Avropa coğrafiyası — Yer kürəsindəki 7 qitədən biri hesab olunan (ənənəvi olaraq) Avropanın coğrafiyası. Coğrafi baxımdan Avropa və Asiya bir-biri ilə birbaşa bağlıdır və birlikdə Avrasiya materikini əmələ gətirirlər.
Avropanın ənənəvi coğrafi sərhədləri aşağıdakı kimi müəyyən edilmişdir:
- Şərqdə: Ural dağları Avropanın təbii şərq sərhədini formalaşdırır.
- Cənub-şərqdə: Sərhəd Ural çayı boyunca davam edərək Xəzər dənizinə çatır, oradan Qafqaz dağlarının silsilələri boyunca Qara dənizə qədər uzanır.
- Cənubda: İstanbul boğazı, Mərmərə dənizi və Dardanel boğazı qitəni Kiçik Asiyadan ayırır. Aralıq dənizi isə cənub sərhədini təşkil edir.
- Qərbdə: Atlantik okeanı qitənin qərb sərhədidir. İslandiya coğrafi baxımdan Şimali Amerikaya yaxın olsa da, mədəni və tarixi səbəblərə görə Avropanın bir hissəsi hesab olunur.
Avropanın ən mühüm geoloji xüsusiyyəti Cənubi Avropanın dağlıq yaylaları ilə şimalda Böyük Britaniyadan Ural dağlarına qədər uzanan geniş Şimali Avropa düzənliyi arasındakı təzaddır. Bu iki hissə bir-birindən Pireney dağları, Alp dağları və Karpat dağları silsilələri ilə ayrılır.
Şimal düzənlikləri qərbdə Skandinaviya dağları və Britaniya adalarının yüksəklikləri ilə hüdudlanır. Şimal düzənliyinin su altında qalmış hissələrində əsas dayaz su hövzələri Kelt dənizi, Şimal dənizi, Baltik dənizi və Barens dənizidir.
Avropanın geologiyası olduqca müxtəlif və mürəkkəbdir. Şotlandiyanın yüksək dağlıqlarından Macarıstanın geniş düzənliklərinə qədər qitədə çoxsaylı landşaft formaları mövcuddur. Şimal düzənliyi qədim Baltika qitə blokunu əhatə edir və geoloji baxımdan "əsl qitə nüvəsi" hesab oluna bilər; cənub və qərbdəki dağlıq regionlar isə müxtəlif geoloji dövrlərdə digər plitələrin toqquşması nəticəsində yaranmışdır.[1]
Avropanın ən mühüm çayları Volqa, Dunay, Reyn, Elba, Odra və Dneprdir. Bu çaylar qitənin həm iqtisadiyyatında (nəqliyyat və enerji), həm də tarixində mühüm rol oynayır.
Birbaşa Dünya okeanına və ya Qapalı hövzələrə tökülən Avropanın ən uzun çayları və keçdikləri ölkələr aşağıdakı kimidir:[2][3]
- Volqa — 3,690 km, Rusiya
- Dunay — 2,860 km, Almaniya, Avstriya, Slovakiya, Macarıstan, Xorvatiya, Serbiya, Bolqarıstan, Rumıniya, Moldova, Ukrayna
- Ural — 2,428 km, Rusiya, Qazaxıstan
- Dnepr — 2,290 km, Rusiya, Belarus, Ukrayna
- Don — 1,950 km, Rusiya
- Peçora — 1,809 km, Rusiya
- Kama — 1,805 km, Rusiya
- Oka — 1,500 km, Rusiya
- Belaya — 1,430 km, Rusiya
- Tisa — 1,358 km, Ukrayna, Rumıniya, Slovakiya, Macarıstan, Serbiya
- Dnestr — 1,352 km, Ukrayna, Moldova
- Reyn — 1,320 km, İsveçrə, Lixtenşteyn, Avstriya, Almaniya, Fransa, Niderland
- Elba — 1,091 km, Almaniya, Çexiya
- Visla — 1,047 km, Polşa, Belarus, Ukrayna, Slovakiya
- Taxo (Tejo) — 1,038 km, İspaniya, Portuqaliya
- Luara — 1,012 km, Fransa
- Ebro — 960 km, İspaniya
- Sava — 933 km, Sloveniya, Xorvatiya, Bosniya və Herseqovina, Serbiya
- Rona — 815 km, İsveçrə, Fransa
- Sena — 776 km, Fransa
- Po — 652 km, İsveçrə, İtaliya
Saniyədə axıtdıqları suyun orta həcminə (deşarj) görə Avropanın əsas çayları:[4]
- Volqa — 8,087 m³/san (Şərqi Avropanın ən böyük çayı)
- Dunay — 6,450 m³/san (Mərkəzi Avropanın ən böyük çayı)
- Peçora — 4,380 m³/san
- Şimali Dvina — 3,330 m³/san
- Neva — 2,490 m³/san
- Reyn — 2,315 m³/san (Qərbi Avropanın ən böyük çayı)
- Rona — 1,900 m³/san (Fransanın ən bol sulu çayı)
- Dnepr — 1,700 m³/san
- Po — 1,460 m³/san (İtaliyanın ən böyük çayı, Adriatik dənizinə tökülür).
- Visla — 1,080 m³/san (Polşanın ən böyük çayı, Baltik dənizinə tökülür).
- Don — 890 m³/san (Azov dənizinə tökülür).
- Mezen — 890 m³/san (Rusiyada olan bu çay Ağ dənizə tökülür).
- Luara — 889 m³/san (Fransanın ən uzun çayı, Atlantik okeanına tökülür).
- Elba — 860 m³/san (Şimal dənizinə tökülür).
- Qlomma — 709 m³/san (Norveçin ən uzun və ən bol sulu çayı).
Avropa qitəsi sahillərində yerləşən ən mühüm adalar və arxipelaqlar aşağıdakılardır:
- Şimalda: İslandiya, Farer adaları, Svalbard arxipelaqı, Xinnöya, Senya.
- Qərbdə: Böyük Britaniya, İrlandiya, Azor adaları, Madeyra.
- Cənubda: Balear adaları, Korsika, Sardiniya, Siciliya, Malta, Krit, Egey adaları, Dodekanes adaları (On iki ada), Kipr.
- Baltik dənizində: Aland adaları, Qotland, Saaremaa, Zelandiya, Fün, Şimali Yutlandiya.
- Atlantik okeanında (uzaq): Kanar adaları.
Avropanın ən böyük sıradağları və onların ən yüksək zirvələri aşağıdakılardır:
- Qafqaz dağları: Elbrus (5642 m) — Qitənin ən yüksək zirvəsi hesab olunur.
- Alp dağları: Monblan (4810 m) — Qərbi Avropanın ən hündür zirvəsi.
- Pireney dağları: Aneto (3404 m).
- Apennin dağları: Korno-Qrande (2912 m).
- Ural dağları: Narodnaya dağı (1895 m).
- Karpat dağları: Qerlaxovski-Ştit (2655 m).
- Dinar dağları: Maya-Yezerse (2694 m).
- Skandinaviya dağları: Qalhöpiqqen (2469 m).
- Balkan dağları: Botev (2376 m).
- Kantabriya dağları: Torre-de-Serredo (2648 m).
Avropanın əhalisi ilə bağlı göstəricilər qitənin sərhədlərinin hansı meyarlarla müəyyən edilməsindən asılı olaraq dəyişir. Birləşmiş Millətlər Təşkilatının (BMT) məlumatlarına əsasən, standart fiziki-coğrafi sərhədlər daxilində Avropa əhalisi 2005-ci ildə 701 milyon nəfər təşkil edirdi. 2000-ci ildə Rusiya və Türkiyə kimi qitələrarası ölkələrin bütün ərazisini əhatə edən geniş təriflə bu rəqəm 857 milyon nəfərə çatırdı.[5]
Avropa əhalisinin əsas xüsusiyyəti digər qitələrlə müqayisədə artım tempinin aşağı olması və "qocalan əhali" fenomenidir (median yaşın yüksək olması). Hazırda bir çox Avropa ölkəsində təbii artım mənfidir və əhali artımı əsasən miqrasiya hesabına baş verir.[6]
Avropa qitəsi coğrafi enlikdən və dənizlərin təsirindən asılı olaraq dəyişən müxtəlif iqlim tiplərinə malikdir. Avropa iqliminin başlıca xüsusiyyəti onun mülayim olmasıdır. Şimaldakı kiçik bir ərazi istisna olmaqla, qitənin tamamı mülayim iqlim qurşağında yerləşir. Burada Saxara çölündəki kimi kəskin istilər və ya Sibirdəki kimi ekstremal soyuqlar müşahidə olunmur.
- Temperatur rejimi: İllik orta temperatur şimaldan cənuba doğru artır. Lakin temperatur amplitudası (fərqi) qərbdən şərqə doğru artır ki, bu da şərqə doğru iqlimin kontinentallaşmasının göstəricisidir.
- Yağıntıların paylanması: Yağıntı miqdarı relyefdən asılıdır. Dağ yamaclarına daha çox yağıntı düşdüyü halda, düzənliklər nisbətən az yağıntı alır. Yağıntılar qərbdən şərqə doğru azalır. Şimalda yağıntıların maksimumu yaz və yayda, cənubda (Aralıq dənizi sahillərində) isə qışda müşahidə olunur.[7]
- Arktik və Subarktik (Tundra) iqlimi: Qitənin ucqar şimalında hakimdir. Yay qısa və sərin keçir, qış isə uzun və şaxtalıdır. Şimal Qütb dairəsindən yuxarıda yerləşən Skandinaviya və Rusiyanın şimal hissələrində polyar gündüz və gecələr müşahidə olunur.
- Okeanik (Dəniz) iqlimi: Avropanın qərb sahillərində hakimdir. Qışı mülayim, yayı isə nisbətən sərin keçir. Qolfstrim isti su cərəyanı bu regionda qışın sərt keçməsinin qarşısını alır.[8] Məsələn, eyni enlikdə yerləşən Moskvada yanvar temperaturu -10°C olduğu halda, Şimal Buzlu okeanı sahillərində 0°C-yə yaxın olur.
- Kontinental (Quru) iqlim: Dənizdən uzaq olan daxili, şərq və şimal-şərq hissələrdə görülür. Qış soyuq və qarlı, yay isə isti keçir. Yağıntıların çoxu yaz və yay aylarında düşür.
- Aralıq dənizi iqlimi: Cənubda, Aralıq dənizi sahillərində yay isti və quraq, qış isə mülayim və yağışlı keçir.
- Yüksək dağ iqlimi: Alp dağları, Karpat dağları və Pireney dağlarının yüksək hissələrində qış kəskin soyuq və bol qarlı keçir.
Bu ölkələrin birbaşa dünya okeanına çıxışı yoxdur:
- Qərbi və Mərkəzi Avropa: Lüksemburq, İsveçrə, Lixtenşteyn, Avstriya, Çexiya, Slovakiya, Macarıstan.
- Cənubi Avropa: Andorra, Vatikan, San-Marino, Şimali Makedoniya, Serbiya.
- Şərqi Avropa və Qafqaz: Belarus, Moldova, Ermənistan, Azərbaycan (Xəzər dənizinə çıxışı olsa da, qapalı hövzədir).
- Qitələrarası: Qazaxıstan.
Tamamilə adalarda yerləşən Avropa dövlətləri:
Bu ölkələr ərazilərinin bir hissəsinin digər qitələrdə yerləşməsi və ya digər qitələrlə birbaşa quru sərhədinə malik olması ilə fərqlənir:
- Azərbaycan: Ərazisinin kiçik bir hissəsi (şimal-şərqi) coğrafi baxımdan Avropaya daxil edilir.
- Gürcüstan: Şimal hissəsi Qafqaz silsiləsi boyunca Avropa ilə sərhəddədir.
- Qazaxıstan: Ərazisinin təxminən 10%-i (Ural çayından qərbdəki hissə) Avropada yerləşir.
- Rusiya: Ərazisinin böyük hissəsi Asiyada olsa da, əhalisinin əksəriyyəti və paytaxtı Avropa hissəsindədir.
- Türkiyə: Şərqi Frakiya (ərazisinin 3%-i) Avropada yerləşir.
- Lüksemburq (paytaxtı: Lüksemburq)
- Monako (şəhər-dövlət)
- San-Marino (paytaxtı: San-Marino)
- Vatikan (şəhər-dövlət)
Bəzi Avropa ölkələrində inzibati mərkəz (paytaxt) iqtisadi və demoqrafik baxımdan ən böyük şəhər deyil:
- İsveçrə: Paytaxtı Bern, ən böyük şəhəri Sürixdir.
- Qazaxıstan: Paytaxtı Astana, ən böyük şəhəri Almatıdır.
- Lixtenşteyn: Paytaxtı Vaduts, ən böyük şəhəri Şandır.
- Malta: Paytaxtı Valletta, ən böyük şəhəri Birkirkaradır.
- San-Marino: Paytaxtı San-Marino, ən böyük şəhəri Serravalledir.
- Türkiyə: Paytaxtı Ankara, ən böyük şəhəri İstanbuldur.
- Şotlandiya: (Böyük Britaniyanın tərkibində) Paytaxtı Edinburq, ən böyük şəhəri Qlazqodur.
Ölkələrin qonşu sayı onların həm Avropa, həm də (əgər varsa) digər qitələrdəki quru sərhədlərini əhatə edir:
- 14 qonşu: Rusiya (Norveç, Finlandiya, Estoniya, Latviya, Litva, Polşa, Belarus, Ukrayna, Gürcüstan, Azərbaycan, Qazaxıstan, Çin, Monqolustan və Şimali Koreya)
- 9 qonşu: Almaniya
- 8 qonşu: Avstriya, Fransa, Serbiya, Türkiyə
- 7 qonşu: Macarıstan, Polşa, Ukrayna
- 6 qonşu: İtaliya
- 5 qonşu: Bolqarıstan, Xorvatiya, Rumıniya, İsveçrə, Belarus, İspaniya, Qazaxıstan, Slovakiya, Şimali Makedoniya
- 4 qonşu: Belçika, Yunanıstan, Albaniya, Monteneqro, Sloveniya, Çexiya, Latviya, Litva, Gürcüstan, Ermənistan, Azərbaycan
- 3 qonşu: Finlandiya, Norveç, Lüksemburq, Bosniya və Herseqovina
- 2 qonşu: İsveç, Niderland, Andorra, Lixtenşteyn, Estoniya, Moldova
- 1 qonşu: Danimarka, İrlandiya, Böyük Britaniya, Monako, Portuqaliya, Vatikan, San-Marino
- 0 qonşu (Ada dövlətləri): İslandiya, Malta, Kipr
- ↑ McCann, Tom. The Geology of Central Europe (ingilis). Geological Society of London. 2008. ISBN 978-1862392458.
- ↑ "European Rivers" (ingilis). worldatlas.com. İstifadə tarixi: 17 mart 2026.
- ↑ Tockner, Klement. Rivers of Europe (ingilis). Academic Press. 2009. ISBN 978-0123694492.
- ↑ Water Resources in Europe (Hesabat) (ingilis). European Environment Agency. 2020.
- ↑ "World Population Prospects" (ingilis). United Nations Department of Economic and Social Affairs. İstifadə tarixi: 17 mart 2026.
- ↑ Lutz, Wolfgang. The Coming Gerry-ontology: The Demography of Ageing in Europe (ingilis). IIASA. 2008.
- ↑ Beck, H. E. Present and future Köppen-Geiger climate classification maps at 1-km resolution (ingilis). Nature Scientific Data. 2018.
- ↑ Seager, R. "Is the Gulf Stream responsible for Europe's mild winters?". Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society (ingilis). 2002.