Vikipediya ?

Kürdüstan

Kürdüstan (tələffüzü: kyɾd'y'stɑn; kürd. Kurdistan/کوردستان, translit. Kurdıstan, ; mənası – "Kürdlərin ölkəsi") və ya Böyük Kürdüstankürdlərin əhalisinin böyük əksəriyyətini təşkil etdiyi, kürd mədəniyyətinin, dillərinin və milli kimliyinin tarixən əsaslandığı coğrafi-mədəni vilayət. Kürdüstan təxminən Zaqros dağlarının şimal-qərbini və Tavr dağlarının şərqini əhatə edir. Ərazi kürd irredentist iddialarına uyğun gəlir.

Kürdüstan
کوردستان
Kurdish-inhabited area by CIA (1992) box inset removed.jpg
Kürdlərin yaşadığı ərazilər. 1992-ci il.
Flag of Kurdistan.svg
Kürdüstan bayrağı. Bayraq 1928-ci ildə nın dövlət xadimlərinin təşəbbüsü ilə tərtib edilmişdir.
Dillər
Yeri Yuxarı MesopotamiyaZaqros dağları, o cümlədən və Cənub-şərqi Anadolu, şimal-şərqi Suriya, şimali İraq, şimal-şərqi İran, cənub-qərbi Azərbaycan, qərbi Ermənistan və cənub-qərbi Gürcüstan.
Hissələr
Ölkələr
Ən böyük şəhərlər

Kürdüstan adı ilk dəfə 1150-ci ildə Böyük Səlcuq hökmdarı Sultan Səncər tərəfindən qərbi İranı təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir. Bu ad daha əvvəllər istifadə olunan Kurdiya və qədim Korduyena toponimləri ilə əlaqədardır.

Terminin çağdaş istifadəsi bu ərazilərə aid edilir: cənub-şərqi Türkiyə (Türkiyə Kürdüstanı), şimali İraq (İraq Kürdüstanı), şimal-qərbi İran (İran Kürdüstanı) və şimali Suriya (). Buna baxmayaraq, ənənəvi Kürdüstana Azərbaycanın Laçın, QubadlıZəngilan rayonları, Gürcüstanın Acarıstan Muxtar RespublikasıErmənistanın Armavir mərzi aid edilir. Bəzi milliyətçi kürd təşkilatları bu ərazilərinin hamısını və ya bir qismini əhatə edən, kürd əksəriyyətə sahib müstəqil bir dövlət qurmağı, digərləri isə mövcud milli sərhədlər çərçivəsində daha böyük muxtariyyət əldə etməyi arzulayırlar.

İraq Kürdüstanı ilk dəfə muxtariyyəti İraq hökuməti ilə razılığa gəldikdən sonra, 1970-ci ildə qazanmışdır və onun federal İraq Respublikası daxilində muxtar varlıq kimi statusu 2005-ci ildə yenidən təsdiq edilmişdir. İranda Kürdüstan adlı bir ostan var, ancaq muxtariyyətə malik deyil. Suriyada vətəndaş müharibəsində vuruşan kürd milisləri – şimali Suriyanın böyük qisminin nəzarətini ələ ala bilmişdir. Bunun səbəbi Suriya Prezidenti Bəşər Əsədə sadiq olan Suriya hökumətinin qüvvələri başqa yerlərdə vuruşmaq üçün oradan çəkilməsi idi. Öz hökumətlərini təşkil edən Suriya kürdləri Suriya hökumətini müharibədən sonra ərazidə muxtar vilayət təsis etməyə çağırırlar.

Mündəricat

Etimologiya

Kürd adının əsl mənşəyi haqqında alimlər tərəfindən bir səs çoxluğu qəbul edilməyib, lakin bir nəzəriyyəyə görə, kürd etnonimi Pəhləvi dilində "köçəri" mənasını verən 𐭪𐭥𐭫𐭲, kwrt- sözündən törəmişdir. Fars əsilli -stan (fars. ـستان‎) şəkilçisi ölkələr və vilayətlər üçün istifadə edilir. Toponimin Azərbaycan dilindəki birbaşa mənası – "Kürdlər ölkəsi".

Kürdüstanın qədim adlarından biri də Korduyenadır. Kürdüstan qədim dövrlərdə ermənilər tərəfindən Կորճայք, Korçayk, yunanlar tərəfindən Κορδυηνή, Kordini, latınlar tərəfindən Gordyene, Gordiyene, yəhudilər tərəfindən isə קרטיגיני, Kartigini adlandırılmışdır.

Kürdüstan bölgə adı olaraq ilk dəfə tərəfindən yazılmış «Erməni salnaməsi» adlı əsərində bir bölgəni təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir. Edessalı Matfey DiyarbəkirSivərək arasında yerləşən bir bölgəni K'rdstanac adlandırmışdır.

Toponimin indiki mənası yazılı mənbələrdə ilk dəfə XII əsrdə Böyük Səlcuq Sultanı Səncər tərəfindən qurulan, müasir İranın Həmədan, Kirmanşah, DinavərSənəndəc şəhərlərini əhatə edən vilayət üçün istifadə edilmişdir.

Tarix

Qədim dövrlər

Kürdüstan qədim dövrlərdə heterogen bir ərazi idi. Qədim dövrdə Kürdüstanda lulubilər,kutilər, hürrilər, karduçilər,mannalılarermənilər kimi müxtəlif tayfalar yaşamıdır. Mannalıların əsl yurdu Urmiya gölünün şərqində və cənubunda yerləşirdi. Vilayət Midiliya KirBöyük Daranın hakimliyi dövründə fars Əhəməni dövlətinin hakimiyyəti altına girmişdir.

E.ə. III minillikdə yaşamış lulubilərin yurdu Lulubum adlanırdı. Həmin ərazi indiki İraqın Zaqros dağlarının Şəhr-i Zor düzənliyini və İranın Kirmanşah ostanını əhatə edirdi. təyin edilməmiş bir dil hesab edilir, çünki onların nə ədəbiyyatı, nə də ki yazısı var idi. Buna görə də onların dili elam, hürri, Şumer, Akkad, het və kimi dövrün qonşu dilləri ilə əlaqələndirilə bilinməz. Lulubilərin yaşadığı dövr İrandilli xalqların əraziyə köçündən əsrlər əvvəl olmuşdur. Yəni, lulubilərin indiki kürdlərlə heç bir tarixi, mədəni, linqvistik və ya genetik bir əlaqəsi yoxdur. Buna baxmayaraq, İqor Dyakonov iddia edir ki, lulubilər dağlarda yaşayırdılar və onların dilləri elam dilinə bənzəyirdi. Ehtimal olunur ki, lulubi termininin özü hürri mənşəlidir.

E.ə. III–I minilliklərdə Zaqros dağları ətrafında yaşamış qədim kutilərin yurdu Kutiyum adlanırdı. Onlar e.ə. XXII əsrdə Mesopotamiyanın əhəmiyyətli bir hissəsini idarə edirdilər. E.ə. III minillikdə Akkad imperiyasını süquta uğradan kutilər, daha sonra sonra Zaqros dağlarına doğru irəliləyərək Yuxarı Mesopotamiyada bir neçə nəsil Şumer dövlətinə hökmranlıq etdilər. Şumer lövhələrində kutilərin barbar bir xalq olduğu qeyd edilir. Axırıncı kuti kralı ın ndə qubernator olan və daha sonra kutilərə qarşı üsyan qaldıran tərəfindən məğlub edilməsilə kuti hökmdarlığı sona çatır.

Kutilərin mənşəyi haqqında çox az məlumat mövcuddur. ndə adlardan başqa bir mətn tapılmadığından onun başqa dillərə olan oxşarlığını müəyyən etmək qeyri-mümkündür. Şumer dövlətinin kuti krallının adları onu göstərir ki, onlar Şumer, Akkad, , və ya elam dilləri ilə yaxından əlaqəli deyildilər. təklif etmişdir ki, kral adlarının sonları Sincanda tapılan Hind-Avropa dillərindən olan toxar dillərindəki adlar ilə oxşarlığı var. Bu isə kuti dilini ən qədim yazılı Hind-Avropa dilinə çevirir. Onun fikrinə görə, kutilər daha sonra Tarım hövzəsinə köç ediblər.İvanov Henninqin təklifi üzərində tədqiqat aparmışdılar. Buna baxmayaraq, alimlərin əksəriyyəti bu iki dil qrupunu – kuti və toxar dillərini əlaqələndirmək cəhdinin həqiqətə uyğun olmadığını bildirmişdir.

 
Makedoniyalı İsgəndərin imperiyasının xəritəsi. E.ə. IV əsr. Burada Kürdüstan Kard-uchi kimi verilmişdir.

Türkiyənin Şərqi Anadolu Regionundakı erkən tunc dövrünə aid xarabalıq yaşayış məntəqələrindən olan Kür-Araz mədəniyyətində və Suriyada aşkar edilən dulusçuluq nümunələrinin hürrilərə aid olduğu qəbul edilir. Hürrilər ilə əlaqədar Akkad dövrü mənbələrdən onların e.ə. II minilliyin axırlarında Cənub-şərqi Anadolu regionuMesopotamiyada yaşadıqları qənaətinə gəlinir. Bir müddət Akkad Dövlətinin hakimiyyəti altına girən və Akkad yazı dilindən istifadə edən hürrilər Akkad dövlətinin süquta uğramasından sonra müstəqillik əldə edir, bir cür çarlıqlar qurmağa çalışırlar, lakin Şumer dövlətinin Üçüncü Ur sülaləsi dövründə nin bölgəyə hakim olmasından sonra hürrilər müstəqilliklərini yenidən itirirlər. Mari şəhərində aşkar edilən məktublarda bildirilir ki, turukkilər hürrilərin qida mənbələrini yağmalayıblar.Kayseri yaxınlıqlarında yerləşən də tapılan mixi yazılı mənbələrdə çoxlu hürricə mənbə aşkar edilmişdir. Bu mənbələrdə hürri dilində sözlərin tapılması, bu dövrdə hürrilərin Mərkəzi Anadoluya qədər təsir göstərdiyini vurğulayır.Babil mənbələrində Het kralı nin Babil səfərindən geri qayıdanda hürrilər ilə vuruşduğu yazılır.

nın Het taxt-tacına sahiblənməsindən sonra hetlər regionda yenidən güclənməyə başladılar. Suppiluliumanın ilk işi ni bir müqavilə ilə hetlərdən asılı vəziyyətə salmaq, daha sonra isə şəhərinə yürüş edərək Hürri və Mitanni dövlətlərini işğal etmişdir. Buna baxmayaraq, I Suppiluliumanun ölümündən sonra bölgədəki het hökmranlığı zəifləmiş və Hürri ilə Mitanni dövlətləri özlərini idarə etməyə başlayırlar. Dövlətin varlığı Assuriya kralı dövrünə (e.ə. 1244–1208-ci illər) qədər davam etmişdir.

Əsası Selevkilər imperiyasının süqutundan sonra qoyulan Korduyena krallığı Van gölünün cənubu və cənub-şərqində, İranMesopotamiyanın arasında yerləşirdi. Korduyena krallığı e.ə. 189-cu ildən e.ə. 384-cü ilə qədər bir-birləri ilə mübarizə aparan ParfiyaRoma imperiyalarının vassal dövləti olaraq şimali Mesopotamiyanı və cənub-şərqi Anadolunu idarə edirdilər. Korduyena krallığı e.ə. 66-cı ildə Roma Respublikasının vassalına çevrildi və romalılar ilə b.e. 384-cü ilinə müttəfiq qaldı. Krallıq e.ə. 66-cı ilə qədər beş dəfə Roma və İran arasında tərəf dəyişdirdi. Korduyena şərqi Anadoluda yerləşən nin şərqində – indiki Türkiyənin cənub-şərqindəki Diyarbəkir şəhərinin şərqində və cənubunda yerləşirdi.

 
Uilyam R. Şeperd tərəfindən XIX əsrdə tərtib edilmiş e.ə. 60-cı ilin Yaxın Şərqinin xəritəsi. Burada Korduyena krallığı göstərilmişdir.

Corc Roulinson kimi XIX əsr alimləri Korduyena krallığını müasir kürdlər ilə əlaqələndirir, onun qədim "Kürdüstan" olduğunu irəli sürürdülər. T. A. Sinkler bu təyinetmənin həqiqətə uyğun olmadığını bildirmişdir.nda bu iddianın həqiqətə uyğun olduğu qəbul edilmişdir.

Qədim dövrlərdə Kürdüstanın çoxlu rayonları var idi. Onlara Korduyena (Siirt, BitlisŞırnak), (Diyarbəkir), (), Baseniya (Bəyazid), (Muş), Neferkerta () və Artemitanı (Van) misal çəkmək olar.

"Kürdlər ölkəsi" deyiminin ən erkən qeydlərində biri son antik dövrlərə aid xristian aysor sənədlərindədir. Bu sənədlər kimi aysor müqəddəslərinin hekayələrindən bəhs edir. Sasani mərzbanı Mar Abdişodan haralı olduğunu soruşanda, o, cavab olaraq, valideynlərinin dediklərinə görə, Assuriyanın Həzza kəndindən olduğunu demişdir. Buna baxmayaraq, onlar daha sonra büdpərəstlər tərəfindən Həzzadan qovulmuş və Tamanonda məskən salmışdılar. Abdişoya görə, Tamanon "Kürdlərin ölkəsi"ndə yerləşirdi. Tamanon indiki İraqTürkiyə sərhədində, Həzza isə Ərbil şəhərinin 12 kilometr (7.5 mil) cənub-qərbində yerləşir. Həmin sənəddə yazılmış başqa bir mətndə qeyd edilmişdir ki, regionu da "Kürdlərin ölkəsi"ndədir.Əl-Məqdisiəl-Həməviyə görə, Tamanon Cudi dağının cənub-qərbi və ya cənubi yamacında yerləşirdi.Suriya mənbələrində kürdlərə olan başqa coğrafi istinadlar və tərəfindən yazılmış «» əsərində yerləşir. Orada Kərdu, Kərdu şəhəri və Kərdavayə ölkəsinin adı çəkilir.

Orta əsrlər

Əsas məqalələr: Şəddadilər, Rəvvadilər, , , və
 
Mesopotamiyanın dağlıq şimal-şərqində yerləşən Cibal regionunun xəritəsi. Burada "Kürdlərin yay və qış iqamətgahları" ön plana çıxarılıb. İbn Havqəl. 977-ci il.

X əsrin ikinci yarısında beş kürd dövləti var idi – ArranƏrməniyyəda Şəddadilər (951–1174), Cənubi Azərbaycanda Rəvvadilər (955–1221), İran KürdüstanıCəzirədə (959–1015), Qərbi İranda (990–1117), Cənub-şərqi Anadoluda isə (990–1096).

Kürdüstan orta əsrlərdə əmirlik adlanan yarımmüstəqil və müstəqil dövlətlər toplusundan təşkil olunmuşdu. Onlar nominal olaraq, xəlifə və ya şahların birbaşa siyasi və ya dini təsiri altında idi. Şərəf xan Bitlisinin bu dövlətlərin və onların qonşuları ilə olan münasibətlərini hərtərəfli əhatə «» əsəri 1597-ci ildə yazılmışdır. Bu dövlətlərə cənubda , , və əmirlikləri, şimalda Bəkran, və əmirlikləri, şərqdə isə və Ərdalan xanlığı aiddir.

Kürdüstan toponiminin orta əsrlərə aid olan ən erkən istifadə tərəfindən XII əsrdə yazılmış erməni dilində olan tarixi bir mətndədir. O, burada 1062-ci ildə Diyarbəkir ilə Sivərək yaxınlıqlarında baş verən döyüşün Kürdüstanda olduğunu bildirib. Bu ad daha sonra 1200-cü ildə erməni dilində yazılmış bir İncil əlyazmanın kolofonundakı duada çəkilib.

Toponimin növbəti illərdəki istifadəsi Trabzon imperiyasının 1336-cı ilə aid sənədlərində və 1340-cü ildə Həmdullah Qəzvini tərəfindən yazılmış «Nüzhət əl-qulub» əsərindədir. Əlavə olaraq, Marko Polo səyahəti zamanı Mosul şəhərində kürdlər ilə görüşmüşdür.

Şəddadilər ArranƏrməniyyəni idarə etmiş kürd mənşəli bir müsəlman sülalə idi. Regionda uzun müddət qaldıqlarından onlar tez-tez erməni nin üzvləri ilə evlənirdilər. Onlar Dvin şəhərində əsaslanmışdılar və ilk dövrlərdə yalnız həmin şəhəri idarə edirdilər, ancaq daha sonra onlar BərdəGəncə kimi əhəmiyyətli şəhərləri də idarə etməyə başladılar. Vassalları olduqlar Böyük Səlcuq imperiyası onlara AniTiflis şəhərlərinin idarəsini vermişdir. Şəddadilər 1047–1057-ci illərdə Bizans imperiyası ilə bir neçə dəfə müharibəyə girdilər.KürAraz çayları arasındakı ərazi Şəddadilər sülaləsinin nəzarəti altında idi.

Rəvvadilər əslən ərəb mənşəli idilər və regiona VIII əsrin ortalarında Yəməndən gəlmişdilər, ancaq onlar X əsrin əvvəllərində kürdləşmiş, Məhəmməd yerinə Məmlan, Əhməd yerinə Əhmədil kimi kürd adlarından istifadə etməyə başlamışdılar. Rəvvadilər Kürdüstana VIII əsrin ortalarında gəlmiş, X əsrdən etibarən isə kürd tayfası olaraq bilinirdi. X əsrin ikinci yarısında və XI əsr boyunca bu kürdləşmiş tayfanın nümayəndələri Cənubi AzərbaycanƏrməniyyəni idarə edirdilər. Buna görə də bu xanədanlıqdan olan hakimlər "Azərbaycanşah" titulu daşıyırdılar. XI əsrdə türklər Orta Şərqə soxulmağa başlayırlar. Toğrul 1054-cü ildə Rəvvadiləri fəth edir. Rəvvadilər sülaləsi 1227-ci ildə Monqolların Azərbaycana yürüşünə qədər Marağa atabəyi titulunu daşıyırlar.

959–1015-ci illərdə Dinavər, Şəhr-i Zor, Həmədan, NəhavəndƏhvaz kimi vilayətlərdə hökmranlıq etmiş kürd mənşəli müsəlman bir sülalə idi. Sülalənin qurucusu Həsənveyh Barzikani adlı bir kürd tayfasından idi. Onun ölümündən sonra oğulları arasında münaqişə yaranır. Bu vaxt taxta Bədir ibn-Həsənveyh keçir. Dövlətin sərhədləri Bədir ibn-Həsənveyh dövründə Əhvaz, İlam, BürucirdƏsadabad şəhərlərinə qədər uzanırdı. Buna görə də Abbasilər xilafəti Bədirə "Nəsrəddin" titulunu verir. 1015-ci ildə Ənnazilər bu sülalənin hökmranlığına son versələr də onlar Böyük Səlcuq sərkərdəsi İbrahim Yınalın 1947-ci ildə ərazini fəth etməsinə qədər Sərmac qalasını idarə edirdi.

 
Mahmud Kaşğari tərəfindən 1074-cü ildə tərtib edilən xəritə. Burada, Ərd əl-Şam (Suriya) ilə Ərd əl-İrakəyn (İraq) arasında ərəb dilində Ərd əl-Əkrad, yəni Kürdlər ölkəsi adı verilib.

990–1117-ci illərdə indiki İraqİran sərhədində yerləşən əraziləri – Kirmanşah, İlam, Hülvan, Dinavər, Şəhr-i ZorDaquq kimi şəhərləri idarə etmiş kürd sünni müsəlman bir sülalə idi.Şərəf xan Bitlisinin yazdığı və kürd tarixini əhatə edən «» əsərinə görə, sülalənin adı Ənnaz yox, Əyyardır. Buna görə də sülaləyə xitab edərkən Əyyarilər adında da istifadə olunur. Sülalənin əsası Əbül-Fəth Məhəmməd ibn-Ənnaz tərəfindən qoyulmuşdur və ilk dövrlərdə Hülvanı idarə edirdi. Onun hakimiyyəti dövründə Ənnazilər qonşu ərəb tayfaları ilə, eləcə də Həsənveyhilər ilə vuruşmuşdur. Əbül-Fəth Ənnazın oğlu Hösəm-əl-Dəvla Əbül-Şəvkin hakimiyyəti dövründə Ənnazilər Hilləyə qədər olan ərazini idarə etmişdir. Böyük Səlcuq türkləri ilə apardığı mübarizədə o, Həmədan şəhərini ələ keçirmiş, Dinəvar və Əsədabada yürüş etmişdir. Toğrul xan 1045-ci ildə Ənnazilərin idarə etdiyi ərazilərə yürüş etmişdir. Buna baxmayaraq, Ənnazilər sülaləsinin nümayəndələri yenə də bəzi əraziləri idarə edirdilər. Sonuncu Ənnazi hökmdarı III Sürxab ibn-Ənnaz XII əsrin ikinci yarısında Luristanı idarə etmişdir.

990–1096-cı illərdəCəzirənin nu, eləcə də Ərməniyyənin bir qismini idarə etmiş kürd əsilli müsəlman sülalə idi. Dövlət Diyarbəkir şəhərində mərkəzləşmişdi. Baxmayaraq ki, akademik mənbələrin əksəriyyəti sülaləsi kürd əsilli hesab edir, «İranika Ensiklopediyası» kitabına görə, sülalə ərəb mənşəli idi. Sülalənin əsası Əbu-Şücə Bəd bin-Dustaq adlı bir qoyunotaran tərəfindən qoyulmuşdur. Buveyhilər sülaləsinin böyük hökmdarı vəfat edəndə o, Silvan şəhərini fəth edir. O həmçinin, Diyarbəkir şəhərini və Van gölünün şimal sahillərdə yerləşən əraziləri ələ keçirir. Dövlətin ən qüdrətli dövrü Əbü Əli əl-Həsən bin-Mərvanın üçüncü oğlu Nəsr əl-Dəvlə Əhməd bin-Marvanın hakimiyyəti dövrü idi. Onun dövləti Buveyhilər əmiri Sultan əl-Dəvlə, Fatimilər xəlifi və II Vasili arasında qalmışdı. O, Diyabəkir şəhərini öz əlinə alır, Bizans imperiyası ilə bir-birlərinə hücum etməmək haqqında müqavilə imzalayır, Şanlıurfa şəhərini fəth edir və yerli ərəb tayfalarını məğlub edir. Nəsr əl-Dəvlənin ölümündən sonra Mərvanilər tənəzzülə uğrayır. Dövlətin keçmiş vəiri İbn-Cahir Bağdad şəhərinə gedir. İbn-Cahir orada Böyük Səlcuq sultanı I MəlikşahNizamülmülk ilə görüşür, Diyarbəkiri almaq təklifini verir. Beləliklə, dövlət Böyük Səlcuq imperiyası tərəfindən ilhaq edilir. Sülalənin sonuncu əmiri Nəsir əl-Dəvlə Mansur sadəcə Cizrə şəhərini idarə edirdi.

Müasir dövr

XV–XVIII əsrlər

Mark Sayksa görə, kürdlər Mərkəzi Anadoluya ilk dəfə Osmanlı sultanı I Səlim tərəfindən köçürülmüşdür.

 
I İsmayılın kürd üsyançılarına qarşı döyüşünün təsviri.

Alimlər arasında qəbul edilmiş səs çoxluğuna görə, 1501-ci ildə qurulmuş Səfəvilər dövlətinin qurucusu Şah İsmayıl Xətainin əcdadları əslən İran Kürdüstanındandırlar və daha sonra Cənubi Azərbaycana köçüblər. 1501-ci ildən əvvəl yazılmış Səfəvi əlyazmaları sülalənin əslini kürd əyanı olan a qədər çıxardırlar.

  İndiki vaxtda mövcud olan dəlillərdən məlumdur ki, Səfəvi ailəsi yerli iranlıdır və bəzən iddia edildiyi kimi türk mənşəli deyil. Onlar yəqin ki, İran Kürdüstanından gəlirlər və daha sonra Azərbaycana köçərək orada türk dilinin azəri formasını öyrəniblər və axırda, on birinci əsrdə Ərdəbil adlı kiçik bir qəsəbədə məskən salıblar.
 

1508-ci ildə Kürdüstan hakimi Şah İsmayıl Xətaidən asılı vəziyyətə düşür. 1585-ci ildə bütün Kürdüstan Osmanlı imperiyasının nəzarəti altında idi, ancaq Şah Abbas daha sonra İran Kürdüstanını geri ala bilmişdir.

Rusiya və daha sonra SSRİ etnoqrafı Qriqori Çursinə görə, kürdlər indiki Azərbaycan Respublikası ərazisində yaşayışı 1589-cu ildə Səfəvilərin şiə kürdləri Zəngəzur ilə Qarabağ vilayətləri arasınakı əraziyə köçürməsi ilə başlamışdır.

Canpoladoğlu Suriyada yaşayan bir kürd tayfası idi. Onların başçısı Hüseyn Canpoladoğlu 1604-cü ildə Hələb bəyi təyin olunur, ancaq daha sonra Urmiya döyüşünə gec çatmasına görə Cığalızadə Yusif Sənan Paşa tərəfindən edam edilir. Əbül Vəfa əl-Urdinin fikrinə görə, Canpoladoğlu sırf kürd olduğuna görə öldürülmüşdür. Onun qardaşı oğlu Əli paşa 1606-cı ildə müstəqillik əldə etmək üçün üsyan qaldırır. Toskana hersoqu I Ferdinand onun bu əməllərini dəstəkləyirdi. Əli paşa 30.000 nəfərdən təşkil olunmuş ordusu ilə Həmadan Adanaya qədər olan ərazini zəbt edir. Osmanlı sədrəzəmi Quyucu Murad Paşa 1607-ci ildə Əli paşaya qarşı yürüş edir və onu məğlub edir.

Baxmayaraq ki, kürdlər Gürcüstana ilk dəfə XII əsrdə gəliblər, kürd tayfaları birinci dəfə XVI əsrdə Msxeta şəhərində olmuşdular.

1609-cu ildə kürdlər Səfəvilərə qarşı üsyana qalxır. Hatəm bəy Ordubadinin öndərlik etdiyi Dimdim döyüşündən sonra Dimdim qalası qızılbaşlar tərəfindən zəbt edilir. Şah Abbas və Məhabad şəhərlərində qətliam əmri verir və əraziyə əfşarları yerləşdirir.

Şərəf xan Bitlisi müəllifi olduğu «» əsərində bildirir ki, kürd torpaqları Hörmüz boğazından başlayıb MalatyaQəhrəmanmaraşa qədər uzanır. 1640–1655-ci illərdə Kürdüstana səyahət etmiş Övliya Çələbi vilayətin müxtəlif rayonlardan bəhs edib. Bu rayonlara Ərzurum, Van, Hakkari, , Amadiyə, Mosul, Şəhr-i Zor, , , Bağdad, Dərnə, Dərtənq o cümlədən ya qədər olan ərazilər aiddir.

XVIII əsrdə kürdlər Anadoluda üsyanlarına dəstək olmaq üçün Kartli çarı II İrakli ilə görüşmüşdülər.

XVIII əsrdə kürd tayfalarının çoxu Qarabağ düzündə yaşayan Azərbaycan türkləri ilə tayfa ittifaqları qurmuşdular. XIX əsr Rusiya tarixşünası Pyotr Budkov qeyd etmişdir ki, 1728-ci ildə Muğan düzündə yarımköçəri maldarlıq ilə məşğul olan kürdlər və şahsevənlər Rusiya vətəndaşlığı almaq üçün müraciət etmişdilər.

XIX əsr

1807-ci ildə Rusiya-İran müharibəsi əsnasında Mehmed Şəfi Sultan adlı bir tayfa başçısı 600 ailə ilə birlikdə İrandan Qarabağ xanlığı ərazisinə köçür. XIX əsrin ikinci yarısında kürdlər Zəngəzur, CavanşirCəbrayıl qəzalarında kompakt şəkildə yaşayırdılar.Naxçıvan, Şərur-DərələyəzƏrəş qəzalarında da kiçik miqdarda kürdlər yaşayırdı.

Osmanlı sultanı III Səlimin Bağdad vilayəti ərazisində yerləşən nin valisi olan Baban əşirətindən Babanzadə İbrahim paşanın 1806-cı ildə ölməsindən sonra Osmanlı imperiyasının eyni əşirədən Babanzadə Halit paşanı qubernator təyin etməsi İbrahim paşanın qardaşı oğlu Babanzadə Əbdürrəhman paşanı qəzəbləndirmişdi. O, rejimin ona ədalətsizlik etdiyini irəli sürərək Osmanlı hakimiyyətinə qarşı üsyan başlatmışdır. olaraq bilinən bu üsyan Osmanlı imperiyası tərəfindən 1808-ci ildə yatırılmışdır. Buna baxmayaraq, 1812-ci ildə – birinci Babanzadə üsyanından 6 il sonra əmisi Babanzadə Əbdürrəhman paşanın intiqamını almaq üçün üsyan qaldırmış, lakin qısa bir müddət sonra yatırılmışdır.

Mir Məhəmmədin 1830-cu ildə Misirdəki Kavalalı Mehmed Əli paşadan ilhamlanaraq Osmanlı imperiyası daxilində ayrı bir dövlət qurmağa çalışmış, üsyan qaldırmışdır. Mir Məhəmməd üsyanı olaraq bilinən bu üsyan Molla Hadinin üsyana əleyhinə verdiyi fətvadan sonra zəifləmiş, buna görə də Mir Məhəmməd Osmanlı rejiminə təslim olmuşdur.

 
Sevr müqaviləsi zamanı irəli sürülən Kürdüstan təklifi. 1920-ci il.

Osmanlı sultanı II Mahmudun təsis etdiyi üçün Kürdüstanda da əsgər toplanmışdı, bu isə əşirət rəsilərini narahat etmişdir. 1842-ci ildə Bədirxan bəy Kürdistanın müstəqilliyini elan edərək indiki Van, Sivərək, , MosulUrmiyaya qədər olan ərazidə hakimiyyət qurmuş və öz adına pul basmışdır, lakin o, 1847-ci ildə qardaşı oğlu Yezdan Şərin xəyanəti ilə Osmanlı imperiyası tərəfindən məğlub edilmişdir. Osmanlı ilə əməkdaşlıq etdiyi üçün təyin edilən Yezdan Şər daha böyük hüquqlar istəmiş, ancaq bu istəklər qəbul edilmədikdən sonra, 1854-cü ildə üsyan qaldılmış, VanBitlis şəhərlərini alıb Bağdad şəhərinə yürüş etmiş, ancaq Osmanlı ordusu tərəfindən məğlub edilmişdir.

İndiki dövr

Osmanlı imperiyasının Birinci Dünya müharibəsində məğlub olub, süquta uğraması onun Antanta dövlətləri tərəfindən bölünməsi ilə nəticələnmişdir. Sevr müqaviləsinin nəticəsində Kürdüstan FransaBirləşmiş Krallıq arasında bölünmüşdü. Buna baxmayaraq, Mustafa Kamal Atatürk öndərliyindəki türk ordusu Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində kürd əhaliyə sahib ərazilərin bir hissəsini zəbt etmiş, Lozanna müqaviləsinin şərtlərinə görə Türkiyə rəsmi olaraq, həmin əraziləri ihlaq etmişdir. Beləliklə, Kürdüstan İrana əlavə olaraq, müstəqil Türkiyə, Fransa müstəmləkəsi olan Suriya və Birləşmiş Krallıq müstəmləkəsi olan İraq arasında bölünmüşdür. Bu yeni sərhədlərin təsis və məcburi tətbiq edilməsi ənənəvi köçəri həyat tərzini dəyişib, kənd həyatına keçməyə vadar edilən kürdlərə dərin şəkildə təsir etmişdir.

Türkiyə

Əsas məqalə: Türkiyə Kürdüstanı
 
Şeyx Səid üsyanı zamanı çəkilən afişa. Burada türk əsgərləri üsyanın qaldırıldığı ərazini mühasirə altına almışdır.

Osmanlı imperiyası dövründə Kürdüstan toponimindən istifadə edilirdi, ancaq Türkiyə Respublikasında Maarif Vəkalətinin (indiki Milli Təhsil Nazirliyi) yayımladığı 8 dekabr 1925-ci il tarixli "Türk birliyini parçalamağa çalışan cərəyanlar" başlıqlı xəbərdarlıq ilə və digər bütün etnonimlər ilə qurulan toponimlər, o cümlədən "Kürdüstan" toponimi də rəsmi istifadədən qaldırılmışdır. Ərazi onun yerinə şərq və ya cənub-şərq adlandırılmağa başlandı. Türkiyə torpaqlarında "Kürdüstan" adında müstəqil bir dövlət qurmağa çalışmaq Türkiyə Respublikasının nın "ölkənin bölünməzliyi" maddəsini pozur.

1925-ci ilin fevral ayında cənub-şərqi Anadoluda mərkəzi hakimiyyətə qarşı olan kürdzaza tayfalarının dəstəklədiyi xilafət və kürd separatçı hərəkatı tərəfdarı bir üsyan qaldırırlar. Fevral ayının 13-də Şeyx Səidin tərəfdarı olan bəzi şəxslərin Diyarbəkir ilinin Eğil nahiyəsinə bağlı Piran kəndində axtarış edən bir jandarma işçisinə atəş açması qısa müddətdə alovlanan hadisələrin başlanğıc nöqtəsi olmuşdur. Fevral ayının 16-da Gənc nahiyəsinin Darahin qəzasına hücum edən Şeyx Səid qubernatoru və digər vəzifəli şəxsləri əsir almış, xalqı İslam dini üçün üsyana çağıran bir bəyannamə ilə hərəkatı tək mərkəz altında birləşdirməyə çalışmışdır. Üsyan başlanğıcda İslam şəriətinin bərpası üçün başladılsa da, sonraddan kürd üsyanına çevrilmişdir. Yerli tayfaların dəstəyini alan Şeyx Səid Diyarbəkir şəhərinə yürüş edir, Sivərək şəhərini ələ keçirir. Şeyx Abdullah öndərliyindəki üsyançılar Varton qəsəbəsini ələ keçirdikdən sonra Muş şəhərinə doğru irəliləmiş, ancaq könüllü qüvvələrin səyi nəticəsində Murad körpüsündə məğlub edilib, Varto qəsəbəsinə geri çəkilmişdilər. Fevral ayının 21-də mərkəzi hökumət şərq əyalətlərində fövqəladə vəziyyət elan etmişdir. Mart ayının əvvəllərində Şeyx Səidin əmrindəki təxminən 10.000 nəfərlik ordu Diyarbəkir şəhərinə hücum etmış, şəhəri tuta bilməyərək mühasirəyə almışdır. Davam edən döyüşlərdə hökumət qüvvələri qələbə qazanmış, şəhəri ala bilməyəcəyini görən Şeyx Səid mühasirəni ləğv etmiş və Diyarbəkir şəhərindən geri çəkilmişdir.

 
Ağrı üsyanının rəhbərləri. Soldan sağa: , , . 1927–1930-cu illər.

Mustafa Kamal Atatürkün istəyi ilə hadisələri üsyan olaraq dəyərləndirməyən və fövqəladə vəziyyətin elan olunması ilə həll ediləcəyini gözləyən baş nazir Əli Fəthi Okyar istefa vermiş, yeni hökumət isə İsmət İnönü rəhbərliyi ilə yenidən təşkil edilmişdir. Geniş miqyaslı top-yekun hücuma keçən hökumət qüvvələri üsyançıların çoxunu təslim olmağa məcbur etmişdir. Ölkədən qaçmağa çalışan tayfa rəsiləri həbs edilmişdir və üsyan aprel ayında rəsmi şəkildə sona çatmışdır.

1926-cı ildən 1930-cu ilə qədər Türkiyənin Ağrı ilində müxtəlif üsyanlar qaldırılmışdır. 16 may 1926-cı il tarixində Cəlali Barho öndərliyindəki kürd tayfaları tərəfindən Ağrı dağı yaxınlıqlarında qaldırılmışdır.Türkiyə Silahlı Qüvvələri üsyanı bir ay sonra basdırmışdır. Növbəti ilin sentyabr ayında Türkiyə Silahlı Qüvvələri əraziyə yenidən hücum etmiş, yerli əşirətlərin qaldırdıqları basdırmışdır. Bundan sonra Ağrıda yaranan böhran daha da dərinləşmişdir. 1927-ci ilin sentyabr ayındaBirləşmiş Krallığın dəstəyi ilə tərəfindən qurulmuşdur. 1930-cu ilin iyul ayında öndərliyi türk qoşunları təxminən 15.000 törədir. Bu böhranı sona çatdırmaq istəyən Türkiyə ordusu 1 iyulda Ağrı dağını mühasirəyə alır və 7 iyul 1930-cu ildə a start verir. 25 iyulda sona çatan döyüşdə kürd liderlərin çoxusu ölür və ya həbs olunur, İhsan Nuri isə İrana qaçır. Həbs olunanlar daha sonra Adanada edam edilirlər.

1943-cü ilin iyyun ayında Türkiyənin Van ilində 33 nəfər kürd heyvan qaçaqmalçılığı ilə təqsirkar bilinərək, Mustafa Muğlalı tərəfindən məhkəmə keçirilmədən edam edilir. Ölüm hökmü verilənlərdən sadəcə biri hadisə yerindən qaça bilir. Gerçəkləşən bu hadisələr kimi bilinir.

1937–1938-ci illərdə kürd zazalar Dərsim vilayətində Türkiyə hökumətinə qarşı üsyan qaldırırlar. Üsyana ələvi kürd tayfa rəisi olan Seyid Rza öndərlik edirdi. Türkiyə Silahlı Qüvvələrinin həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar 10.000–80.000 kürdün ölümünə səbəb olmuşdur. Bu müddətdə dörd fərqli hərbi əməliyyat gerçəkləşdirilmişdir.

10 sentyabr 1937-ci ildə Seyid Rza Ərzincan ilindəki hökumət binasının önünə gəlir ki, sülh üçün danışıqlar aparsın, ancaq o, həbs olunur. O, növbəti gün Elazığa göndərilir və noyabr ayında yoldaşları ilə birlikdə edam olunur.Türkiyə Respublikasının Baş naziri Cəlal Bayar Dərsim üsyançılarına hücum etmək qərarına gəlir bə 2 yanvar 1938-ci ildə hərbi əməliyyata start verir. Həmin ilin avqustunda, daha sonra sentyabrında yeni bir hərbi əməliyyat həyata keçirilir.Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri üsyan boyunca olduqca fəal olmuşdular. Pilotlardan biri Kamal Atatürkün övladlığa götürdüyü qızı Səbihə Göyçən də var idi.Nuri Dərsimi Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələrinin 1938-ci ildə vilayəti zəhərli qazlar ilə bombardman etdiyi iddia etmişdir.

ni etiraz edən kürdlər. 29 sentyabr 2014-cü il. İstanbul.
HDP tərəfdarları seçki nəticələrini qeyd edərkən. 8 iyun 2015-ci il. İstanbul.

1970-ci illərdə Türkiyə Kürdüstanındakı seperatçı hərəkat kürd-türk münaqişəsinə çevrildi. Türkiyə Silahlı Qüvvələri 1984-cü ildən 1999-cu ilə qədər PKK terror təşkilatı ilə vuruşurdu. Türkiyə hökuməti 1984-cü ildə PKK ilə vuruşmaq üçün sistemini təsis etmişdir. Bu milis qurumu yerli kürdlərdən təşkil olunmuşdu və təqribən 58.000 üzvə sahib idi. Qurumun bəzi üzvləri Türkiyə Dövlətinə çox ləyaqətli idi. Bu isə kürd döyüşçülər arasında çaxnaşmaya səbəb olmuşdur.

Türkiyə Silahlı Qüvvələri ilə PKK arasındakı döyüşlərə görə ölkənin cənub-şərqindəki şəhərətrafı ərazilər əhalisiz qalmış, kürd mülkiləri Diyarbəkir, VanŞırnak kimi şəhərlərə, Türkiyənin qərbinə və hətta Avropaya köçmüşdür. Bu köçün səbəbləri Türkiyə hökumətinin ərazidə həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar və PKK təşkilatının kürd kəndlərinə etdikləri basqınlar idi. Türkiyə hökuməti təxminən 3.000 kürd kəndini məhv etmiş, 378.000 nəfərin məcburi köçkün olmasına səbəb olmuşdur.

2010-cu ildə PKK ilə hökumət qüvvələri vuruşmasından sonra İraq Kürdüstanında yerləşən bəzi yerlər Türkiyə Hərbi Hava Qüvvələri tərəfindən bombalanır. Türkiyə Ali Seçki Şurası 2011-ci ildə PKK ilə bağlantıları olmaları haqqında istintaq aparılan kürd namizədləri yaxın vaxtlarda keçiriləcək ümumi seçkilərdən kənarlaşdırır. Aprelin 19-u kürdlər na başlayırlar. Etiraz aksiyaları zamanı 3 nəfər ölür, 2.500 nəfər həbs olunur.

Türkiyə Respublikası Baş naziri Rəcəb Tayyib Ərdoğan 28 dekabr 2012-ci ildə hökumətin həbs edilmiş seperatçı lider Abdullah Öcalan ilə danışıqlar apardığını açıqlamışdır. 21 mart 2013-cü ildə Öcalanın xalqa yazdığı məktub Diyarbəkir şəhərində keçirilən Novruz bayramı zamanı həm kürd, həm də ki türk dilində oxunulur. Məktubda sülhə və silahlı mübarizəyə son vermək çağırışı var idi. PKK bəyan edir ki, təşkilat sülh danışıqları aparmağa razıdır. 25 aprel 2013-cü ildə PKK Türkiyədəki bütün qüvvələrini Şimali İraqa köçürəcəyini açıqlayır.

2014-cü ilin oktyabr ayının 6-sından 7-sinə qədər Türkiyənin bir neçə şəhərində iğtişaşlar baş verir. Buna səbəb Türkiyə hökumətinin İŞİD qüvvələrində qaçan YPG döyüşçülərinə sərhədi keçməyə icazə verməməsi idi. Etirazçılara gözyaşardıcı qaz və su topları ilə cavab verilmişdi. Etiraz aksiyalarında 37 nəfər həlak olur.Suruç terror aktından sonra həyata keçirilir. Bundan sorna Türkiyə Silahlı Qüvvələri İraqdakı PKK bazalarını bombalamağa başlayır. Buna səbəb təşkilatın birtərəfli olaraq, atəşkəsi sona çatdırmaq qərarı, eləcə də Ceylanpınar qəsəbəsində iki polisin öldürülməsi idi. Çox keçməmiş ölkədə münaqişə yaranır. Xeyli kürd biznesi kütlələr tərəfindən yağmalanır və məhv edilir.Xalqların Demokratik Partiyasının baş qərargahı və onun qolları da hücumlara məruz qalır. Bəzi kürd əhaliyə malik şəhər və kəndlərdə qətl hadisələri qeydə alınır.Avropa Şurası Cizrə şəhərinin blokadasına görə öz narahatlılığını dilə gətirir. 2017-ci ildən bəri kürd şəxsiyyətlərinin şərəfinə adlandırılmış küçə adları dəyişdirilir, kürd şəxsiyyətlərin şərəfinə ucaldırılmış heykəllər dağıdılır və kürd dilində yayım edən telekanallar bağlanılır.

İran

Əsas məqalə: İran Kürdüstanı

Birinci Dünya müharibəsində Qacar hakimiyyətinin zəifliyi bəzi kürd tayfa rəislərinə bu xaotik vəziyyətdən istifadə etməyə həvəsləndirmişdi. Şikak tayfasının rəisi Simko 1918-ci ildən 1922-ci ilə qədər Urmiya gölünün qərbində ni təsis etmişdir. nin başçısı Cəfər sultan Mərivan ilə arasındakı ərazinin nəzarətini 1925-ci ilə qədər ələ keçirmişdir. 1922-ci ildə sonralar birinci Pəhləvi monarxı Rza xan kürd tayfa rəislərinə qarşı tədbirlər görməyə başlamışdır. Simko regionu 1922-ci ilin payızında regionu tərk etməli olmuş və səkkiz il gizli həyat yaşamalı olmuşdur. İran rejimi 1930-cu ildə onu təslim olmağa cəlb edəndə hökumət ona Üşnəviyyə yaxınlıqlarında tələ qurmuş və öldürmüşdür. Bundan sonra Rza şah kürdlərə qarşı qəddar, ancaq effektiv bir siyasət yürütmüşdür. Yüzlərlə kürd tayfa rəisi deportasiya olunmuşdur. Həmçinin, onların sahibləndiyi ərazilər hökumət tərəfindən müsadirə edilmişdir.

 
İran daxilində Məhabad Cümhuriyyətinin xəritəsi.

Antihitler koalisiyası 1941-ci ilin sentyabr ayında İrana soxulanda İran Silahlı Qüvvələri çox keçməmiş dağıdılmışdır və onların silah-sursatı kürdlər tərəfindən ələ keçirilmişdir. Kürd tayfa rəislərinin oğulları bu şəraitdən istifadə etmiş və Tehran şəhərindəki sürgünlərindən qaçmışdır. Kürd tayfa rəisi olan Həmə Rəşid Sərdəşt, BanəMərivan şəhərlərini ələ keçirmişdir. O və onun qüvvələri 1944-cü ilin payızında İran qoşunları tərəfindən məğlub edilmişdir.

İran İkinci Dünya müharibəsində öz neytrallığı bəyan etsə də, antihitler koalisiyası tərəfindən işğal olunmuşdu. Azərbaycan böhranı zamanı, SSRİ-nin dəstəyi ilə 1946-cı ildə Qazı Məhəmmədin öndərliyi altındakı Komeley Ciyanevey Kürd hərəkatı tərəfindən Məhabad şəhərində respublika təsis olunmuşdur. Bu kiçik ölkə Məhabad, Bükan, və Üşnəviyyə şəhərlərini əhatə etdiyindən ölkənin varlığını bütün İran kürdləri dəstəkləmirdi. Məhabad Cümhuriyyəti bir ildən az bir müddətdə mövcud olmuşdur. Sovet qüvvələrini bu zaman regiondan çəkilmiş və mərkəzi İran hökumətinin qüvvələrinin seperatçıları məğlub etməsinə icazə vermişdir.

Kürd siyasi təşkilatlar şaha qarşı bir inqilabı böyük maraq ilə dəstəkləyirdilər. Bu inqilab 1979-cu ilin fevral ayında Ayətullah Xamneyini ölkənin başçısına çevirmişdir. Şah kürdlərin muxtariyyət əldə etmək və mərkəzi hökumətin onların daxili işlərinə daha az qarışmasına nail olmaq səylərinə qarşı çıxmışdır. Şah rejimi hakimiyyətdə olan farslardan bir qədər fərqli bir dilə və mədəniyyətə sahib kürdlərin xarici qüvvələr tərəfindən sui-istifadə olunacağına inanırdı. Bu böhran 1979-cu ildə kürdlərə yeni konstitusiyanın yazılmasından məsul olan "Mütəxəssislər şurası"nda yer vərilməməsindən sonra daha da dərinləşmişdi. Ayətullah Xamneyini Əbdül Rəhman Qasımlını bu şuranın birinci yığıncağına qoşulmasına imkan verməmişdir.Pəhləvi sülaləsinin süquta uğramasından sonra İran Kürdüstanında milliyətçilik dalğası yayılmağa başlamış, hətta inqilab əleyhinə üsyanlar qaldırılmışdır. 1979-cu ilin əvvəllərində kürd fraksiyalar ilə İran inqilabi hökumətinin qüvvələri arasında hərbi münaqişə başlamışdır. Kürd silahlı dəstələri əsasən İran Kürdüstanının Demokratik Partiyası və solçu ndan təşkil olunmuşdu. 1979-cu ilin dekabr ayında səsləndirdiyi nitqdə Əli Xamenei etnik azlıqlar anlayışının İslam doktrinasına qarşı olduğunu vurğulamışdır. O həmçinin, "Müsəlman ölkələrinin birləşməsini görmək istəməyənlər"i etnik azlıqlar arasında milliyətçilik problemləri yaratmaq ilə günahkarlandırmışdır. Onun bu düşüncələri ruhani rəhbərlik tərəfindən dəstəklənmişdir.

2 dekabr 1996-cı ildə görkəmli sünni ruhanisi Molla Məhəmməd Rabiyeyin ölümü şəhərində sünni kürdlər ilə hüquq-mühafizə qüvvələri arasında şiddətli döyüşlərə səbəb olmuşdur. Molla Rabiyey Kirmanşah şəhərindəki Əl-Şəfeyi məscidində imam idi. Mitinqlər daha üç gün davam etmiş və Kürdüstan ostanında yerləşən başqa şəhər və qəsəbələrə yayılmışdır.

 
Kürdüstan ostanının xəritəsi.

ndə sünni kürdlər də iştirak etmişdir. Həm mülki, həm də ki hərbi kürd müxalif qrupları kürdlərdən xahiş etmişdir ki, seçkilərə "laqeyd yanaşmasın"lar. Prezident Məhəmməd Hatəmi kürd mədəniyyətinin və tarixini tərifləmişdi. Kürdlərin bu vaxtlardakı tələbləri əsasən kürd dili və yüksək vəzifəli səlahiyyətliləri ilə bağlı idi. Hatəmi birinci prezidentlik dövründə ni Kürdüstan ostanının birinci kürd qubernatoru təyin etmişdir. O həmçinin, bir neçə sünni və şiə kürdü öz və ya kabinet üzvlərinin məsləhətçiləri kimi işə almışdır. Hatəmi ikinci prezidentlik dövründə kabinet üzvlüyünə iki dənə kürd əsilli şiə siyasətçini təyin etmişdir. Altıncı parlamentə 18 kürd siyasətçi seçilmişdi. Kürdüstan və Kirmanşah ostanlarını təmsil edən 40 nəfərlik parlament fraksiyası təsis edilmişdir.

1999-cu ilin fevral ayında kürd milliyətçilər Məhabad, SənəndəcUrmiya kimi bir neçə şəhərin küçələrinə çıxmış və İran hökuməti əleyhinə, Abdullah Öcalan lehinə mitinqlər keçirdilər. Bu, sərhədlərarası kürd hərəkatı olaraq dəyərləndirilmişdir. Bu mitinqlər hökumət qüvvələri tərəfindən şiddətli şəkildə yatırılmışdır. İnsan hüquqları üzrə ixtisaslaşmış müxtəlif qruplara görə, ən azı 20 nəfər öldürülmüşdür.

9 iyul 2005-ci ildə kürd müxalifətçi fəal və daha iki kürd əsilli şəxs İran hüquq-mühafizə işçiləri tərəfindən Məhabad şəhərində qətlə yetirilmişdir. Növbəti altı həftə Məhabad, Piranşəhr, Sənəndəc, Sərdəşt, Üşnəviyyə, Banə, Saqqız kimi kürd əhaliyə sahib şəhər, qəsəbə və kəndlərdə iğtişaşlar və mitinqlər təşkil olunmuşdur. Bu iğtişaşlarda onlarla insan öldürülmüş və yaralanmışdır, yüzlərlə insan isə həbs edilmişdir. 13 mart 2006-cı ildə İran insan hüquqları vəkili, Şirvan Qədirinin hüquqşünası Qədirinin qatilinin bir hüquq-mühafizə işçisi olduğunu və onun qanunsuzcasına öldürüldüyünü açıqlamışdır. O həmçinin, qatil və qətl əmirini verən ilə yerli məhkəmə sisteminin əməkdaşlıq etdiyini qeyd etmişdir.

İraq

Əsas məqalə: İraq Kürdüstanı
 
İraqdakı Birləşmiş Krallıq mandatına qarşı bir neçə üsyan qaldırmış tayfa başçısı . İraq Kürdüstanı. 1919-cu il.

Birinci Dünya müharibəsi zamanı Birləşmiş KrallıqFransa Qərbi AsiyaSays–Piko sazişinə əsasən bölmüşdür.Sevr müqaviləsiLozanna müqaviləsi onu əvəz etmiş, müasir bir Qərbi Asiya və Türkiyə Respublikası qurmuşdur.Millətlər Liqası Fransaya SuriyaLivanda, Birləşmiş Krallığa isə Fələstinİraqda mandatlar bağışlamışdır.Osmanlı imperiyasının Ərəbistan yarımadasındakı hissələri axırda, Səudiyyə ƏrəbistanıYəmən tərəfindən alınmışdı.

1 dekabr 1918-ci il tarixində ndə keçirilən yığıncaqda ingilis polkovnik ilə kürd tayfa başçıları Birləşmiş Krallığa təklif verdilər, hansı ki, Birləşmiş Krallıq protektoratı olacaq birləşmiş və müstəqil bir kürd dövlətinin təsis edilməsi ilə bağlı idi. 1919-cu ildən 1922-ci ilə qədər nüfuzlu kürd öndəri kürd hökuməti qurmuş və Böyük Britaniya hakimiyyətinə qarşı iki dənə üsyan qaldırmışdır. Birinci üsyan 22 may 1919-cu il tarixində Süleymaniyyə şəhərində iki ingilis səlahiyyətlisinin həbs edilməsi ilə başlamış, daha sonra isə MosulƏrbil şəhərlərinə qədər yayılmışdır, ancaq bir müddət sonra yatırılmışdır.

Kürd silahlı dəstələrinin məğlubiyyətindən sonra Mahmud Bərzənci Hindistana sürgün edilmişdir. 1920-ci ilin iyul ayında 62 tayfa başçısı Kürdüstanın müstəqilliyini tələb edirlər. 1922-ci ildə Birləşmiş Krallıq MosulKərkük şəhərlərinə iddia irəli sürən Türkiyəyə qarşı bufer olması ümidilə Şeyx Mahmuda səlahiyyət verir. Buna baxmayaraq, ingilislərə itaət etməyən Şeyx Mahmud 1922-ci ildə nın müstəqilliyini və özünün bu dövlətin kralı olduğunu bəyan edir. İki il davam edən böhranda ingilislər kürdləri özlərindən asılı vəziyyətə sala bilirlər. Buna baxmayaraq, İraqın 1930-cü ildə Millətlər Liqasına qəbul edilməsi bəyan edildikdən sonra Şeyx Mahmud üçüncü bir üsyan qaldırmış, ancaq Birləşmiş Krallığın quru və hava qüvvələri onu yenə məğlub etmişdir.

 
İraq ordusunun istifadə etdiyi haubitsa. Ərbil yaxınlığı, İraq. 1932-ci il.

1927-ci ildə İraq kürdlərinin hüquqlarının ən böyük dəstəkçilərindən biri olmuşdu. 1929-cu ildə Barzani İraqın şimalında kürd vilayətinin təsis olunmasını tələb etmişdir. Bu tələblər ilə ruhlanmış kürdlər 1931-ci ildə Millətlər Liqasına müraciət etdilər ki, müstəqil bir kürd hökuməti yaradılsın. Həmin ilin axırlarında Əhməd Barzani İraqa qarşı üsyan qaldırmış, bir neçə ay sonra məğlub edilsə də, başlatdığı hərəkat kürdlərin müstəqillik uğrundakı növbəti dövrlərdəki mübarizələrində böyük rol oynamışdır. İkinci Dünya müharibəsi zamanı İraq hakimiyyətində boşluqlar yaranmış, öndərliyindəki kürd tayfaları bundan istifadə edərək üsyan qaldırmışdılar. Onlar İraq Kürdüstanını 1945-ci ilə qədər idarə etsələr də, iraqlılar kürdləri yenidən özlərindən asılı vəziyyətə sala bilmişdilər. Mustafa Barzani İrana sürgün edilir və 1946-cı ildə Məhabad Cümhuriyyətinin süquta uğramasından sonra SSRİ-yə köçür.

 
ilə danışarkən.

1958-ci ildə ın gerçəkləşdirdiyi hərbi çevrilişdən sonra İraqa dəvət edilir və o, yerli xalq tərəfindən çox yaxşı qarşılanır. Qasım ilə Barzani arasındakı razılaşmanın bir parçası olaraq, Qasım kürdlərə regional muxtariyyət vəd edir, qarşılığında Barzaninin siyasi dəstəyini istəyir. Buna əlavə olaraq, Barzani 1959–1960-cı illər nın (KDP) sədri olur. Qasım ilə Barzani arasındakı razılaşmadan iki il keçməsinə baxmayaraq, Qasım öz vədlərini gerçəkləşdirmirdi. Buna görə də KDP regional muxtariyyət uğrunda təşviqat aparır. Bundan sonra gerçəkləşən hadisələr adlanır ki, bu, 1970-ci ilə qədər davam etmişdir. Üsyan 1960-cı illərdə qızğın, uzun bir müharibəyə çevrilir. Müharibə 1970-ci ildə çıxılmaz vəziyyətdə idi, İraq qüvvələri kürd üsyanını yatıra bilmirdi. Bu vaxta qədər 75.000–105.000 insan həlak olmuşdu. İraq mərkəzi hökuməti ilə Kürdüstan regional hökuməti arasında aparılan danışıqlar 1970-ci ildə İraq–Kürdüstan muxtariyyət sazişinin imzalanması ilə nəticələnmişdir.

ABŞ 1973-cü ildə İran şahı ilə gizli bir saziş imzalamışdır. Bu razılaşmaya görə, SAVAK təşkilatı MKİMossad ilə əməkdaşlıq edərək kürd üsyançıları Bağdada qarşı məxvi şəkildə maliyyələşdirəcəkdi. 1974-cü ildə İraq hökuməti kürdlərə qarşı bir hücum əməliyyatı gerçəkləşdirir. adlanan bu əməliyyatda İraq Silahlı Qüvvələri kürd üsyançıları ölkənin İran ilə olan sərhədə qədər qovur. İraq hökuməti Tehrana məlumat verir ki, əgər İran kürdləri dəstəkləməkdən imtina etsə, İraq İranın digər tələblərini ödəməyə razıdır. Əlcəzair Prezidenti Huari Bumedyenin vasitəçiliyi ilə 1975-ci ildə İraq və İran müqavilə imzalamışdır, hansı ki, kürdləri yardımsız vəziyyətə salır və Tehranın kürd hərəkatına verdiyi dəstəyi kəsir. Barzani tərəfkeşlərinin çoxusu ilə İrana qaçır. Digər üsyançılar kütləvi şəkildə təslim olurlar və üsyan bir neçə gün sonra tamamilə yatırılır.

 
Hələbcə şəhərinə zəhərli qaz hücumuda həlak olanların qəbirləri.

Nəticədə, İraq hökuməti ölkənin şimal ərazilərindəki hakimiyyətini gücləndirir və İraq Kürdüstanındakı neft yataqlarına yaxın məntəqələrə, xüsusən də Kərkük şəhəriərəbləri köçürərək ərəbləşdirmə proqramına start verir. İraqdakı BƏƏS hökuməti ölkənin şimalında yaşayan etnik azlıqları – kürdləri, yezidiləri, aysorları, ı, türkmanları və ermənilər]]i məcburi köçkünə çevirdi və mədəni baxımdan ərəbləşdirdi. Səddam Hüseyn öndərliyindəki BƏƏS partiyası 1970-ci illərin ortalarından etnik azlıqları sürgün etmişdir. Kürdlərə qarşı aparılan repressiya hökumət ilə kürd partizan döyüşçüləri arasındakı münaqişəni daha da qızışdırdı. Proqram 1970-ci illərin axırlarında kulminasiya nöqtəsinə çatmışdır. 1978–1979-cu illərdə 600-ə yaxın kürd kəndi yandırılmış, təqribən 200.000 kürd məcburi köçkün olmuşdur. 1960-cı illərdən 2000-ci illərə qədər aparılan bu müstəmləkəçi siyasətin məqsədi Şimali İraqın demoqrafiyasında ərəb dominantlığı əldə etmək idi. BƏƏS partiyasının bu siyasətinə bəzən "daxili müstəmləkəçilik" də deyilir.

İraq hökuməti İran–İraq müharibəsi zamanı yenə antikürd siyasət yürütmüşdür. Buna görə də ölkədə gerçəkləşmişdir. İraq beynəlxalq cəmiyyət tərəfindən sərt şəkildə qınanmış, lakin kürdlərə qarşı kimyəvi silahlardan istifadə kimi repressiv, zalım əməllərinə görə heç vaxt ciddi şəkildə cəzalandırılmamışdır. Hələbcə şəhərinə zəhərli qaz hücumunda minlərlə insan həlak olmuşdur.Əl-Ənfal əməliyyatı İraq kürdlərinin sistematik şəkildə soyqırıma uğramasından ibarət idi. Layihənin birinci hissəsi 1982-ci ildə həyata keçirilmiş və 5.000–8.000 Barzani kürdünün oğurlanması ilə nəticələnmişdir. Layihənin ikinci, daha ekstensiv və geniş hissəsi 29 mart 1987-ci ildən 13 aprel 1989-cu ilə qədər davam etmiş, Səddam Hüseyn və öndərliyindəki İraq ordusunun kürdlərə qarşı soyqırım siyasəti yürütməsinə görə gerçəkləşmiş, insan hüquqları pozuntuları – kimvəyi silahlardan istifadə, 2.000-ə yaxın kəndin məhv edilməsi və ən azı 50.000 kürd kəndlisinin öldürülməsi ilə səciyyələndirilirdi. Əlavə olaraq, 70.000 nəfərin yaşadığı tamamilə məhv edilmişdir. Əməliyyat zamanı Kərkük şəhəri ərəbləşdirilmiş, zəngin neft yataqlarına malik şəhərdə yaşayan kürdlər oradan qovulmuşdur.

İraq Kürdüstanı 1991-ci və 1998-ci ildə

1970-ci ildə vilayətə muxtariyyət verilsə də İraq Kürdüstanının yerli əhalisi müəyyən bir demokratik azadlıq yaşaya bilməmişdir. Buna baxmayaraq, 1991-ci ildə Səddam Hüseynə qarşı qaldırılmış üsyan və Birinci Körfəz müharibəsinin nəticələnməsindən sonra vəziyyət dəyişməyə başladı. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Təhlükəsizlik Şurasının 688 nömrəli qətnaməsi 1.500.000 kürd qaçqını ilə bağlı yaranmış beynəlxalq narahata görə, yerli əhaliyə sığınacaq yaratmışdır. ABŞ və koalisiya İraqın şimal və cənub hissələrində uçuşsuz zona yaratdı, ancaq bu, və Kərkük kimi kürd əhaliyə malik şəhərlərə aid deyildi. İraq və kürd qüvvələri arasında qanlı döyüşlər gerçəkləşir, hansı ki, 25.000–180.000 kürdüstanlının ölümü ilə nəticələnir. Axırda, İraq hökuməti 1991-ci ilin oktyabr ayında İraq Kürdüstanının de-fakto müstəqil şəkildə fəaliyyət göstərilməsinə icazə verildikdən sonra İraq qoşunları vilayətdən tamamilə çəkilmişdir.

Eyni zamanda, İraq mərkəzi hökuməti vilayətə iqtisadi blokada tətbiq edərək onun neft və qida ehtiyatlarını azaldırdı. 1992-ci ilin iyun ayında seçkilər keçirilir, ancaq nəticə qeyri-müəyyən olur, çünki assambleya iki əsas partiya – (KDP) ilə (KVİ) və onların müttəfiqləri arasında demək olar ki, bərabər şəkildə bölünmüşdü. Aprel ayında İraq Kürdüstanının rəhbərləri Türkiyə ilə olan münasibətlərini yaxşılaşdırmaq üçün PKK terror təşkilatının Türkiyəyə basqınlarını sona çatdırmaq qərarına gəlirlər. Buna cavab olaraq, PKK Türkiyə ilə İraq sərhədindəki ticarət yollarını kəsir. Bu məsələni həll etmək üçün Türkiyə Silahlı Qüvvələri ilə Peşmərgə oktyabr ayında PKK terror təşkilatına qarşı birlikdə əməliyyat keçirir. Bu dövrdə kürdlər ikili ya məruz qalmışdılar. Birləşmiş Millətlər Təşkilatı İraqa, Səddam Hüseyn isə İraq Kürdüstanına embarqo tətbiq edirdi. Kəskin iqtisadi çətinliklər iki dominant siyasi partiyalar arasındakı gərginliyi daha da dərinləşdirdi. KDP ilə KVİ ticarət yolları və resurslar üçün bir-birləri ilə yarışırdılar. Bu iki partiya arasındakı münasibət 1993-cü ilin sentyabr ayında baş verən atışmalardan sonra təhlükəli şəkildə gərginləşdi. Bu, İraq Kürdüstanında hakimiyyət uğrunda nə səbəb olmuşdur, hansı ki, 1996-cı ilə qədər davam etmişdir.

Türkiyə Silahlı Qüvvələri 1990-cı illərdə İraq Kürdüstanında bir neçə sərhədlərarası hərbi əməliyyat keçirmişdir. Bu əməliyyatların məqsədi PKK terror təşkilatının ölkəyə keçirdiyi basqınları sona çatdırmaq idi. 1992-ci ildə keçirilmiş əməliyyatdan sonra 1995-ci ilin mart ayında na start verilmişdir, hansı ki, 64 türk əsgərinin və 555 kürd döyüşçüsünün ölümü ilə nəticələnmişdir. 1997-ci ildə iki dənə əməliyyat həyata keçirilmişdir. May ayında həyata keçirilmiş nın uğursuzluğu sentyabr ayında isə na start verilməsinə səbəb olmuşdur.

İraq Kürdüstanı 2003-cü ildə başlamış İraq müharibəsində əhəmiyyətli bir rol oynamışdır. 2003-cü ilin yazında müxtəlif kürd silahlı dəstələri birlikdə İraq hökumətinə qarşı vuruşmağa başlayırlar. Peşmərgə adlı kürd hərbi qüvvələri İraq hökumətinin devirilməsindən böyük rol oynamışdılar, lakin kürdlər o vaxtan bəri Bağdada qoşun yürütmək istəmirlər, onun yerinə İraqın əksəriyyətində yayılmış sektant münaqişədən uzaq durmağı seçmişdilər.

 
İŞİD-in start verdiyi 2014-cü il Şimali İraq əməliyyatından əvvəl İraqdakı mübahisəli ərazilərin xəritəsi.
     Mübahisəli və Kürdüstan Regional Hökuməti nəzarətində.     Mübahisəli və mərkəzi İraq hökuməti nəzarətində.

İraq Kürdüstanı ilə mərkəzi İraq hökuməti arasında gərginlik 2011-ci ildə yenidən alovlandı. Bu səfər baş verən gərginliyin səbəbləri hakimiyyətin bölüşdürülməsi, neft istehsalatı və idarə edilən ərazi idi. 2012-ci ilin aprel ayında İraq Kürdüstanının prezidenti Məsud Barzani tələblərinin qəbul edilmədiyi halda vilayətin sentyabr ayına qədər öz müstəqilliyini bəyan edəcəyini bildirmişdir. Buna baxmayaraq, İraq hökuməti 2012-ci ilin sentyabr ayında Kürdüstan Regional Hökumətindən Peşmərgənin idarəsini tələb etdi. İraq Silahlı Qüvvələrinin həm Bağdad, həm də ki Kürdüstan Regional Hökumətinin yurisdiksiya iddia etdiyi ərazilərdə nın təsis etməsindən sonra münasibətlər daha da gərginləşdi. Noyabr ayının 16-da İraq qoşunları ilə Peşmərgə qüvvələri arasında atışma baş verir və bir nəfər həlak olur.

İraq Kürdüstanı 2014-cü ildən bəri federal İraq hökuməti ilə Bağdad hökumətinin vilayətin ərazi idarəsi, neft ixracatı və büdcədən istifadəsinə nəzarət edə bilməməsi haqqında mübahisələr yaranmışdır. İraqda sektant böhranın gerçəkləşməsi, o cümlədən İraqın süquta uğraması gündəmə gəldikcə, İraq kürdləri müstəqillik mövzusunu səsləndirməyə başlamışdılar. İŞİD tərəfindən həyata keçirilmiş Şimali İraq əməliyyatında İraq Kürdüstanı Kərkük şəhərinin, eləcə də Şimali İraqda yerləşən digər mübahisəli ərazilərin nəzarətini ələ ala bilmişdir. 1 iyul 2014-cü il tarixində Məsud Barzani bəyan etmişdir ki, "İraq kürdləri bir neçə ay sonra müstəqillik referendumu keçirəcək". Əvvəllər müstəqil bir İraq Kürdüstanına qarşı çıxan Türkiyə müstəqil bir kürd dövlətini tanıyacağını vurğulamışdır. 11 iyul 2014-cü ildə Kürdüstan Regional Hökuməti Kərkük neft yatağını ələ keçirir. Buna cavab olaraq, Bağdad bildirmişdir ki, əgər neft yataqları İraq hökumətinin nəzarətinə geri qaytarılmasa, İraq Kürdüstanı "ağır nəticələr" ilə üzləşəcək.

2016-cı ilin fevral ayında İraq Kürdüstanının prezidenti Məsud Barzani demişdir ki, "Kürdüstan xalqının öz gələcəklərini bir referendum vasitəsilə qərarlaşdırmaq vaxtı gəlib". O, bunu deyərək müstəqillik referendumunu dəstəkəmiş, Şotlandiya, KataloniyaKvebek kimi yerlərdəki refendumlara istinad etmişdir. Martın 13-də Barzani rəsmi şəkildə elan etmişdir ki, İraq Kürdüstanı 2017-ci ilin oktyabr ayından əvvəl bir müstəqillik referendumu keçirəcək. Referendum 25 sentyabr 2017-ci ildə keçirilmişdir.

Suriya

Əsas məqalə:

Rojavanın əhalisi XX əsrin əvvəllərində çox dəyişmişdir. Erməniləraysorlar Osmanlı səlahiyyətliləri ilə kürd qüvvələri, habelə çərkəzçeçen tayfaları tərəfindən əraziyə köçürülmüşdür. Kürdlər aysorlara çoxlu vəhşiliklər etmiş, aysorların əvvəllər yaşadığı ərazilərə köçmüşdülər. 1914–1920-ci illərdə çərkəzlər, çeçenlər və kürdlər aysorlara qırğınlar törədir, ərəblər isə qaçan aysorlara hücum edirdi.

 
Rojavadakı kürd-xristian koalisiyanın rəhbərlərindən biri olan Haco ağa.

Antanta dövlətlərinin Birinci Dünya müharibəsindən qalib çıxmalarından və Osmanlı imperiyasının məğlubiyyətindən sonra 1920-ci ildə Sevr sülh müqaviləsi imzalanmışdır. Sülh müqaviləsi Osmanlı Kürdüstanının yeni Türkiyə Respublikasında muxtariyyət əldə etməsini nəzərdə tuturdu.Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsində Mustafa Kamal Atatürk öndərliyindəki qüvvələrin qalib gəlməsi 1923-cü ildə Lozanna sülh müqaviləsinin imzalanmasına gətirib çıxarır. Bu müqavilə heç bir Kürdüstan dövlətindən bəhs etmirdi. Müqaviləyə əsasən, Osmanlı Kürdüstanı Türkiyə Respublikası, Fransa müstəmləkəsi olan Suriya və Birləşmiş Krallıq müstəmləkəsi olan İraq arasında bölüşdürülmüşdür.

Kürdlər Suriyada Fransa mandatı dövründə diqqətəlayiq hüquqlar əldə etmişdilər, çünki Fransa rejimi parçala və idarə et strategiyasından istifadə edərək etnik azlıqlara muxtariyyət verirdi və hərbi xidmətə çağırdıqları əsasən kürdlər, ələvilərdruzlardan ibarət idi. 1931-ci ilin dekabr ayından 1932-ci ilin yanvar ayına qədər yeni Suriya konstitusiyası əsasında seçkilər keçirilmişdir. Seçilmiş deputatlar arasında Suriya kürd milliyətçi partiyasının üç üzvü – Xəlil bəy ibn-İbrahim paşa, Mustafa bəy ibn-Şahin və Həsən Auni var idi.

Kürdlərin Suriyaya immiqrasiyası 1926-cı ildə Türkiyə hökumətinə qarşı qaldırılan Şeyx Səid üsyanının uğursuzluğundan sonra başlamışdır. Fransa mandatı səlahiyyətliləri onlara vətəndaşlıq vermişdir.Birinci Dünya müharibəsi zamanı kürdlər Hakkarinin şimalındakı kəndlərə hücum etmiş, xeyli aysor və ermənini öldürmüşdür.

1930-cu illərin ortalarında kürdlər və xristianlar arasında muxtariyyətçi hərəkat yaranmışdı. Hərəkatın kürd öndərləri Haco ağa, Qədir bəy və Xəlil bəy İbrahim paşa idi. Haco ağa Həvərkan tayfa konfederasiyasının başçısı idi və Xoybun partiyasının öndərlərindən biri idi. O, özünü kürdlərin nümayəndəsi kimi tanıdırdı və xristianlar ilə birlikdə koalisiya qurmuşdu. Xristianların öndəri Suriya Katolik Kilsəsinin patriarxı İqnati Qavriil I Tappuni və Erməni Katolik Kilsəsinin Əl-Qamışlı rəhbəri Mişel Dom idi. Kürd-xristian koalisiyası fransız qüvvələrinin Suriya müstəqillik əldə etdiyi təqdirdə vilayətdən çəkilməklərini istəyirdi. Onlar qorxurdular ki, milliyətçi Dəməşq hökuməti etnik azlıqlardan olan səlahiyyətliləri müsəlman ərəblər ilə əvəz edəcəklər. Fransa rejimi bu hərəkatın tələblərini rədd etmiş, hətta və ni Suriya Respublikasına qatmışdır. 1936-cı ildə Fransa qüvvələri ni bombalayır. 13 avqust 1937-ci ildə 500 kürd əhalisinin əksəriyyəti xristian aysorlardan ibarət qəsəbəyə hücum edir və onu məhv edir. Şəhərin xristian əhalisiQamışlıHəsəkə şəhərlərinə qaçır.

 
Suriyanın etnik və dini xəritəsi. Kürdlərin yaşadığı ərazilər çəhrayı rəngdə verilib. 1976-cı il.

və Həmzə Divəran, eləcə də digər kürd siyasətçilər 1957-ci ildə nı (SKDP) təsis etmişdilər. SKDP-nin hədəfləri kürd mədəni hüquqlarının, iqtisadi tərəqqi və demokratik dəyişikliklərin təbliğatı idi. Ölkəni kürd mədəni hüquqlarının tanınmasına çağıran partiya Birləşmiş Ərəb Respublikasının təzyiqlərinə məruz qalır. Bu dövrdə kürd dilində kitablara sahib olmaq və kürd dilində mahnı oxumaq, hətta kürd xalq musiqilərini ifa etmək polis nəzarətinə alınmaq üçün yetərli səbəb idi. SKDP Suriya hökuməti tərəfindən heç vaxt qanuni şəkildə tanınmamışdır və bu günə kimi yeraltı fəaliyyət göstərir. 1960-cı ildə partiya repressiyaya uğramış, onun liderlərindən bir neçəsi seperatçılıq ilə təqsirkar bilinərək həbs edilmişdir. Suriyanın 1961-ci ildə Misir ilə siyasi birlik qurmaq cəhdi uğursuz olan zaman ölkə Suriya Ərəb Respublikası elan edilmişdir.

BƏƏS partiyası Suriyaya gəldikdən sonra rejim yerli kürdlərə və aysorlara repressiya tətbiq etmişdir. Suriyanın 1970-ci illərdəki daxili siyasəti ərəblərin əhalisi əsasən kürdlərdən təşkil olunmuş ərazilərə yerləşmələrinə gətirib çıxarmışdı. Suriya hökuməti 1965-ci ildə Türkiyə ilə olan sərhəd boyunca ni qurmaq qərarına gəlir. Kəmərin qalınlığı 10–15 kilometr idi və Türkiyə ilə olan sərhəd boyunca, İraq ilə olan sərhəddən nə qədər uzanırdı. Ərəb kəməri layihəsinin həyata keçirilməsinə 1973-cü ildə start verilmişdi. Bu vaxt bədəvi ərəblər kürd əhaliyə malik ərazilərə köçürülmüşdür. Ərazinin toponimləri ərəbləşdirilmişdir. Orijinal layihəyə görə, təqribən 140.000 kürd ölkənin cənubundakı səhraya deportasiya edilməli idi. Kürd kəndçilərin öz torpaqlarından məhrum edilməsi qərarının qəbul edilməsinə baxmayaraq, onlar evlərini başqalarına vermək oradan başqa yerə köçməyə qarşı çıxdılar. Bu kürd kəndçilər əcnəbi təyin edilmişdilər. Buna görə də onların mülklərə sahib olmasına, ev bərpa etmələrinə və ya yeni bir ev tikmələrinə icazə verilmirdi.Hafiz əl-Əsəd 1976-cı ildə ərəbləşdirmə siyasətini sona çatdırmışdır.

1986-cı ilin mart ayında kürd milli geyimləri geyinmiş bir neçə min kürd Dəməşq şəhərində Novruz bayramını qeyd etməyə başlayır. Şəhərin hüquq-mühafizə qüvvələri onlara xəbərdarlıq verir ki, bu geyimlər qadağan olunub. Hüquq-mühafizə qüvvələri bu xəbərdarlığa məhəl qoymayan kürdlərə atəş açır və bir kürdü qətlə yetirir. Onun əl-Qamışlı şəhərində keçirilən dəfn mərasimində 40.000 kürd iştirak edir. Eyni zamanda, ndə keçirilən Novruz bayramında üç kürd qətlə yetirilir.

 
Kürdlər, aysorlar və ərəblər birlikdə Suriya hökumətinə qarşı etiraz aksiyası keçirirlər. Əl-Qamışlı. 6 yanvar 2012-ci il.

Tunis inqilabıMisir inqilabından sonra 4 fevral 2011-ci il tarixində "Feysbuk" sosial şəbəkəsi vasitəsilə siyasi fəallar tərəfindən Suriyada "Qəzəb günü" elan edilir. Etiraz aksiyalarında o qədər də çox adam insan iştirak etməmişdi, ancaq etirazçılar arasında kürdlər də var idi. 7 oktyabr 2011-ci ildə kürd siyasi lider öz mənzilində hökumət agentləri olduqları düşünülən maskalı şəxslər tərəfindən güllələnir. Təmonun Əl-Qamışlı şəhərində dəfn mərasimi zamanı hüquq-mühafizə qüvvələri 50.000 nəfərdən çox insandan təşkil olunmuş kütləyə atəş açır və 5 nəfəri qətlə yetirir. Təmonun oğlu Fares Təmo demişdir: "Mənim atamın sui-qəsdə uğraması rejimin tabutundakı vint idi. Onlar mənim atamı öldürərək çox böyük bir səhv etdilər". O gündən sonra kürd etirazçılar Suriyadakı böhranda yaxından iştirak etməyə başlayırlar. 2012-ci ilin iyun ayında ölkənin ən böyük müxalif qrupu olan Suriya Milli Şurası milliyətcə kürd olan nı öz sədrləri bəyan edirlər.

Suriyanın kürd əhaliyə malik ərazilərdə gerçəkləşən etiraz aksiyaları Kürd Demokratik Birlik Partiyası (DBP və ya PYD) ilə (KNC) 12 iyul 2012-ci il tarixində ni yaradan əməkdaşlıq müqaviləsi imzalayanda silahlı münaqişəyə çevrilir. Kürd Ali Komitəsinin administrasiyası altında ikən Xalq Qoruma Dəstələri (XQD və ya YPG) yaradılmışdır ki, Suriyanın kürd əhaliyə malik əraziləri idarə edilsin. 19 iyulda YPG ni, növbəti gün isə və şəhərlərini zəbt edir. KNC və PYD zəbt edilmiş şəhərləri idarə etmək üçün daha sonra birgə rəhbərlik şurası yaradır. Xalq Qoruma Dəstələri 24 iyulda Suriyanın kürd əhaliyə malik şəhərləri olan , , və ni ələ keçirir. Bu zaman hökumətin idarə etdiyi əsas kürd şəhərləri sadəcə Əl-HəsəkəƏl-Qamışlı idi.Türkiyə Silahlı Qüvvələri ilə Azad Suriya Ordusu 2018-ci ilin əvvəllərində Zeytun budağı əməliyyatına start verir və Afrini ələ keçirir. Bu əməliyyat nəticəsində 150.000 ilə 200.000 arası insan məcburi köçkün olur.

Azərbaycan

 
1923–1930-cu illərdə mövcud olmuş Kürdüstan qəzasının xəritəsi.

Kürdlər İrandan və Osmanlı imperiyasında kütləvi şəkildə Azərbaycanın dağlıq regionlara köçürdülər. Bu proses yalnız 1920-ci ildəki Aprel işğalından sonra sona çatmışdır. 1920-ci illərdə Azərbaycanda yaşayan kürdlərin bir qismi Ermənistanın azərbaycanlı əhaliyə malik ərazilərinə köçmüşdür. Bu isə Azərbaycandakı kürd əhalisinin diqqətəlayiq şəkildə azalmasına səbəb olmuşdur.

Azərbaycandakı kürdlər şiədirlər. Azərbaycanlılar ilə kürdlərin bölüşdüyü dini etiqad və mədəniyyətin XIX əsrin axırlarında kürdlərin sürətli şəkildə assimilyasiyaya uğramasına səbəb olmuşdur. 1886-cı ildə əldə edilmiş statistik məlumatlar göstərir ki, Cəbrayıl, ƏrəşCavanşir qəzalarında yaşayan kürdlərin ana dilləri Azərbaycan dili idi. 1926-cı ildə keçirilən əhalinin siyahıyaalınmasında Azərbaycan SSR-də 37.200 kürdün yaşadığı, ancaq onların sadəcə 3.100-nün kürd dilində danışdığı məlum olmuşdur.

Azərbaycan cəmiyyətinə olduqca yaxşı inteqrasiya olmuş kürdlər Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti hökumətində də təmsil olunmağa başladılar. Onlardan Nurməmməd bəy Şahsuvarov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Maarif Naziri, Xosrov bəy Sultanov isə Qarabağın general-qubernatoru, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin hərbi naziri olmuşdur.

Azərbaycanda sovet hakimiyyətinin qurulmasından sonra Azərbaycan SSR Mərkəzi İcra Komitəsi 1923-cü ildə Kürdüstan qəzası adlı bir inzibati-ərazi vahidi təsis etmişdir. Qəzaya indiki Laçın, Qubadlı və Zəngilan rayonları aid idi və paytaxtı Laçın şəhəri idi. 1926-cı ildə keçirilən əhalinin siyahıyaalınmasında əldə edilən məlumatlara görə, qəzanın əhalisinin 73%-i kürd, qalanı isə Azərbaycan türkü idi. İnzibati-ərazi vahidi 1930-cu ildə ləğv edilmişdi və ölkədə yaşayan kürdlər azərbaycanlı olaraq kateqoriyalaşdırılmışdı. Azərbaycanda yaşayan kürdlərin çoxu 1937-ci ildə Qazaxıstana deportasiya olunmuşdur.

Azərbaycan və Ermənistan arasındakı Qarabağ müharibəsi zamanı Ermənistan Silahlı Qüvvələri kürd əhaliyə malik əraziləri işğal etmişdir. Bu dövrdə diskriminasiyaya uğrayan 18.000 kürd Ermənistandan Azərbaycana köçməli olmuşdur. 1992-ci ildən 1993-cü ilə qədər Ermənistan Silahlı Qüvvələri Kəlbəcər, Laçın, QubadlıZəngilan rayonlarını işğal etmiş, bu rayonların erməni olmayan əhalisinin oradan məcburi şəkildə qovmuşdur. Azərbaycanda yaşayan kürdlərin 80% məcburi köçkün olmuşdur.

Ermənistan

Baxmayaraq ki, kürdlər ilə ermənilər tarixən bir-birləri ilə döyüşmüşdülər, 1918-ci ildə qurulmuş Ermənistan Demokratik Respubikasında kürdlərə siyasi hüquqlar verilmişdir. Kürd namizədlər Ermənistan parlamentinə seçilmiş, bəzi kürdlər Ermənistan ordusunda zabit olmuşdur.

SSRİ hakimiyyəti dövründə Ermənistan SSR-də çoxlu kürddilli ədəbiyyat nümunələri nəşr edilmişdi. Kürd dilində məktəblər və radional açılmışdı. Böyük Sovet Ensiklopediyasına görə, sovet Ermənistanı kürd ədəbiyyatının əsas mərkəzi idi. 1925-ci ildə Ermənistanda kürdlər üçün 50-dən çox məktəb açılmışdır.

Ermənistanda yaşayan kürdlərin çoxu 1937-ci ildə Qazaxıstana deportasiya olunmuşdur.

Gürcüstan

Gürcüstanda yaşayan kürdlərin əksəriyyəti 1918-ci ildən sonra VanQarsdan Gürcüstana köçmüşdür. Gürcüstan kürdləri Stalin repressiyasının qurbanı olmuşdur. 1944-cü ildə Axısqa türklərinin deportasiyası zamanı yerli kürdlər də deportasiya edilmişdi. 1979-cu ildən 1989-cu ilə qədər Gürcüstandakı kürd əhalisinin miqdarı 30% azalmışdır. Gürcüstan 1991-ci ildə müstəqillik əldə etdikdən sonra kürdlər ölkəni tərk etməyə başladılar.

1990-cı illərdə kürdlərin və yezidilərin çoxu Rusiyaya, Qərbi Avropaya və Şimali Amerikaya köçmüşdür. 1989-cu ildə Gürcüstanda 30.000 yezidi yaşayırdısa, 2002-ci ildə ölkədə yalnız 18.000 yezidi qalmışdı. Gürcüstanda hal-hazırda 12.000 yezidi yaşayır. Onların kiçik bir hissəsi İŞİD qüvvələrindən qaçıb Gürcüstana yerləşmişdir.

Əhali

Əsas məqalə: Kürdlər

Kürdlər bir xalq olaraq, Hind-Avropa qrupuna aiddirlər. Onlar İran əsilli olan kürd dilində danışırlar və Kürdüstan əhalisinin əksəriyyətini təşkil edirlər, ancaq vilayətdə çoxlu etnik qruplar yaşayır. Anadolu türkləri, aysorlar,Azərbaycan türkləri,çeçenlər,ermənilər,ərəblər, İraq türkmanları, osetinlər,yezidiləryəhudilər bunlardandır. Əhalinin əksəriyyəti sünni müsəlmandır, lakin vilayətdə ələvilik, , yezidilik, xristianlıq kimi başqa inancların sahibləri də yaşayır. Kürdüstanın tarixi bir iudaist icması olmuşdur, ancaq onların əksəriyyəti İsrailə köçmüdür.

Xalqlarına görə Kürdüstan əhalisi (1995) %
Kürd 85.9%
Türk 5.3%
Ərəb 3.6%
Azərbaycanlı 3.1%
Fars 2.9%
Aysor 2.2%
Erməni 1.5%
Türkman 1.4%
Digərləri 4.1%

Coğrafiya

 
Rəvanduz kanyonunun görüntüsü. , İraq Kürdüstanı.

"Britannika Ensiklopediyası" kitabına görə, Kürdüstan vilayəti 190,000 square kilometre (19,000,000 ha) ərazini əhatə edir. Vilayətin əsas şəhərləri Türkiyənin Diyarbəkir, Bitlis və Van, İraqın Ərbil və Süleymaniyyə, habelə İranın Kirmanşah, Sənəndəc, İlam və Mahabad şəhərləridir. «» kitabına görə, Türkiyə Kürdüstanı 190,000 square kilometre (19,000,000 ha), İran Kürdüstanı 125,000 square kilometre (12,500,000 ha), İraq Kürdüstanı 65,000 square kilometre (6,500,000 ha) və Rojava (Suriya) 12,000 square kilometre (1,200,000 ha), ümumilikdə isə 392,000 square kilometre (39,200,000 ha) ərazini əhatə edir.

İraq Kürdüstanı altı mühafəzəyə bölünür, onların üçü, eləcə də digərlərinin bəzi hissələri Kürdüstan Regional Hökuməti tərəfindən idarə edilir.İran Kürdüstanı Kürdüstan ostanını, eləcə də Qərbi Azərbaycan, Kirmanşahİlam ostanlarının bəzi hissələrini əhatə edir. Suriya Kürdüstanı və ya Suriya Ərəb Respublikasının şimali ərazilərini – Raqqa, Hələb mühafəzələrini, eləcə də Əl-Həsəkə mühafəzəsini əhatə edir. Rojavanın əsas şəhərləri QamışlıƏl-Həsəkədir.Türkiyə Kürdüstanı Şərqi Anadolu Regionunun böyük bir qismini və Cənub-şərqi Anadolu regionunu əhatə edir. Ərazi 6.000.000–8.000.000 kürdə ev sahibliyi edir. Türkiyə Kürdüstanının ən böyük şəhərləri Diyarbəkir, ŞanlıurfaVandır.

İqlim

Vilayətin əksər hissəsi kontinental iqlimi ilə seçilir. Yəni ki, yayları isti, qışları isə soyuq olur. Buna baxmayaraq, vilayətin ərazisinin çox hissəsi münbit, məhsuldardır və tarixən taxıl, o cümlədən mal-qara ixrac etmişdir. Vilayətə düşən yağıntı düzənliklərdə illik 200–400 mm, dağ silsilələri arasında yerləşən yüksək yaylalarda isə 700–3.000 mm arası dəyişir.İran ilə Türkiyə arasındakı dağlıq zona nəm yazlar, quraq yaylar, yağışlı və bəzən qarlı qışlar yaşayır, vilayətin cənub qismi isə getdikcə yarımsəhra və səhra zonalarına keçir.

Flora və fauna

Vilayətə endemik olan qızlarquşukərtənkələyəbənzər ilan.

Kürdüstan dünyanın ən dağlıq regionlarından biridir və soyuq iqlimi mülayim meşələrə ev sahibliyi etmək üçün yetərli illik yağıntıya malikdir. 160,000 square kilometre (16,000,000 ha) əraziyə sahib dağ silsilələrinə yaxın yerlərdə otlaqlar və meşəli vadilər var. Şəhərətrafı ərazilərdə əsasən palıd, iynəyarpaq, çinar, söyüd, qovaqzeytun ağacları olur.

Vilayətin dağlıq zonanın şimalındakı ərazisində çəmənliklər var ki, bu çəmənliklərdə , Fagus sylvatica, Quercus calliprinos, fars palıdı, Quercus infectoria, , Quercus macranthera, Cupressus sempervirens, Platanus orientalis, , Juniperus foetidissima, Juniperus excelsa, Juniperus oxycedrus, Prunus cerasus, Salix alba, adi göyrüş, Paliurus spina-christi, Olea europaea, Ficus carica, , Populus nigra, Crataegus monogyna, Crataegus azarolus, alça ağacları, itburnu, , əsl püstələr, armud və kimi yabanı ağaclar olur. Vilayətin cənubunda yerləşən səhra ərazi əsasən çöllüklərdən ibarətdir və palma, yulğun, xurma, göyrüş, qırtıc, Artemisia herba-albapəncər kimi kserik bitkilərə ev sahibliyi edir.

Vilayətdə tapılan heyvanlara Cənubi Qafqaz ayısı, çöldonuzu, adi canavar, adi çaqqal, Hindistan tirəndazı, qırmızı tülkü, ceyran, çay samuru, zolaqlı kaftar, İran lanı, , qulan, və aiddir. Vilayətdə tapılan quşlara boz qarğa, , , , , , , ütəlgi qızılquş, ağbaş kərkəs, kiçik təqibçi, və başqaları aiddir.

Oroqrafiya

Dağlar Kürdüstan cəmiyyəti üçün böyük bir coğrafi və mədəni rol oynayır. Kürdlər dağları müqəddəs hesab edirlər. Kürdüstan vilayətində yerləşən dağlara Cudi, Ağrı,Zaqros, , , , , , Şaho, Qabar, və aiddir.

Okeanoqrafiya

Kürdüstan zəngin su ehtiyatlarına malik bir vilayətdir, xüsusilə də nəzərə alanda ki, Orta Şərq kimi bir regionda yerləşir. Əhatə etdiyi ölkələrin su rezervləri Kürdüstana əsaslanır. Buna görə də vilayətin su ehtiyatları regiondakı siyasi sabitliyi qorumaq üçün zəruridir.

Kürdüstan vilayətinin ağır yağış və qarı ilə səciyyələndirilən yayla və dağları Yaxın və Orta Şərq üçün su rolunu oynayır. Vilayət həmçinin, FəratDəclə kimi əhəmiyyətli çayların, o cümlədən , , Tərtər, , Araz, Kür, Səfidrud, Kərxə və kimi kiçik çayların mənbəyini formalaşdırır. Bu çaylar həm su mənbəyi, həm də ki enerji istehsalı vasitəsi kimi istifadə edilir. İraqSuriya bu çaylar və onların qollarının çoxlarını su bəndləri ilə örtmüşdür. Bundan başqa, Türkiyə də geniş su bəndləri sistemi üzərində işləyir.

Kürdüstan vilayəti İrandakı Urmiya gölünün qərb sahillərinə qədər uzanır. Əlavə olaraq, vilayətdə Van, və gölləri var.

Təbii ehtiyatlar

 
Kürdüstan üçün tipik olan bir kənd. , Kürdüstan ostanı, İran.

Təxmin edilir ki, İraq Kürdüstanının Kürdüstan Regional Hökumətinin idarə etdiyi hissəsində 45.000.000 barrel (7.2×109 m3) neft var ki, bu da onu dünyanın ən böyük altında rezervi edir. Bu ehtiyatların çıxarılma prosesinə 2007-ci ildə start verilmişdir.

Əl-Həsəkə mühafəzəsi ev sahibliyi etdiyi neft ehtiyatları, eləcə də kənd təsərrüfatı üçün xeyirli torpaqlarına görə coğrafi-siyasi əhəmiyyətə malikdir.

2007-ci ilin iyul ayında Kürdüstan Regional Hökuməti xarici şirkətlərdən 40 yeni neft yatağına yatırım etməsini xahiş etmişdir. Hökumətin arzusu regional neft istehsalını növbəti 5 ildə artırmaq, gündəlik 1.000.000 barrelə (160.000 m3) çatdırmaq idi. İraq Kürdüstanında fəaliyyət göstərən şirkətlərə "", "Total", "Chevron", "", "", "", "" və "" aiddir.

2011-ci ilin noyabr ayında "" İraqın mərkəzi hökumətinin səlahiyyətlilərini şirkətə İraq Kürdüstanında yerləşən altı sahə üzrə tədqiqat hüquqlarını verən nefttəbii qaz ilə bağlı müqaviləni imzalamağa çağırmışdır. Bu əraziyə mübahisəli ərazi olan Kərkük də daxil idi. Bu hərəkət İraq hökumətini məcbur etdi ki, "ExxonMobil" ilə olan və cənub ərazilərini əhatə edən müqavilənin ləğv etmək ilə hədə-qorxu gəlsin. "ExxonMobil" buna cavab olaraq bildirmişdir ki, əraziyə daxil olan Qərbi Kurna layihəsini tərk edəcək. 2019-cu ilin iyun ayında gündəlik 440.000 barrel neft çıxaran Qərbi Kurna neft yatağının fəaliyyətini dayandırmışdır.

Vilayətdə yerləşən və bir qədər çox olan digər mineral ehtiyatlara kömür, mis, qızıl, dəmir, əhəngdaşı, mərmərsink aiddir. Dünyanın ən böyük kükürd yatağı Ərbil şəhərinin cənub-qərbində yerləşir.

2012-ci ilin iyul ayında Türkiyə ilə Kürdüstan Regional Hökuməti müqavilə bağlamışdır. Bu müqaviləyə görə, Türkiyə xam neft qarşılığında İraq Kürdüstanını emal olunmuş neft məhsulları ilə təmin edəcək.

Həmçinin bax

Qeydlər

  1. Təxminən 300 ailədən ibarət.
  2. Ərəb dilində – ərəb. حزام عربي‎‎, translit. Hizam Ərəbiun
  3. Zazalar daxil olmaqla.
  4. Digər adları Masis, Ararat, Kuh-i Nuh və Cəbəl ül-Harisdir.

Mənbə

İstinadlar

  1. Allsopp, Harriet (2016). The Kurds of Syria: Political Parties and Identity in the Middle East. I.B. Taurisl. ISBN 0857726447.
  2.  (ing.). Dictionary.com. 15 sentyabr 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 6 avqust 2019.
  3. Kürdüstan // Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası (10 cilddə). — VI cild. Bakı, 1982. — Səh.: 47. 
  4. (en). Encyclopædia Britannica Online. . İstifadə tarixi: August 6, 2019.
  5. Rəşidoğlu, Azər  (azərb.). sputnik.az. Sputnik (January 16, 2019). 28 avqust 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 28 avqust 2019.
  6. Zeyken, Mordekay (2007). Jewish Subjects and Their Tribal Chieftains in Kurdistan: A Study in Survival (en). Leyden, Niderland: BRILL, 1–2. ISBN 9789004161900. “"Kurdistan was never a sovereign state, though the area with an ethnic and linguistic majority of Kurdish population is defined as Kurdistan."”
  7. O'Shi, M. T. (2004.). Trapped between the map and reality: geography and perceptions of Kurdistan (en). Routledge, 258.
  8.  (ing.). . 8 iyul 2012 tarixində .[ölü keçid]
  9. Pirbal, Ferhad  (ing.). Kurdish Globe. 25 iyul 2015 tarixində . İstifadə tarixi: 6 avqust 2019.
  10.  (ing.). Institutkurde.org. 25 iyul 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 6 avqust 2019.
  11. (2004 (ilk dəfə 1933)). Sir Anthony Sherley and His Persian Adventure (en). Routledge, 269.
  12. Di, A. D. (1991). The Role of Hostages in Roman Diplomacy with Sasanian Persia (en). Historia: Zeitschrift für Alte Geschichte, 366–374.
  13. Bengio, Ofra (2014). (en). University of Texas Press. ISBN 9780292758131.
  14.  (ing.). Bartleby.com. 26 dekabr 2007 tarixində .
  15.  (ing.). Kurdishaspect.com. 5 iyun 2011 tarixində . İstifadə tarixi: 6 avqust 2019.[ölü keçid]
  16. Bozarslan, Hamit. "The Kurdish Question: Can it be solved within Europe?", (en).
  17.  (ing.). Constituteproject.org. İraq hökuməti. 15 may 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 6 avqust 2019.
  18. (en). BBC. August 16, 2012. Arxivləşdirilib: saytından June 30, 2019 tarixində. . İstifadə tarixi: August 6, 2019.
  19.  (ing.). Online Etymology Dictionary. 24 iyun 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 6 avqust 2019.
  20.  (ing.). An Etymological Dictionary of Astronomy and Astrophysics English-French-Persian. 14 sentyabr 2015 tarixində . İstifadə tarixi: 6 avqust 2019.
  21. Maqsudyan, N. (April 1952). "Early Armenia as an Empire: The Career of Tigranes III, 95–55 BC" (en). Journal of the Royal Central Asian Society 39 (2).
  22. Asatryan, Qarnik (2001). "Die Ethnogenese der Kurden und frühe kurdisch-armenische Kontakte", Iran & the Caucasus (de), 41–74.
  23. Lalə Yalçın-Hekmann, Martin Ştromeyyer (2003). Die Kurden (de), 20.
  24. Yıldız, Kərim (June 2005). Irak Kürtleri (tr). İstanbul: Belge Yayınları, 21–22.
  25. İzadi, Mehrdad R. (1992). (en). Taylor & Francis. ISBN 978-0-8448-1727-9.
  26. Boys, Tomas (1966). (en). Khayats, 10.
  27. Uilyam Beyn Fişer, İlya Gerşevich (1985). The Cambridge History of Iran: The Median and Achamenian Periods (en). Kembric: Cambridge University Press, 257. ISBN 978-0-521-20091-2.
  28. R. İzadi, Mehrdad  (ing.). 1 may 2008 tarixində .
  29.  (ing.). Britannica.com. Britannica Online Encyclopedia. 21 noyabr 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 6 avqust 2019.
  30. Aranqo, T.  (ing.). Time Sifters. The New York Times (January 1, 2015). 20 yanvar 2018 tarixində .
  31. Mirvaisi, Həmma  (ing.). Ekurd.net. Ekurd Daily (May 18, 2013). 17 noyabr 2013 tarixində .
  32. Hemblin, Uilyam C. (2006). (en). Routledge, 115–116.
  33. Rubio, Qonsalo. "The Languages of the Ancient Near East", (en). Blackwell Publishing. August 8, 2019 tarixində istifadə olunub.
  34. Leonidov, Aleksandr  (rus.) (February 5, 2016). 25 dekabr 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 8 avqust 2019.
  35. Van de Miyeroop, Mark  (ing.). www.iranicaonline.org. Encyclopædia Iranica (December 15, 2002). 29 dekabr 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 8 avqust 2019.
  36.  (ing.). etcsl.orinst.ox.ac.uk. The Electronic Text Corpus of Sumerian Literature. 30 avqust 2018 tarixində .
  37. Lori (2005). (en). Routledge.
  38. (1978). "The first Indo-Europeans in history", (en). Haaqa: Mouton, 215–230. DOI:. ISBN 978-90-279-7776-2.
  39. Vyaçeslav V. Ivanov, Tamaz V. Qamkrelidze (1989). "Первые индоевропейцы на арене истории: прототохары в Передней Азии" (ru). : 14–39.
  40. Vyaçeslav V. Ivanov, Tamaz V. Qamkrelidze (2013). "" (ru). Dil əlaqələri jurnalı 9: 109–136.
  41. (2000). (en). London: Thames & Hudson, 281–282. ISBN 978-0-500-05101-6.
  42. Ərzən, Afif (1988). (tr). Ankara: Türk Tarih Kurumu. ISBN 9751600294.
  43. Alpman, Adil (1982). "" (tr) Nəşr edən: Ankara Üniversitesi. Tarih Araştırmaları Dergisi 14 (25). ISSN .
  44. Ünal, Əhməd (2002). (tr). İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 90–91. ISBN 9789756561126.
  45. Balkan, Kamal (1957). (en). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları.
  46. Orlin, Lui Lourens (2007). (en). Miçiqan: University of Michigan Press. ISBN 9780472099924.
  47. Börni, Çalrz (2004). (en). Toronto: Scarecrow Press, 63. ISBN 9780810849365.
  48. Qlazzner (2004). (en). Boston: Brill, 273. ISBN 9789004130845.
  49. Drüs, Robert (1995). (en). Nyu-Cersi: Princeton University Press, 17. ISBN 9780691025919.
  50. Bahar, Həsən (2014). (tr). Konya: Kömen Yayınları, 200. ISBN 9789756527627.
  51. (2001–07) "Kurds", , Sixth Edition (en), Columbia University Press.
  52. Mommsen, Teodor. (en). Modern Library, 24. ISBN 0394604024.
  53. Gibbon, Edvard. (en).
  54. C. D. Hopkins, Edvard . Parthia.com. 15 yanvar 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 7 avqust 2019.
  55. Raulinson, Corc (1871). (en). University of Oxford Press.
  56. [1861] (1909). "Gordyene", , 2nd (de), Berlin: Schmidt. OCLC .
  57. Hyusen, R. H. (1988–1989). "Introduction to Armenian Historical Geography IV: The Vitaxates of Arsacid Armenia. A Reexamination of the Territorial Aspects of the Institution (Part One)", (fr). Société des études armeniennes, Fundação Calouste Gulbenkian, 281. DOI:.
  58. Sinkler, T. A. (1987). (en). Pindar Press, 360.
  59. (2001) "Kurds", , Sixth Edition (en).
  60. Bell, C. (1832). (en). Qlazqo: Fullarton & Co., 133–134.
  61. Ualker (2006). The Legend of Mar Qardagh: Narrative and Christian Heroism in Late Antique Iraq (en). en: University of California Press, 26, 52, 108. ISBN 0-520-24578-4.
  62. Sinkler, T. A. (1989). (en). Pindar Press, 337. ISBN 978-1-904597-76-6.
  63. Müavad, R. C. (1992). "" (en). Parole de l'Orient XVII.
  64. O'Şi, Mariya T. (2004). (en). Routledge, 68.
  65. Gerşeviç, İ. "Rawwadids", (en). Kembric: Cambridge University Press.
  66. Bitlisi, Şərəf xan (1597). (en). Mazda Publishers.
  67.  (ing.). Kurdistanica.com. Kurdistanica. 18 noyabr 2005 tarixində . İstifadə tarixi: 14 avqust 2019.
  68. (1991). (hy), 156.
  69. Asatryan, G. (2009). "" (en) Nəşr edən: Yerevan State University Press. Iran and the Caucasus (13).
  70. Matevosyan, A. S. (1988). (en), 307.
  71. Asatryan, G. (2009). "" (en) Nəşr edən: Yerevan State University Press. Iran and the Caucasus (13).
  72. Zəhiroğlu, Əhməd M. (2016). Trabzon İmparatorluğu (tr), 169. ISBN 978-605-4567-52-2.
  73. Polo, Marko. "Of the Eight Kingdoms of Persia, and How they are Named", The Travels of Marco Polo, 1 (en), Harper & Brothers.
  74. Polo, Marko. "Of the Kingdom of Mausul", The Travels of Marco Polo, 1 (en), Harper & Brothers.
  75. Kennedi, Hyu (1986). "The Kurdish dynasties which emerged in the second half of tenth century...Shaddadids of Azerbayjan", (en). Longman, 215.
  76. K. S. Pikok, Endrü (2005). "Iran & the Caucasus", (en), 205–230.
  77. Bosuort, K. E. (1997). "Shaddadids" (en). The Encyclopedia of Islam. Vol.IX. Brill. p. 169.
  78. Lokman İ. Meho, Kelli L. Maqlauqli (1968). (en). Greenwood Publishing Group. ISBN 978-0-313-31543-5.
  79. Pikok, Endrü. (en). Encyclopædia Iranica. p. 261. . "However, alongside Iranian traditions, the influence of the Shaddadids’ Armenian neighbors and relatives was strong, hence the appearance of typically Armenian names such as Ašoṭ among members of the dynasty. Indeed, Qaṭrān even underlines the dynasty’s Armenian ancestry, calling Fażlun “the glory of the Bagratid family".
  80. (1996). Rewriting Caucasian History. The Medieval Armenian Adaptation of the Georgian Chronicles. The Original Georgian Texts and the Armenian Adaptation (en). Clarendon Press, xxxvi. “After the capture of Ani the following year, this old Bagratid capital was ruled by a Muslim dynasty, the Shaddädids. Although of Kurdish origin, they intermarried with Armenians. The first emir of Ani, Manüchihr, for example, was the son of an Armenian princess, and himself married an Armenian.”
  81. Bosuort, S. E.. "Shaddadids". The Encyclopedia of Islam. Vol.IX. p. 169.
  82. Minorski, Vladimir (1949). "Caucasica in the History of Mayyāfāriqīn" (en) Nəşr edən: Cambridge University Press. Bulletin of the School of Oriental and African Studies Vol.13.
  83. Minorski, Vladimir (1953). "Prehistory of Saladin (A.D. 1138–1193)", (en). Kembric: Cambridge University Press.
  84. E. Bosuort, K. (1996). (en). Columbia University Press, 150. ISBN 9780231107143.
  85. Fişer, V. B. (1968). The Cambridge History of Iran (en). Kembric: Cambridge University Press, 32. ISBN 9780521069366.
  86. . (en). Encyclopaedia of Islam (2nd ed.). p. 469. . "The Rawwadids (the form "Rawad" later becomes common in the sources) were originally of Azdi Arab stock, but gradually became assimilated to their environment in Adharbaydjan (and especially, the area around Tabriz) and became Kurdicised...".
  87. Prays, Məsum (2005). (en). ABC-CLIO, 43. ISBN 9781576079935.
  88. Pikok, Endrü (2017). (en). .
  89. Nağıyev, Tofiq M. (2007). "Tarix. — Azərbaycan 7–ci əsrin ortaları – 13–cü əsrin əvvəllərində", "Azərbaycan Milli Ensiklopediyası" Elmi Mərkəzi (az), 201–202. ISBN 9789952441017.
  90. Blaum, P. (Jan. 2005). "" (en). International Journal of Kurdish Studies.
  91. E. van Donzel, V. P. Heynrixs, P. Birman, T. Byankis, K. E. Bosuort. "Marāg̲h̲a", , Second Edition (en), Brill Online.
  92. Minorski, Vladimir (May 28, 1931), , Paris: Conference of the Societé des Etudes Iraniennes,
  93. Minorski, Vladimir (1962). (en). Encyclopaedia of Islam (2nd ed.). p. 189–194. .
  94. Kennedi, Hyu (1986). "The Kurdish dynasties which emerged in the second half of tenth century...Hasanuyids", (en). Longman, 215.
  95. M. Günter, Maykl (2011). (en). Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-7507-4.
  96.  (ing.). 10 avqust 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 10 avqust 2019.
  97. M. Günter, Maykl  (ing.). — "The Hasanwayhids were a Kurdish dynasty who dominated the Zagros between Shahrizur and Khuzistan on theeast side of the Shatt al Arab River from c. 959 to 1014 during the period when the power of the Abbasid caliphatewas declining.". 26 sentyabr 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 10 avqust 2019.
  98. Kennedi, Hyu (1986). "The Kurdish dynasties which emerged in the second half of tenth century...and ‘Annazids of the central Zagros", (en). Longman, 215.
  99. (1913–1936). (en). Encyclopaedia of Islam (24 ed.). p. 872. . . .
  100. R. İzadi, Mehrdad  (ing.). Kurdistanica.com. 7 may 2006 tarixində . İstifadə tarixi: 11 avqust 2019.
  101.  (ing.). Encyclopædia Iranica. 4 fevral 2012 tarixində . İstifadə tarixi: 11 avqust 2019.
  102.  (ing.). Hostkingdom.net. 3 fevral 2006 tarixində . İstifadə tarixi: 11 avqust 2019.
  103. Özoğlu, Hakan (2004). (en). Albeni: State University of New York Press, 46. “another Kurdish family, the Marwanids”
  104. E. Bosuort, K. (1996). (en). Columbia University Press, 89. ISBN 9780231107143.
  105. M. Günter, Maykl (2011). (en). Scarecrow Press. ISBN 978-0-8108-7507-4. “like the Hasanuyids of the central Zagros mountains or the Marwanids of Mayyafaraqin were Kurdish”
  106. Hillenbrend, Kerol (1991). "Marwanids" (en). The Encyclopedia of Islam. Vol. VI. Brill. p. 626.
  107. Kennedi, Hyu (1986). "The Kurdish dynasties which emerged in the second half of tenth century...Marwanids of southeastern Anatolia", (en). Longman, 215.
  108. Stoks, Ceymi. (en). Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East. p. 382. . "In the West were the Marwanids, based at Diyarbakr...".
  109. Boyl, C. A. (1968). (en). Kembric: Cambridge University Press, 24. ISBN 9780521069366.
  110. Əl-Azəri, Təif (2016). (en). Routledge, 42. ISBN 9781317589396.
  111. Setton, Kennet Meyer (1969). (en). Viskonsin: University of Wisconsin Press, 152. ISBN 9780299048341.
  112. Tilman, Naql  (ing.). Iranica Online. Encyclopædia Iranica (December 15, 1990). 17 dekabr 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 12 avqust 2019.
  113. (1984). "The Marwanid dynasty at Mayyafariqin in the tenth and eleventh centuries AD", Tārīkh al-fāriqī (ar). Beyrut: Dār al-Kitāb al-Lubnānī, 123–154.
  114. . (la).
  115. Sayks, Mark (1908). "The Kurdish Tribes of the Ottoman Empire" (en). The Journal of the Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland Vol. XXXVIII.
  116. Sevori, R. M.. "Safavids" (en). The Encyclopedia of Islam. II. Brill.
  117. Sevori, R. M.. (en). Encyclopædia Iranica. .
  118. Dəftəri, F. (2001). . I.B. Tauris, 147. ISBN 9781860644351. “But the origins of the family of Shaykh Safi al-Din go back not to Hijaz but to Kurdistan, from where, seven generations before him, Firuz Shah Zarin-kulah had migrated to Adharbayjan”
  119. Sevori, Rocer M. (1999). "Safavids", (en). Taylor & Francis, 259.
  120. Sevori, R. M.. (en). Encyclopædia Iranica. VIII. p. 628–636. .
  121. H. R. (1986). "The Safavid Period", The Timurid and Safavid Periods. (en). Kembric: Cambridge University Press, 257–258.
  122. Sevori, Rocer M. (1999). "Safavids", (en). Taylor & Francis, 177.
  123. Aristova, T. F. (1962). "Из истории возникновения современных курдских селений в Закавказье" (ru) Nəşr edən: Советская этнография.
  124. (2002) (ru). ИКЦ «Академкнига», 199. ISBN 5-94628-118-6.
  125. Vatenpau, Heqnar Seytlyan (2004). (en). BRILL, 123. ISBN 9789004124547.
  126. Masters (2013). (en). Kembric: Cambridge University Press, 38. ISBN 1107067790.
  127. H. Braun, H. Hartel, H. C. Kisslinq, B. Spuler, N. Barbur, J. S. Trimingham, (1997,). (en). BRILL, 70. ISBN 9789004021044.
  128. Finkel, Kerolin (2007). (en). Basic Books, 179. ISBN 9780465008506.
  129. Giqa Çixladze, İrakli Çixladze (March 21, 2003). "" (en). Journal of the Central Asia & the Caucasus, Center for Social and Political Studies.
  130.  (gürc.). geogen.ge. Georgian Genealogy. 5 mart 2016 tarixində . İstifadə tarixi: 30 avqust 2019.
  131. Cəlilov, O. C. (1967). Курдский героический эпос Златоруки хан (ru). ISBN 978-0-89158-296-0.
  132. Özoğlu, Hakan (2004). (en). SUNY Press, 27–28. ISBN 9780791459942.
  133. Özoğlu, Hakan (2004). (en). SUNY Press, 34. ISBN 9780791459942.
  134. Petruşevski, İ. P. (1949). Очерки по истории феодальных отношений в Азербайджане и Армении в XVI — начале XIX вв (ru). Leninqrad: Восточный Научно-Исследовательский Институт, 135–136.
  135. Leviatov, V. N. (1948). Очерки из истории Азербайджана в XVIII веке (ru). Bakı: Изд-во АН Азербайджанской ССР, 91.
  136. "Елизаветпольская губерния" (ru). Елизаветпольская губерния. 82 (4 доп. ed.). Sankt-Peterburq. 1890—1907.
  137. Volkova, N. G. (1969). "Кавказский этнографический сборник", Этнические процессы в Закавказье в XIX-XX вв., IV (ru).
  138. Özdağ, Ümid  (türk.). 19 avqust 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 19 avqust 2019.
  139.  (türk.). Aljazeera.com.tr. Əl-Cəzirə. 31 dekabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 19 avqust 2019.
  140. Sarı, İbrahim (2017). (tr). noktaekitap, 94.
  141. Aras, M. (1998,). "Yeni ve Yakın Çağda Kürt Siyaset Tarihi", Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi Doğu Bilimleri Enstitüsü ile Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Doğu Bilimleri Enstitüsü Kürt Komisyonu (tr). İstanbul: Pêrî yayınları. ISBN 975-8245-06-6.
  142. Doğan, Cabir (2010/2). "" (tr). Süleyman Demirel Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (12).
  143. Laçınər, Sedat (2001). (tr). USAK Books, 16. ISBN 9789756769195.
  144.  (fr.). mjp.univ-perp.fr. : Dighitéque MJP (August 10, 1920). 12 noyabr 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 21 avqust 2019.
  145.  (fr.). mjp.univ-perp.fr. Lozanna: Dighitéque MJP (July 24, 1923). 23 sentyabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 21 avqust 2019.
  146. Ankara Hökuməti, Fransa  (ing.). Hri.org. Ankara: (October 20, 1921). 19 oktyabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 21 avqust 2019.
  147.  (ing.). Academia.edu. Ankara: Academia (June 5, 1926). 21 avqust 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 21 avqust 2019.
  148. (en). Encyclopædia Britannica Online. . İstifadə tarixi: August 21, 2019.
  149.  (türk.). Kultur.gov.tr. Kültür ve Turizm Bakanlığı. 6 sentyabr 2009 tarixində . İstifadə tarixi: 19 avqust 2019.
  150.  (türk.). Tbmm.gov.tr. Türkiye Bütük Millec Meclisi Başkanlığı. 19 noyabr 2011 tarixində .
  151.  (türk.). Yakintarihimiz.org. Yakın Tarihimiz. 29 noyabr 2014 tarixində . İstifadə tarixi: 19 avqust 2019.
  152.  (türk.). Sabah.com.tr. Sabah (February 13, 2012). 2 yanvar 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 19 avqust 2019.
  153.  (türk.). Haksozhaber.net. Haksöz Haber (January 10, 2010). 19 avqust 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 19 avqust 2019.
  154.  (türk.). 3 noyabr 2013 tarixində .
  155. Gerhard Beneki, Yanos M. Bak (1984). [ (en). Manchester University Press ND, 289–290. ISBN 0719009901.
  156.  (türk.). Tarihiolaylar.com. Tarihi Olaylar. 18 dekabr 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 19 avqust 2019.
  157. Bulud, Faiq (1991). (tr). İstanbul: Yön Yayıncılık. OCLC .
  158. Qəhrəman, Əhməd (2003). (tr). İstanbul: . ISBN 975-6525-48-7.
  159. Edmonds, S. C. (1971). "Kurdish Nationalism"," (en). Journal of Contemporary History 6 (No. 1).
  160. (en). Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East. Volume I. Infobase Publishing. 2009. p. 385. . .
  161. Vali, Abbas (2003). (en). Mazda Publishers, 199. ISBN 978-1-56859-142-1.
  162. (en). Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East. Infobase Publishing. 2009. p. 38. .
  163. Eygi, Mehmet Şevket  (türk.). milligazete.com.tr. (October 17, 2009). 10 noyabr 2011 tarixində . İstifadə tarixi: 26 avqust 2019.
  164. Tahsin Əriş, Felit Özsoy (2007). (tr). Pêrî Yayınları, 271. ISBN 978-975-9010-57-7.
  165. Alakom, Rohat (1998). (tr). Avesta, 180. ISBN 975-7112-45-3.
  166. Hür, Ayşə  (türk.). taraf.com.tr. Taraf (May 10, 2009). 31 avqust 2009 tarixində . İstifadə tarixi: 26 avqust 2019.
  167. Yost Congerden, Pol C. Uayt (2003). . BRILL, 198. ISBN 9789004125384l.
  168.  (ing.). pen-kurd.org. Pen Kurd (October 14, 2008). 20 oktyabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 26 avqust 2019.
  169. Qəhrəman, Əhməd (2003). (tr). İstanbul: , 286–287. ISBN 975-6525-48-7.
  170. Qəhrəman, Əhməd (2003). (tr). İstanbul: , 292–293. ISBN 975-6525-48-7.
  171. Hür, Ayşə  (türk.). taraf.com.tr. (November 16, 2008). 23 mart 2016 tarixində .
  172. Bulud, Faiq (1991). (tr). İstanbul: Yön Yayıncılık, 277. OCLC .
  173. Hallı, Rəşad (1972). (tr). T. C. Genelkurmay Baskanlığı Harp Tarihi Dairesi, 382.
  174. Brünessen, Martin van (2000). (en). Isis Press, 116. ISBN 978-975-428-177-4.
  175. Bitti, Meriel  (ing.). news.bbc.co.uk. BBC News (August 4, 2006). 4 dekabr 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 27 avqust 2019.
  176. Radu, Maykl (2001). "The Rise and Fall of the PKK" (en) Nəşr edən: Foreign Policy Research Institute. Orbis 45 (1): 47–63. DOI:.
  177. (March 2005) "" (en) Nəşr edən: Human Rights Watch 17 (2). İstifadə tarixi: August 27, 2019.
  178.  (ing.). strategypage.com. Strategy Page (June 6, 2010). 10 oktyabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 27 avqust 2019.
  179.  (ing.). www.hurriyetdailynews.com. Hürriyet (April 4, 2011). 15 noyabr 2012 tarixində . İstifadə tarixi: 27 avqust 2019.[ölü keçid]
  180. Küçükqoşum, Sevil  (ing.). www.hurriyetdailynews.com. Hürriyet (Auust 26, 2011). 20 oktyabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 27 avqust 2019.[ölü keçid]
  181. Göyçə, Dincər  (ing.). www.hurriyetdailynews.com. Hürriyet (May 16, 2011). 29 noyabr 2012 tarixində . İstifadə tarixi: 27 avqust 2019.[ölü keçid]
  182.  (türk.). ntvmsnbc.com. Ntvmsnbc (December 28, 2012). 31 dekabr 2012 tarixində . İstifadə tarixi: 27 avqust 2019.[ölü keçid]
  183.  (ing.). wsj.com. The Wall Street Journal (April 25, 2013). 12 oktyabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 27 avqust 2019.
  184. Ərsay, Sami Orçun  (ing.). dailysabah.com. DailySabah (October 18, 2014). 8 dekabr 2015 tarixində . İstifadə tarixi: 27 avqust 2019.
  185.  (türk.). todayszaman.com. Todays Zaman (July 29, 2015). 29 iyul 2015 tarixində . İstifadə tarixi: 27 avqust 2019.
  186.  (ing.). foxnews.com. Fox News (July 25, 2015). 24 sentyabr 2015 tarixində . İstifadə tarixi: 27 avqust 2019.[ölü keçid]
  187. Özər, Verda  (ing.). hurriyetdailynews.com. Hurriyet Daily News. 21 noyabr 2015 tarixində . İstifadə tarixi: 27 avqust 2019.[ölü keçid]
  188.  (ing.). economist.com. Economist (September 12, 2015). 26 noyabr 2015 tarixində .
  189. Canbazyan, Rupen  (ing.). armenianweekly.com. Armenian Weekly (September 9, 2015). 1 iyul 2019 tarixində .
  190.  (ing.). bbc.com. BBC (September 10, 2015). 12 sentyabr 2015 tarixində .
  191.  (ing.). coe.int. Avropa Şurası (September 11, 2015). 26 oktyabr 2015 tarixində . İstifadə tarixi: 27 avqust 2019.
  192.  (ing.). nytimes.com. The New York Times (June 29, 2017). 23 aprel 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 27 avqust 2019.
  193. Elfinston, U. G. (1946). "The Kurdish Question" (en) Nəşr edən: Royal Institute of International Affairs. Journal of International Affairs 22 (1): 97.
  194. Elfinston, U. G. (1946). "The Kurdish Question" (en) Nəşr edən: Royal Institute of International Affairs. Journal of International Affairs 22 (1): 97–98.
  195. Günter, Maykl  (ing.). Kurdishrightsconference.org. Kurdish Rights Conference (October 10, 2007). 10 oktyabr 2007 tarixində .[ölü keçid]
  196. Nurizadə, Əli Rza  (ing.). Nourizadeh.com (April 27, 2004). 4 mart 2012 tarixində . İstifadə tarixi: 21 avqust 2019.
  197. MakDouall, Deyvid (1996). "Subjects of the Shi'i Republic", (en). London: , 261–287.
  198. MakDouall, Deyvid (1996). "Ayatollah Khomeini's Speech, Radio Tehran, December 17, 1979. Quoted in David McDowall", (en). London: , 271.
  199.  (ing.). hrw.org. Human Rights Organization. 13 mart 2013 tarixində . İstifadə tarixi: 19 avqust 2019.
  200. Neriya, Jak (2012). (en). Yerusəlim: Jerusalem Center for Public Affairs, 18. ISBN 978-965-218-109-1. “In 1997, Sunni Kurds took part in the presidential election. Both civilian and military Kurdish opposition groups asked Kurds to do so. The winner, President Mohammad Khatami, praised the glory of Kurdish culture and history. From the Kurdish side, demands mainly concerned the Kurdish language and the appointment of top-level officials. In his first term, Khatami appointed Abdollah Ramezanzadeh to be the first Kurdish governor of the Iranian province of Kurdistan. He also appointed several Sunni and Shia Kurds as his own or cabinet members’ advisers. In his second term Khatami had two Kurdish cabinet members, both of them Shia.”
  201. (2000) "" (en). Samii Comparative Studies of South Asia, Africa and the Middle East 20 (1–2).
  202. Natali, D. (2000). Manufacturing Identity and Managing Kurds in Iraq, Turkey and Iran: A Study in Evolution of Nationalism. PhD Dissertation in Political Science (en). University of Pennsylvania, 238.
  203.  (ing.). US Department of State Archive. Bureau of Democracy, Human Rights, and Labor (February 23, 2000). 19 avqust 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 19 avqust 2019.
  204.  (ing.) (April 29, 2006). 25 may 2011 tarixində .[ölü keçid]
  205. Hovard, Maykl  (ing.). Iranfocus.com. Iran Focus. 12 mart 2008 tarixində .[ölü keçid]
  206. Neriya, Jak (2012). (en). Yerusəlim: Jerusalem Center for Public Affairs, 19. ISBN 978-965-218-109-1. “On 9 July 2005, the Kurdish opposition activist Shivan Qaderi (also known as Shwane Qadri or Sayed Kamal Asfaram) and two other Kurdish men were shot by Iranian security forces in Mahabad. According to witnesses, the security forces then tied Qaderi’s body to a Toyota jeep and dragged it through the streets. Iranian authorities confirmed that Qaderi, “who was on the run and wanted by the judiciary,” was shot and killed while allegedly evading arrest.”
  207. Fransua Jorj-Piko, Mark Says  (ing.). wwi-lib.byu.edu. World War I Document Archive (May 16, 1916). 21 dekabr 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 21 avqust 2019.
  208. Millətlər Liqası.  (ing.). avalon.law.yale.edu. Yel Hüquq Məktəbi (June 28, 1919). 16 noyabr 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 21 avqust 2019.
  209. Eppel, Maykl (2016). (en). University of Texas Press, 117. ISBN 9781477311073. “On December 1, 1918, Sir Arnold Wilson, the acting civil commissioner of Iraq, came to Suleymaniyya and met with sixty tribal leaders and shaykhs”
  210. (1994) (en). Saqi Books. ISBN 9780863560842.
  211. Kevin, MakKiyerman (2006). (en). Nyu-York: St. Martin's Press, 31. ISBN 9780312325466.
  212. Kevin, MakKiyerman (2006). (en). Nyu-York: St. Martin's Press, 32. ISBN 9780312325466.
  213. Prins, C. (January 1993). "A Kurdish State in Iraq" (en). Current History.
  214. Dahlman, K. (2002). "The Political Geography of Kurdistan" (en). Eurasian Geography and Economics 43 (4): 271–299. DOI:.
  215. İsgəndər, Səid (2000). "Britain's Policy in Southern Kurdistan: The Formation and Termination of the First Kurdish Government, 1918–1919" (en). British Journal of Middle Eastern Studies 27 (2): 139–163. DOI:.
  216. Harris, Q. S. (1977). "Ethnic Conflict and the Kurds" (en). Annals of the American Academy of Political and Social Science 433 (1): 112–124. DOI:.
  217. Səidi, Maykl C. Kelli (2008). (en). Uestport, Konnektikut: Praeger Security International, 18. ISBN 978-0-275-99210-1. August 23, 2019 tarixində istifadə olunub.
  218. MakDouall, Deyvid (1996). "Ayatollah Khomeini's Speech, Radio Tehran, December 17, 1979. Quoted in David McDowall", (en). London: , 304.
  219. MakDouall, Deyvid (1996). "Ayatollah Khomeini's Speech, Radio Tehran, December 17, 1979. Quoted in David McDowall", (en). London: , 305.
  220. Q. Lorts, Maykl. "The Kurdish-Iraqi War (1961–1970)", The Kurdish Warrior Tradition and the Importance of the Peshmerga, 39–42.,  (ing.). 29 oktyabr 2013 tarixində . İstifadə tarixi: 23 avqust 2019.[ölü keçid]
  221. O'Ballans, Edqar (1973). (en). London: Faber and Faber. ISBN 0-571-09905-X.
  222. Pollae, KennethM. (2002). (en). Linkoln: University of Nebraska Press. ISBN 0-8032-3733-2.
  223.  (ing.). uca.edu. University of Central Arkansas. 11 dekabr 2012 tarixində . İstifadə tarixi: 23 avqust 2019.
  224.  (ing.). war-memorial.net. The Polynational War Memorial. 20 dekabr 2012 tarixində . İstifadə tarixi: 23 avqust 2019.
  225. Harris, Q. S. (1977). "Ethnic Conflict and the Kurds" (en). Annals of the American Academy of Political and Social Science 433 (1): 118–120. DOI:.
  226. Frontline.  (ing.). PBS.org. PBS (2000). 10 oktyabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 24 avqust 2019.
  227. Q. Lorts, Maykl. "The Second Kurdish-Iraqi War (1974–1975)", The Kurdish Warrior Tradition and the Importance of the Peshmerga, 48–51.,  (ing.). 29 oktyabr 2013 tarixində . İstifadə tarixi: 23 avqust 2019.[ölü keçid]
  228.  (ing.). brookings.ed. The Brookings Institution–SAIS Project. 21 may 2013 tarixində . İstifadə tarixi: 24 avqust 2019.[ölü keçid]
  229. Smit, C. Y.  (ing.). www.washingtonpost.com. The Washington Post (March 3, 1979). 6 noyabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 24 avqust 2019.
  230. Harris, G. S. (1977). "Ethnic Conflict and the Kurds" (en). Annals of the American Academy of Political and Social Science 433 (1): 112–124. DOI:.
  231. Xordi Texel Qorqas, Klemens Skalbert-Yücəl (2011). "Effectively Urbanized - Yezidis in the Collective Towns of Sheikhan and Sinjar", Etudes rurales, N° 186 : Ruralité, urbanité et violence au Kurdistan (fr). Editions de l'Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales. ISBN 9782713222955.
  232. Fərrux-Slaqlett, M. (July–September 1984). (en). MERIP Reports, 24. DOI:.
  233. Basu, Rimki (2012). (en). SAGE Publications India, 103. ISBN 9788132106913.
  234. Kofi Abev, Frensis (1999). (en). Martinus Nijhoff Publishers, 146. ISBN 9789041111609.
  235. Ələddin, Dilavər Əbdüləziz  (ing.). Dlawer.net. 23 iyul 2011 tarixində . İstifadə tarixi: 24 avqust 2019.[ölü keçid]
  236.  (ing.). The Kurdish Project. 19 avqust 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 24 avqust 2019.
  237.  (ing.). uk.gov.krd. KRG UK Representation London. 8 noyabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 24 avqust 2019.[ölü keçid]
  238.  (ing.). Kurdistanmemoryprogramme.com. Kurdish Memory Programme. 11 fevral 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 24 avqust 2019.
  239. Sinan, Ömər  (ing.). Associated Press. (June 25, 2007). 17 oktyabr 2015 tarixində . İstifadə tarixi: 24 avqust 2019.[ölü keçid]
  240.  (ing.). Human Rights Watch. 19 oktyabr 2010 tarixində . İstifadə tarixi: 24 avqust 2019.
  241. Piterson, Skott  (ing.). csmonitor.com. Christian Science Monitor (May 13, 2002). 31 avqust 2018 tarixində .
  242. Fausett, L. (2001). "Down but not out? The Kurds in International Politics" (en). 27 (1): 109–118. DOI:.
  243. Mur, Solomon  (ing.). latimes.com. Los Angeles Times (June 5, 2006). 11 oktyabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 24 avqust 2019.
  244.  (ing.). theguardian.com. The Guardian (August 22, 2007). 29 sentyabr 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 24 avqust 2019.
  245.  (ing.). gulfnews.com. Gulf News (September 28, 2018). 24 avqust 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 24 avqust 2019.
  246. Lizenberq, M. (2005). "Iraqi Kurdistan: contours of a post-civil war society" (en). 26 (4–5): 631–647. DOI:.
  247.  (ing.). unhcr.org. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının Qaçqınlar üzrə Ali Komissarlığı. 17 oktyabr 2012 tarixində . İstifadə tarixi: 25 avqust 2019.
  248. Foks, Conatan  (ing.). asylumlaw.org. Asylum Law (September 19, 1995). 16 avqust 2011 tarixində . İstifadə tarixi: 24 avqust 2019.[ölü keçid]
  249. Berki, H. C. (2005). "Iraqi Kurds And Iraq's Future" (en). Middle East Policy 12 (4): 66–76 [p. 67]. DOI:.
  250. Stensfild, G. R. V. (2003). (en). Nyu-York: Routledge, 96. ISBN 0415302781.
  251. Fremon-Barne, Qreqori. ] (en). Santa-Barbara: ABC-CLIO, 328.
  252.  (ing.). fotoanaliz.hurriyet.com.tr. Hürriyet. 27 dekabr 2007 tarixində . İstifadə tarixi: 25 avqust 2019.
  253. Li Batter, Endrü  (ing.). content.time.com. TIME (December 27, 2007). 28 sentyabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 25 avqust 2019.
  254.  (ing.). etd.lib.fsu.edu. Florida State University ETD Collection (October 28, 2005). 20 avqust 2010 tarixində . İstifadə tarixi: 25 avqust 2019.[ölü keçid]
  255. Əbdülrəhman, Frman  (ing.). iwpr.net. IWPR Institute for War & Peace Reporting. 20 avqust 2010 tarixində . İstifadə tarixi: 25 avqust 2019.
  256.  (ing.). english.alarabiya.net. Al-Arabiya (April 26, 2012). 8 may 2014 tarixində . İstifadə tarixi: 25 avqust 2019.[ölü keçid]
  257.  (ing.). reuters.com. Reuters (November 18, 2012). 25 sentyabr 2015 tarixində . İstifadə tarixi: 25 avqust 2019.
  258.  (ing.). businessinsider.com. Business Insider (July 1, 2014). 30 avqust 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 25 avqust 2019.
  259.  (ing.). businessinsider.com. Business Insider (July 3, 2014). 4 iyul 2014 tarixində . İstifadə tarixi: 25 avqust 2019.
  260.  (ing.). washingtonpost.com. Washington Post. 12 iyul 2014 tarixində . İstifadə tarixi: 25 avqust 2019.
  261.  (ing.). rudaw.net. Rudaw. 29 oktyabr 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 25 avqust 2019.
  262.  (ing.). kurdistan24.net. Kudistan24 (March 23, 2016). 17 iyun 2016 tarixində . İstifadə tarixi: 25 avqust 2019.
  263.  (ing.). rudaw.net. Rudaw. 2 aprel 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 25 avqust 2019.
  264. Avonisyan (2011). (en). Transaction Publishers. ISBN 9781412835923.
  265. Stefford, R. S. (2006). , 24–25.
  266. R. MakKenna Braun, Con A. Argenter (2004). (en), 199.
  267. Hannibal, Trevis (2010). (en). Durhem: Carolina Academic Press, 237–277, 293–294.
  268. Ovanisyan, ,Riçard G. (2007). (en).
  269. Texel, Xordi (2008). (en). Routledge. ISBN 9781134096435.
  270. (2009) (en). Routledge, 25–29. ISBN 0-414-42440.
  271. (2005) , I publ., London: Pluto Press, 13–15. ISBN 0745324991.
  272. (2005) , I publ., London: Pluto Press, 25. ISBN 0745324991.
  273. Ciannini, A.  (fr.). dircost.unito.it. Istituto per l’Oriente (1931). 20 oktyabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 28 avqust 2019.
  274. Taçcyan, Vae (2004). (fr). Paris: Editions Karthala, 354. ISBN 978-2-84586-441-2.
  275. Abu Fakhr, Saqr  (ərəb.). assafir.com. Beyrut: (December 19, 2013). 13 noyabr 2014 tarixində .[ölü keçid]
  276. Çetti, Daun (2010). (en). Cambridge University Press, 230-232.
  277. Stefford, R. S. (2006). (en), 24.
  278. Texel Qorqaz, Xordi (November 2009). "" (fr). Revue des mondes musulmans et de la Méditerranée 126.
  279. (2009) (en). Routledge, 57. ISBN 0-414-42440.
  280. Uatenpo, Keyt Deyvid. (en). Princeton University Press, 270. ISBN 1-4008-6666-9.
  281. Cozef, Con (1983). (en). SUNY Press, 107.
  282.  (ing.). carnegieendowment.org. Carnegie Middle East Center. 27 oktyabr 2014 tarixində . İstifadə tarixi: 28 avqust 2019.
  283. Həsənpur, Əmir (1992). (en). San-Fransisko: Mellen Research University Press, 137. ISBN 0773498168.
  284. Suriya Ərəb Respublikası.  (ing.). ilo.org. International Labour Organization (2012). 6 noyabr 2016 tarixində . İstifadə tarixi: 28 avqust 2019.
  285. Stefan Sperl, Fillip G. Kreyenbrök (1992). "Chapter 8: The Kurds in Syria and Lebanon", (en). Routledge, 157, 158, 161. ISBN 978-0-415-07265-6.
  286. Həsənpur, Əmir (1992). (en). San-Fransisko: Mellen Research University Press, 139. ISBN 0773498168.
  287. Stefan Sperl, Fillip G. Kreyenbrök (1992). "Chapter 8: The Kurds in Syria and Lebanon", (en). Routledge, 163–164. ISBN 978-0-415-07265-6.
  288. Vikstrem, Kaysa  (ing.). english.aljazeera.net. Əl-Cəzirə. 27 dekabr 2011 tarixində . İstifadə tarixi: 28 avqust 2019.
  289.  (ing.). huffingtonpost.com. Huffington Post (August 10, 2011). 15 dekabr 2011 tarixində .
  290. Blumfild, Adrian  (ing.). telegraph.co.uk. Telegraph (October 9, 2011). 24 dekabr 2011 tarixində .
  291. MakGi, Tomas  (ing.). theguardian.com. The Guardian (April 26, 2012). 19 oktyabr 2017 tarixində .
  292. MakFarkuhar, Nil  (ing.). nytimes.com. The New York Times (June 10, 2012). 12 dekabr 2017 tarixində .
  293.  (ing.). Rudaw (July 17, 2012). 23 iyul 2012 tarixində . İstifadə tarixi: 28 avqust 2019.[ölü keçid]
  294.  (ing.). english.cntv.cn. (May 19, 2011). 14 noyabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 28 avqust 2019.
  295.  (ing.). rudaw.net. Rudaw (27 July 2012). 1 avqust 2012 tarixində . İstifadə tarixi: 28 avqust 2019.[ölü keçid]
  296.  (ing.). rudaw.net. Rudaw (July 20, 2012). 21 iyul 2012 tarixində . İstifadə tarixi: 28 avqust 2019.[ölü keçid]
  297.  (ing.). rudaw.net. Rudaw (July 22, 2012). 24 iyul 2012 tarixində . İstifadə tarixi: 28 avqust 2019.[ölü keçid]
  298.  (ing.). rudaw.net. Rudaw (July 24, 2012). 29 noyabr 2012 tarixində . İstifadə tarixi: 28 avqust 2019.[ölü keçid]
  299. Kokbörn, Patrik  (ing.). independent.co.uk. The Independent (March 12, 2018). 19 oktyabr 2018 tarixində .
  300. Frantsman, Set C.  (ing.). jpost.com. The Jerusalem Post (March 26, 2018). 25 sentyabr 2018 tarixində .
  301. Pirbari, Dmitri  (rus.). kurdishcenter.ru. Kurdishcenter. 11 sentyabr 2012 tarixində .
  302. Levinson, Deyvid (1991) (en). Encyclopedia of World Cultures. G.K. Hall & Co.. p. 225.
  303. Musabəyov, Rasim  (rus.). sakharov-center.ru. Sakharov Center. 3 fevral 2012 tarixində . İstifadə tarixi: 30 avqust 2019.
  304. Şahverdiyev, Ələmdar. "Азербайджанские курды" (ru). Международный Азербайджанский Журнал IRS-Наследие.
  305. Stefan Sperl, Fillip G. Kreyenbrök (1992). "Chapter 8: The Kurds in Syria and Lebanon", (en). Routledge, 201. ISBN 978-0-415-07265-6.
  306. De Vaal, Tomas (2004). Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War (en). Nyu-York: NYU Press, 133. ISBN 0-8147-1945-7.
  307.  (rus.). hist.ru. Исторический альманах времен. 14 yanvar 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 30 avqust 2019.
  308. De Vaal, Tomas (2004). Black Garden: Armenia and Azerbaijan Through Peace and War (en). Nyu-York: NYU Press, 304. ISBN 0-8147-1945-7.
  309. (1994) Azerbaijan. Seven Years of Conflict in Nagorno-Karabakh. (en). Human Rights Watch, 14. ISBN 1-56432-142-8.
  310. Yunisov, A.  (rus.). demoscope.ru. «Демоскоп». 26 avqust 2011 tarixində . İstifadə tarixi: 30 avqust 2019.
  311. Əsgərov, Qacar  (rus.). ezid.ru. Kurdish Online Group (August 18, 2007). 21 dekabr 2007 tarixində . İstifadə tarixi: 30 avqust 2019.
  312. KürdüstanBöyük Sovet Ensiklopediyasındakı məqalə .
  313. MakDouall, Deyvid (1996). (en). London: , 527.
  314. Həsənli, Cəmil (2011). (en). Lexington Books, 248. ISBN 9780739168073.
  315. Minahan, Ceyms (1998). (en), 320. ISBN 0-313-30610-9.
  316. Tomsen, von Cenni  (ing.). ezidische-akademie.de publisher=Ezidishce Akademie. 14 mart 2018 tarixində .
  317.  (ing.). dfwatch.net. Democracy & Freedom Watch. 18 aprel 2019 tarixində .
  318.  (ing.). ckcc.cz. Czech-Kurdish Chamber of Commerce. 14 noyabr 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 7 avqust 2019.
  319.  (ing.). Rudaw.net. Rudaw (March 25, 2013). 7 avqust 2019 tarixində .
  320. . Orsam.org.tr. 5 mart 2016 tarixində . İstifadə tarixi: 7 avqust 2019.
  321. Rza Özdəmir, Əli (2013). (tr). Kripto, 39.
  322.  (ing.). Hetq.am. Hetq. 8 dekabr 2014 tarixində . İstifadə tarixi: 7 avqust 2019.
  323.  (ing.). Jamestown.org. The Jamestown Foundation. 4 yanvar 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 7 avqust 2019.
  324. Sokol  (ing.). Jerusalem Post (October 18, 2015). 11 noyabr 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 7 avqust 2019.
  325. R. İzadi, Mehrdad (1992). (en). Vaşinqton: Taylor & Francis.
  326.  (ing.). Saradistribution.com. Foundation For Kurdish Library & Museum. 8 fevral 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 7 avqust 2019.
  327. Xeyfur, Əbdülla (1994). Cugrafyay Kurdistan (ku). Stokholm: APEC.
  328. (2014) (en). Int'l Business Publications, 7. ISBN 1438770235.
  329.  (ing.). KRSO.net. Kurdistan Region Statistics Office. 13 avqust 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 13 avqust 2019.
  330. Federal Research Division (2004). (en). Kessinger Publishing, 121. ISBN 978-1-4191-2670-3. “The Kurdish area of Iran includes most of West Azerbaijan.”
  331. İqlton, Uilyam (1988). An Introduction to Kurdish Rugs and Other Weavings (en). University of California Press. ISBN 0940793172. “ranian Kurdistan is relatively narrow where it touches the Soviet border in the north and is hemmed in on the east by the Azerbaijani Turks. Extending south along the border west of Lake Urmia is the tribal territory.”
  332.  (ing.). Hawarnews.com. Hawar News (December 1, 2017). 1 dekabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 13 avqust 2019.[ölü keçid]
  333.  (ing.). Cantonafrin.com. Canton of Afrin (February, 4 2016). 1 oktyabr 2018 tarixində . İstifadə tarixi: 13 avqust 2019.
  334. Miri, Klayv  (ing.). BBC.co.uk. BBC News (October 26, 2007). 17 iyun 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 13 avqust 2019.
  335. (2014) (en). Int'l Business Publications, 8. ISBN 1438770235.
  336. Həsəniyan, H. M.. "Climate of Turkey", (en). King Abdulaziz University Press.
  337. A. C. Leqj, A. M. T. Mur, G. K. Hillman (2000). (en). Oksford: Oxford University Press. ISBN 019510806X.
  338. R. Maylz, Con (1846). (en). Reksem: J. Johnson & son, 57.
  339. O. F. Əl-Şeyxlı, İ. A. Nadir (2013). "" (en) Nəşr edən: Group Bull. IUCN Otter Spec (30(1)).
  340.  (ing.) (PDF). Wildlifeextra.com. Wildlife Extra. 30 dekabr 2014 tarixində . İstifadə tarixi: 12 avqust 2019.[ölü keçid]
  341. (2014) (en). Int'l Business Publications, 9. ISBN 1438770235.
  342. Kinq, Markus  (ing.). Newsecuritybeat.org. Environmental Change and Security Program Woodrow Wilson International Center for Scholars. 24 may 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 13 avqust 2019.
  343.  (ing.). Rudaw.net. Rudaw (May 17, 2014). 13 avqust 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 24 may 2019.
  344.  (ing.). Kurdistanica.com. The Encyclopædia of Kurdistan (July 14, 2008). 14 dekabr 2017 tarixində . İstifadə tarixi: 13 avqust 2019.
  345.  (ing.). Copenhagenerbil.dk. Copenhagen Erbil. 13 avqust 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 14 avqust 2019.
  346. (October 2013) "" (en) 6 (10). İstifadə tarixi: August 14, 2019.
  347.  (ing.). Iraq Updates. Iraq Updates Limited (July 9, 2007). 12 oktyabr 2007 tarixində . İstifadə tarixi: 14 avqust 2019.
  348.  (ing.). Western Zagros. 9 noyabr 2013 tarixində . İstifadə tarixi: 14 avqust 2019.[ölü keçid]
  349. Ned Parker, Dmitri Jdanikov, İzabel Kolz  (ing.). Reuters.com. Reuters (December 4, 2014). 30 sentyabr 2017 tarixində .
  350. Kokbörn, Patrik  (ing.). Independent.co.uk. Independent (December 9, 2011). 17 noyabr 2017 tarixində .
  351.  (ing.). Zawya.com. Zawya (March 4, 2012). 17 aprel 2012 tarixində . İstifadə tarixi: 14 avqust 2019.[ölü keçid]
  352. Marki, Patrik  (ing.). Reuters.com. Reuters (November 9, 2012). 14 avqust 2019 tarixində . İstifadə tarixi: 14 avqust 2019.
  353. Məhəmməd, Arif  (ing.). Reuters.com. Reuters (June 17, 2019). 21 iyun 2019 tarixində .
  354.  (ing.). Kurdistancorporation.com. Kurdistan Development Corporation. 12 oktyabr 2007 tarixində .
  355. Təmizər, Murad  (ing.). AA.com.tr. Anadolu Ajansı (August 26, 2014). 14 avqust 2019 tarixində .[ölü keçid]

Ədəbiyyat

  • Beşikci, İsmayıl (1991). Selected Writings [about] Kurdistan and Turkish Colonialism (en). London: Kurdistan Solidarity Committee and Kurdistan Information Centre, 44.
  • Kinq, Dayan E. (2014). "Scholarly study of traditional social networks, such as patron-client relations, as well as technologically mediated communication, in a study of gender, kinship, and social life in Iraqi Kurdistan", Kurdistan on the Global Stage: Kinship, Land, and Community in Iraq (en). Rutgers University Press.
  • Öcalan, Abdullah (1991). Interviews and Speeches [about the Kurdish cause] (en). London: Kurdistan Solidarity Committee and Kurdistan Information Centre, 46.
  • Rid, Fred A. (1999). Anatolia Junction: a Journey into Hidden Turkey (en). Burnaby, B.C.: Talonbooks [sic], 320. “Includes a significant coverage of the Turkish sector of historic Kurdistan, the Kurds, and their resistance movement”

Xarici keçidlər

Vikianbarda Kürdüstan ilə əlaqəli mediafayllar var.

  •  (ing.).
  •  (ing.).

   Coğrafiya portalı    Türkiyə portalı     portalı    İran portalı     portalı

Mənbə — ""

Informasiya Melumat Axtar

Anarim.Az

Sayt Rehberliyi ile Elaqe

Saytdan Istifade Qaydalari

Anarim.Az 2004-2019