Türkiyədə UNESCO-nun Ümumdünya irsi obyektlərinin siyahısı Türkiyədə yerləşən mədəni və ya təbiət miraslarının UNESCO-un Dünya İrsi siyahısına və ya müvəqqəti irs siyahısına düşənlərdən ibarətdir. Türkiyədə 2016 etibarilə 16 dənə Ümumdünya irsi mövcuddur.
Aşağıdakı cədvəl hər bir Ümumdünya irsi haqqındakı məlumatları siyahılar:
- Ad; Ümumdünya irsi komitəsi tərəfindən sadalandığı şəkliylə
- Yer; olduğu il və koordinatlar
- Tarix; əhəmiyyətə sahib olduğu və ya inşa edildiyi zaman hissəsi
- UNESCO məlumatları; istinad nömrəsi, seçildiyi il və təmin etdiyi meyarlar
- Şərhlər; sahəsində haqqında qısa şərh
- Rənglər; mədəni sahədə, təbii alan, qarışıq alan
Türkiyənin Dünya İrsinə namizəd siyahısında 84 obyekt var. Onlardan 77-si mədəni, üçü təbii, dördü isə qarışıq obyektlərdir. Siyahı sonuncu dəfə 15 aprel 2021-ci ildə yenilənib.[1]
| Ad | Şəkil | Yer | Tarix | UNESCO məlumatları | İzahlar |
|---|---|---|---|---|---|
| Karain mağarası | 37°04′39″ şm. e. 30°34′15″ ş. u. |
Alt Paleolitik |
|
2001-ci ildə Ümumdünya İrs kimi qeydiyyata alınması üçün edilən müraciət Ümumdünya İrs Komitəsi tərəfindən gecikdirildi.[2] | |
| Sümela monastrı | 40°41′24″ şm. e. 39°39′30″ ş. u. |
4. yüzil |
|
1989-cu ildə Ümumdünya İrs kimi qeydiyyata alınması üçün edilən müraciət Ümumdünya İrs Komitəsi tərəfindən gecikdirildi.[3] | |
| Alahan monastırı | 36°47′27″ şm. e. 33°21′04″ ş. u. |
5. yüzil |
|
||
| Noel Baba Kilsəsi | 36°14′41″ şm. e. 29°59′07″ ş. u. |
4. yüzil |
|
||
| Harran ve Şanlıurfa | 37°09′20″ şm. e. 38°47′28″ ş. u. |
E.ə. 9500 |
|
||
| Ahlat məzar daşları | 38°44′26″ şm. e. 42°27′30″ ş. u. |
12–15-ci yüzillar |
|
||
| Dənizli-Şərqibəyazit yolundakı Səlcuqlu Karvansarayları | 13. yüzil | - | |||
| Konya: Anadolu Səlcuqlu Dövlətinin paytaxtı | 12–13-cü yüzillar |
|
|||
| Alanya | 36°32′11″ şm. e. 31°59′52″ ş. u. |
E.ə. 4-cü yüzil |
|
2011 və 2013-cü illərdə Dünya İrsi obyekti kimi qeydiyyata alınmaq üçün hazırlanan namizədlik sənədləri Türkiyənin tələbi ilə geri götürülüb.[4][5] | |
| Mardin mədəni landşaft sahəsi | 37°18′46″ şm. e. 40°44′21″ ş. u. |
14-cü yüzil |
|
2003-cü ildə Ümumdünya İrsi obyekti kimi qeydiyyatdan keçmək üçün edilən müraciətə Türkiyənin tələbi ilə baxılmayıb.[6] | |
| Müqəddəs Pavel kilsəsi, Müqəddəs Pavel su quyusu və ətrafı | 36°54′50″ şm. e. 34°53′52″ ş. u. |
1102 |
|
||
| İshaq Paşa sarayı | 39°31′13″ şm. e. 44°07′44″ ş. u. |
1784 |
|
||
| Kekova adası | 36°10′47″ şm. e. 29°51′47″ ş. u. |
E.ə. 3-cü yüzil |
|
||
| Güllük Dağı Milli Parkı ve Termessos | 36°58′57″ şm. e. 30°27′53″ ş. u. |
E.ə. 2-ci yüzil |
|
||
| Likiya sivilizasiyanın qədim şəhərləri | E.ə. 5-ci yüzil |
|
|||
| Saqalassos antik şəhəri | 37°40′33″ şm. e. 30°31′07″ ş. u. |
E.ə. 3-cü yüzil |
|
||
| Perge antik şəhəri | 36°57′34″ şm. e. 30°51′11″ ş. u. |
E.ə. 13-cü yüzil |
|
||
| Əşrəfoğlu məscidi | 37°41′00″ şm. e. 31°43′07″ ş. u. |
1299 |
|
||
| Müqəddəs Pyotr Kilsəsi | 36°12′33″ şm. e. 36°10′41″ ş. u. |
1-ci yüzil |
|
||
| Aizanoi | 39°12′03″ şm. e. 29°36′35″ ş. u. |
E.ə. 2-ci minillik |
|
||
| Zevqma arxeoloji obyekti | 37°03′27″ şm. e. 37°52′12″ ş. u. |
E.ə. 1-ci yüzil |
|
||
| Qordion | 39°39′00″ şm. e. 31°58′46″ ş. u. |
E.ə. 12-ci yüzil |
|
Ümumdünya İrs obyekti kimi qeydiyyatdan keçmək üçün edilən müraciətə 2022-ci ildə baxılacaq.[7] | |
| Birgi, Ödemiş tarixi şəhəri | 38°15′23″ şm. e. 28°03′59″ ş. u. |
13-cü yüzil |
|
||
| Hekatomnus məqbərəsi və ziyarətgahı | 37°18′46″ şm. e. 27°46′46″ ş. u. |
E.ə. 4-cü yüzil |
|
||
| Beçin orta əsrlər şəhəri | 37°16′29″ şm. e. 27°47′21″ ş. u. |
13-cü yüzil |
|
||
| Niğdenin tarixi abidələri | 37°57′58″ şm. e. 34°40′43″ ş. u. |
13-cü yüzil |
|
||
| Yesemek daş karxanası və heykəltəraşlıq emalatxanası | 36°54′12″ şm. e. 36°44′19″ ş. u. |
E.ə. 9-cu yüzil |
|
||
| Odunbazarı tarixî şəhər mərkəzi | 39°45′54″ şm. e. 30°31′16″ ş. u. |
13-cü yüzil |
|
||
| Mamure qalası | 36°04′51″ şm. e. 32°53′41″ ş. u. |
3–4-cü yüzillər |
|
||
| Hacı Bektaş Vəli kompleksi | 38°56′33″ şm. e. 34°33′44″ ş. u. |
13-cü yüzil |
|
||
| Laodikeya qədim şəhəri | 37°50′09″ şm. e. 29°06′33″ ş. u. |
E.ə. 3-cü yüzil |
|
||
| Duz gölü ətraf mühitin xüsusi mühafizə bölgəsi |
38°40′43″ şm. e. 33°30′55″ ş. u. |
2000 |
|
||
| Sardis antik şəhəri və Bintəpələr Lidiya kurqanları | 38°29′18″ şm. e. 28°02′25″ ş. u. |
E.ə. 8-ci yüzil |
|
||
| İznik | 40°25′47″ şm. e. 29°43′35″ ş. u. |
E.ə. 316 |
|
||
| Zeynal Abdin məscidi və Mor Yaqup Kilsəsi | 37°04′00″ şm. e. 41°12′52″ ş. u. |
4-cü yüzil (kilsə) 12-ci yüzil (məscid) |
|
||
| Əxi Evrən məscidi və türbəsi | 39°08′53″ şm. e. 34°09′34″ ş. u. |
1482 |
|
||
| Titus tuneli | 36°07′16″ şm. e. 35°55′21″ ş. u. |
2-ci yüzil |
|
||
| Mahmud Bəy məscidi | 41°28′47″ şm. e. 33°41′12″ ş. u. |
1366 |
|
||
| Kültəpə-Kaniş Arxeoloji ərazi | 38°51′02″ şm. e. 35°38′04″ ş. u. |
E.ə. 3-cü minillik |
|
||
| Kaunos antik şəhəri | 36°49′31″ şm. e. 28°37′22″ ş. u. |
E.ə. 9-cu yüzil |
|
||
| Anadolu Səlcuqlu mədrəsələri | 13-cü yüzil |
|
Buruciyə mədrəsəsi, Cacabəy mədrəsəsi, Qoşa mədrəsə, Qoşa minarəli mədrəsə (Ərzurum), Qoşa minarəli mədrəsə (Sivas), Göy mədrəsə, İncə Minarəli Mədrəsə, Qaratay mədrəsəsi, Sahabiyə mədrəsəsi, Yaqutiyə mədrəsəsi | ||
| Korikus antik şəhəri | 36°27′24″ şm. e. 34°08′53″ ş. u. |
E.ə. 4-cü yüzil |
|
||
| Anazarb antik şəhəri | 37°14′57″ şm. e. 35°53′50″ ş. u. |
E.ə. 1-ci yüzil |
|
||
| Çanaqqala və Gelibolu Birinci Dünya müharibəsi Bölgələri | 40°03′01″ şm. e. 26°13′11″ ş. u. |
1915–16 |
|
||
| Əflatunpınar: Het su abidəsi | 37°50′05″ şm. e. 31°43′15″ ş. u. |
E.ə. 1620–1200 |
|
||
| Ağdamar kilsəsi | 38°20′25″ şm. e. 43°02′12″ ş. u. |
921 |
|
||
| Aspendos antik şəhəri teatrı ve su kəmərləri | 36°56′20″ şm. e. 31°10′20″ ş. u. |
E.ə. 5-ci yüzil |
|
||
| Əshabi-Kəhf kompleksi | 38°14′47″ şm. e. 36°51′15″ ş. u. |
446 |
|
||
| Mudurnu tarixi əxi şəhəri | 40°27′51″ şm. e. 31°12′43″ ş. u. |
13-cü yüzil |
|
2018-ci ildə dünya irsi obyekti olaraq qeydiyyata alınmaq üçün hazırlanan namizədlik sənədləri Türkiyənin istəyi ilə geri götürülüb.[8] | |
| Harşena Dağı ve Pontus Kral qaya məzarları | 40°39′12″ şm. e. 35°49′49″ ş. u. |
E.ə. 3-cü yüzil |
|
||
| Dağlıq Frigiya | E.ə. 8-ci yüzil |
|
|||
| Stratonikeia (Muğla) antik şəhəri | 37°18′47″ şm. e. 28°03′57″ ş. u. |
E.ə. 1500-cü il |
|
||
| Uzun körpü | 41°16′40″ şm. e. 26°40′30″ ş. u. |
1443-cü il |
|
||
| İsmail Fakirullah Türbəsi | 37°56′57″ şm. e. 42°00′40″ ş. u. |
18-ci yüzil |
|
||
| Yıldız sarayı Kompleksi | 41°03′01″ şm. e. 29°00′41″ ş. u. |
18-ci yüzil |
|
||
| Malabadi körpüsü | 38°09′13″ şm. e. 41°12′13″ ş. u. |
12-ci yüzil |
|
||
| Van qalası, telli ve tarixî Van şəhəri | 38°30′03″ şm. e. 43°20′21″ ş. u. |
E.ə. 8-ci yüzil |
|
||
| II. Bəyazid kompleksi | 41°41′09″ şm. e. 26°32′38″ ş. u. |
1488-ci il |
|
||
| Yivli minarə | 36°53′11″ şm. e. 30°42′16″ ş. u. |
1373-cü il |
|
||
| Sivrihisar Ulu Camii | 39°27′03″ şm. e. 31°32′14″ ş. u. |
1232-ci il |
|
||
| Bodrum qalası | 37°01′54″ şm. e. 27°25′45″ ş. u. |
15-ci yüzil |
|
||
| Nuruosmaniyə məscidi | 41°00′37″ şm. e. 28°58′13″ ş. u. |
1755-ci il |
|
||
| Kibira antik şəhəri |
37°09′29″ şm. e. 29°29′47″ ş. u. |
E.ə. 4-cü yüzil |
|
||
| Hacı Bayram Məscidi və ətrafı | 39°56′39″ şm. e. 32°51′28″ ş. u. |
1428-ci il |
|
||
| Qızılirmaq deltası ve Quş Cənnəti | 41°40′13″ şm. e. 36°02′07″ ş. u. |
1994-cü il |
|
Dünya Mirası olarak tescil edilmesi için 2018'de hazırlanan adaylık Şəkilsı, Türkiye'nin isteğiyle geri çekildi.[8] | |
| Assos antik şəhəri | 39°29′16″ şm. e. 26°20′13″ ş. u. |
E.ə. 7-ci yüzil |
|
||
| Ayvalık sənaye landşaft zonası | 39°19′00″ şm. e. 26°41′31″ ş. u. |
19-cu yüzil |
|
||
| İvriz mədəni landşaft ərazisi | 37°23′46″ şm. e. 34°09′53″ ş. u. |
E.ə. 8-ci yüzil |
|
||
| Anadolu Türk İrsinin Erkən Dövrü: Danişməndlilər bəyliyinin paytaxtı Niksar | 40°35′17″ şm. e. 36°56′59″ ş. u. |
11-ci yüzil |
|
||
| Qaziantepdə yeraltı su strukturları: Livaslar və Kastels | 37°03′34″ şm. e. 37°23′20″ ş. u. |
13-cü yüzil |
|
Altı ögesi vardır.[9] | |
| Anadoluda taxta damlı və taxta dirəkli məscidlər |
|
13–14-cü yüzillər |
|
Afyonqarahisar Ulu Camii, Arslanhane Camii, Əşrəfoğlu Camii, Mahmut Bəy Camii, Sivrihisar Ulu Camii | |
| Yustinian körpüsü | 40°44′15″ şm. e. 30°22′26″ ş. u. |
6-cı yüzil |
|
||
| Priene antik şəhəri | 37°39′31″ şm. e. 27°17′51″ ş. u. |
E.ə. 6-cı yüzil |
|
||
| Harput tarixî şəhəri | 38°42′16″ şm. e. 39°15′10″ ş. u. |
E.ə. 8-ci yüzil |
|
||
| Kral qızı hamamı | 39°29′41″ şm. e. 35°22′34″ ş. u. |
2-ci yüzil |
|
||
| Ballıca mağarası təbiət parkı | 40°13′38″ şm. e. 36°18′06″ ş. u. |
Pliosen |
|
||
| Aralıq dənizindən Qara dənizə Genuya Ticarət Yolu üzərində Qala və Divarlı Qəsəbələr | 13-cü yüzil |
|
İlk dəfə 2013-cü ildə Akçakoca qalası, Amasra qalası, Çandarlı qalası, Foça qalası, Qalata qülləsi, Sinop qalası, Yoros qalası ilə bir irs sahəsi yaradılmışdır.[10] Daha sonra 2020-ci ildə Çeşme qalası, Göyərçinada qalası və Kuşadası divarları müvəqqəti irs sahəsinə kimi əlavə edildi.[11] | ||
| Beypazarı tarixi şəhəri | 40°10′14″ şm. e. 31°55′15″ ş. u. |
19-cu yüzil |
|
||
| Qaratəpə antik şəhəri | 37°15′33″ şm. e. 36°14′09″ ş. u. |
E.ə. 8-ci yüzil |
|
||
| İzmir tarixi liman şəhəri | 38°25′06″ şm. e. 27°07′56″ ş. u. |
E.ə. 4-cü yüzil |
|
||
| Zerzevan qalası və Mithraeum | 37°36′30″ şm. e. 40°29′57″ ş. u. |
4-cü yüzil |
|
||
| Koramaz Vadisi |
38°48′10″ şm. e. 35°41′02″ ş. u. |
11-ci yüzil |
|
||
| Midyat və ətrafının (Tur Abdin) son antik və orta əsr kilsələri və monastırları. | 37°28′59″ şm. e. 41°23′48″ ş. u. |
6-cı yüzil |
|
Mor Sobo Kilsəsi, Məryəm Ana Kilsəsi, Deyruzzaferan Manastırı, Mor Gabriel Manastırı, Mor Abai Manastırı, Mor Loozor Manastırı, Mor Yakup Manastırı, Mor Kuryakos Kilsəsi, Mor İzozoel Kilsəsi | |
| Kəmaliyə tarxi şəhəri. | 39°15′44″ şm. e. 38°29′44″ ş. u. |
15-ci yüzil |
|
Kəmaliyə şəhər mərkəzi və "Qaranlıq Kanyon"-dan ibarətdir. |
Noel Baba Kilsəsi
Müqəddəs Pyotr kilsəsi
Birgi
Hekatomnos
Yesemek
Odunpazarı
Sardis
Mor Yaqub Kilsəsi
Ahi Evran Türbəsi
Titus tuneli
Mahmud Bəy Camii
Kültəpə
Kaunos
Əflatunpınar
Əsabi Kəf Kompleksi
Stratonikeia (Muğla)
İsmail Fakirullah Türbesi
II. Bəyazid Kompleksi
Sivrihisar Ulu Camii
Kibira
Hacı Bayram Camii
Niksar
Gaziantep kastelleri ve livasları
Kral Qızı Hamamı
Koramaz vadisi
Tur Abdin
Türkiyənin Dünya İrsi ilkin siyahısındakı obyektləri: mədəni ərazilər qırmızı, təbii ərazilər sarı, qarışıq ərazilər mavi rənglə göstərilib. Obyektlərin tam adları xəritəyəyerləşmədiyi üçün qısa adlardan istifadə edilib. Dənizli-Doğubayazıt yolu üzərindəki Səlcuqlu karvansarayları, Likiya sivilizasiyasının qədim şəhərləri, Aralıq dənizindən Qara dənizə gedən Genuya Ticarət Yolu üzərindəki Qala və Qalalı yaşayış yerləri, Anadolu Səlcuqlu mədrəsələri, Dağ Frigiyası, Anadoludakı Taxta Dam və Taxta Sütunlar birdən çox obyekti əhatə etdiyi üçün xəritədə göstərilməyib.
- ↑ "Arxivlənmiş surət". 24 iyun 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 aprel 2023.
- ↑ "Arxivlənmiş surət". 14 fevral 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 aprel 2023.
- ↑ "Arxivlənmiş surət". 24 oktyabr 2008 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 aprel 2023.
- ↑ "Arxivlənmiş surət". 3 noyabr 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 aprel 2023.
- ↑ "Arxivlənmiş surət". 21 noyabr 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 aprel 2023.
- ↑ "Arxivlənmiş surət" (PDF). 9 iyul 2017 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 12 aprel 2023.
- ↑ "Arxivlənmiş surət" (PDF). 13 iyul 2021 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 12 aprel 2023.
- 1 2 "Arxivlənmiş surət" (PDF). 19 iyun 2019 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 12 aprel 2023.
- ↑ "Arxivlənmiş surət". 14 iyun 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 aprel 2023.
- ↑ "Arxivlənmiş surət" (İngilizce). 12 sentyabr 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 aprel 2023.
- ↑ "Arxivlənmiş surət" (İngilizce). 23 aprel 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 aprel 2023.