Şəhər

Şəhər və ya Baylıq və ya Kənd və ya Uluş — əhali sayına görə böyük, mərkəzləşdirilmiş və ərazicə məhdud yaşayış məntəqəsi. Əhalisi kənd təsərrüfatından kənar fəaliyyətlə məşğuldur. Effektli özünüidarə, təchizat və nəqliyyat strukturuna malikdir. Şəhərlərin sakinləri etnik, dil, sosial, mədəni, dini və s. baxımdan müxtəlif ola bilər.

Azərbaycan Respublikasının qanunvericiliyinə əsasən şəhər anlayışı belədir:

Şəhər — əhalisinin sayı 15000 nəfərdən yuxarı və onun əksəriyyəti sənayedə, iqtisadi, sosial və ya qeyri-istehsalat sahələrində (dövlət və ya bələdiyyə qulluğun-da, kommunal təsərrüfatda, ictimai iaşə, mədəni və ya tarixi obyektlərdə və s.) məşğul olan, ətrafındakı ərazi vahidlərinin inzibati, iqtisadi və ya mədəni mərkəz-ləri olan inzibati ərazi vahididir^[1].

Şəhərlər elmi baxımdan mədəniyyətlərin yaxınlaşmasının ideal halı hesab edilir. Adambaşına düşən ərazi çox az olur. Bir qayda olaraq özünəməxsus mədəniyyətə və ciddi sosial təbəqələşməyə malikdir. Bu xüsusiyyətlər onları kəndlərdən və ya xüsusi məqsədlər üçün insanların cəmləşdiyi yaşayış məntəqələrindən ciddi fərqləndirir.

Yaşayış məntəqəsinin şəhər statusuna aid edilməsi hər ölkənin qanunları əsasında müəyyən edilir. Bu tələb müxtəlif ölkələrdə müxtəlifdir — Danimarkada 250 nəfər, Yaponiyada 50 min nəfər.

Etimologiya mənşəyi

Qədim Türk mənşəli “Kənd”, “Balıq”, “Baylıq” və əsli Pəhləvi dilindən olan “şəhər” sözləri Türk dilində eyni mənada işlənir. Orta Asiya türkləri arasında "Daşkənd", "Səmizkənd" (Səmərqənd), "Yarkənd" kimi bir çox böyük şəhərlər bu adlarla adlandırılmışdır.[8] Qədim türklər bu sözü soğdlardan götürməzdən əvvəl “balıq” sözü şəhər sözü mənasında işlənmişdir. Bu söz şəhərləri qorumaq üçün tikilmiş divarların düzəldildiyi “gil” sözü ilə sıx bağlıdır. Şəhər sözü bir çox dillərdə sivilizasiya mənasını verən sözlərlə ifadə olunur. Məsələn, Yunan dilində “polis”, Ərəbcə “medina”, fransızca “cite”, İtalyanca “citta”, İspan dilində “ciudad”, Alman dili “stad” və Saksoniyadan Skandinaviyaya qədər qala və ya iqamətgah mənasını verən “burgh” . Latın dilində vətəndaşlıq mənasını verən "urbs" və "civitas" sözləri ilə müəyyən edilir.^[2]^[3]

Şəhər planlaşdırılması və şəhərsalma

Şəhərlərin planlaşdırılması ilə şəhərin memarlıq strukturu məşğul olur. Şəhərin düzgün fəaliyyət göstərməsi üçün onun nəqliyyat planlaşdırılması da vacibdir. Şəhərin inkişaf planı şəhərin inkişaf istiqamətini müəyyənləşdirir və beləliklə qarşıya çıxa biləcək neqativ halları, eləcə də urbanizasiyanın təsirini minimallaşdırmağa xidmət edir.

Şəhərlərin quruluşu

Şəhərlər öz aralarında nəqliyyatın hərəkəti üçün nəzərdə tutulan yollarla əlaqələndirilir. Şəhərin daxilində yollar küçə şəklində paylanır, küçələrin kənarlarında binalar, evlər və başqa tikililər yaradılır. Binaların ətrafında sakinlərin hərəkəti üçün səkilər nəzərdə tutulur.

Şəhərdə binaların və tikililərin növləri:

inzibati və hökumət binaları
sənaye tikililəri
- zavod
- fabrik
- anbarlar
yaşayış binaları və əhaliyə xidmət
ictimai iaşə yerləri
İstirahət guşələri
- parklar
- teatrlar
- mədəniyyət sarayları
- kinoteatrlar
- barlar
- Tokio,Yaponiya
  sərgi salonlari
- diskotekalar və rəqs meydançaları
ofis binaları.
səhiyyə ocaqları
Seul,Cənubi Koreya
təhsil ocağı binaları
idman qurğuları
qəbristanlıq

Statistika

1900-cü ildə dünya üzrə şəhərlərdə yaşayan əhalinin sayı ümumi əhali sayının 14%-ni təşkil edirdi. XX əsrin sonunda bu rəqəm 47%-ə çatdı. Hazırda yer kürəsinin əhalisinin yarısı şəhərlərdə yaşayır ^[4]

il	Şəhərlərin əhalisinin sayı
1804	0.5 mlrd.
1985	2 mlrd.
2002	3 mlrd.

Tədqiqatçılar göstərirlər ki, əgər inkişaf bu sürətlə gedərsə, şəhər əhalisinin sayı hər 38 ilə ikiqat artacaqdır. 1950-ci ildə dünyanın 83 şəhərində əhalinin sayı 1 milyonu keçirdi. 2000-ci ildə bu rəqəm 411 oldu.

2000-ci ildə 18 şəhər 10 milyonluq əhaliyə malik idi. 2005-ci ildə belə şəhərlərin sayı 20-ə çatmışdır.

	1960	1970	1980	1990	2000	2010
Tokio	11.0 mln.	16.5 mln.	21.9 mln.	25.0 mln.	27.9 mln.	28.7 mln.
Şanxay		11.2 mln.	11.2 mln.	13.5 mln.	17.2 mln.	21.5 mln.
Mexiko			13.9 mln.	15.1 mln.	16.4 mln.	18.2 mln.
San Paulo			12.1 mln.	14.8 mln.	17.8 mln.	20.1 mln.
Osaka			10.0 mln.	10.5 mln.	10.6 mln.	10.6 mln.
Bombey				12.2 mln.	18.1 mln.	24.3 mln.
Los-Anceles				11.5 mln.	13.1 mln.	14.0 mln.
Pekin				10.9 mln.	14.2 mln.	17.8 mln.
Kəlküttə				10.7 mln.	12.7 mln.	15.6 mln.
Buenos-Ayres				10.6 mln.	11.4 mln.	12.0 mln.
Seul				10.6 mln.	12.3 mln.	13.0 mln.
Cakarta					14.1 mln.	19.2 mln.
Laqos					13.5 mln.	20.8 mln.
Tyansçin					12.4 mln.	15.6 mln.
Karaçı					12.1 mln.	17.6 mln.
Nyu Dehli					11.7 mln.	15.5 mln.
Manila					10.8 mln.	13.7 mln.
Qahirə					10.7 mln.	13.2 mln.
Moskva					10.5 mln.	13.1 mln.
Rio-de-Janeyro					10.2 mln.	11.1 mln.
Dəkkə					10.2 mln.	16.0 mln.
İstanbul						11.7 mln.

Avropada əhalinin 50%-i əhalisinin sayı az olan şəhərlərdə yaşayır (5-10 min əhali), 25%-i əhalisi 10-250 min olan, yerdə qalan 25%-i əhalisinin sayı 250 mindən artıq olan şəhərlərdə yaşayırlar.

Şəhərlərin İnkişafı

Şəhərlər inkişafına görə Alfa, Betta, Qamma və Kafi kateqoriyalarına bölünür. Şəhərlərin bu kateqoriyalara uyğun sinifləndirilməsi "Globalization and World Cities Research Network" adlı araşdırma məntəqəsi tərəfindən apaılır. GaWCRN 2020-yə görə şəhərlərin bölünməsi aşağıda göstərilmişdir.

Alfa şəhərlər

Alfa ++ şəhərlər

Alfa ++ şəhərlər qlobal iqtisadiyyata görə ən inteqrasiya etmiş şəhərlərdir:

Alfa + şəhərlər

Alfa + şəhərlər London və New York-u tamamlayan digər yüksək inteqrasiya olunmuş şəhərlərdir və əsasən Sakit okean/Asiya üçün qabaqcıl xidmət ehtiyacları ödəyir.