Sənusilər

İmanın şərtləri

Tövhid • Mələklər
Kitablar • Peyğəmbərlər
Məad • Axirət
Qəza ve Taleh

İslamın beş şərti

Kəlmeyi-şəhadət • Namaz
Oruc • Həcc
Zəkat

Etiqad məzhəbləri

Əşərilər • Matüridilər • Qədərilər (Mötəzililər) • Cəbrilər • Mürcilər • Cəhmiyyə • Müşəbbihilər • Sələfilər

Fiqh məzhəbləri

Sünnilər:
Hənəfilər • Malikilər • Şafiilər • Hənbəlilər
Yox olmuş məzhəblər:
Zahirilər • Auzailər • Leysilər • Səvrilər • Cəririlər

Şiələr:
İmamilər (Cəfərilər (Əxbarilər • Üsulilər • Şeyxilər) • Ələvilər • Ənsarilər • Qızılbaşlar) • Zeydilər •
İsmaililər (Qərmətilər • Xaşxaşilər • Fəthilər • Xəttabilər) • Vaqifiyyə • Rafizilər (Batinilər) • Qeysanilər • Xürrəmilər • Baziğiyyə • Qurabiyyə
Xaricilər:
Mühakkimə • Əcrədilər (Meymunilər • Səələbilər) • Əzraqilər • Bəyhəsilər • İbadilər • Nəcdatilər • Süfrilər

Həmçinin bax

Sufilər • Yəsəvilik • Nəqşibəndilik • Sührəvərdilik • Xəlvətilik • Səfəvilik • Bayramilik • Bəktaşilik • Cəlvətilik • Cərrahilik • Çiştiyyə • Ehqaqiyə • Gülşənilik • Hürufilik • Kübravilik • Məlamətilik • Mövləvilik • Nemətullahiyyə • Nöqtəvilik • Qələndərilik • Qadiriyyə • Rahmaniyyə • Rifailik • Rövşənilər • Sənusilər • Şaziliyyə • Zahidiyyə • Nüseyrilər • Druzlar • İslam fəlsəfəsi

Sənusilər (ərəb. سنوسية‎) — Şimali Afrikada Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusi tərəfindən əsası qoyulmuş islahatçı sufi qardaşlığının ardıcıllarıdırlar.

Haqqında

Yaranması

Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusi Əlcəzairdə anadan olmuş,^[1] uzun müddət müxtəlif dini elmləri öyrənmiş və özünü maliki hüquq məktəbinin mənsubu hesab etmişdir.

Ruhani kamilləşmə yolunu o, Hidrilər adlı sufi qardaşlığının rəhbəri Əhməd ibn İdrisin yanında keçmişdir. Bundan başqa ona Ticani sufi təriqətinin yaradıcısı Əhməd ət-Ticaninin ideyaları da böyük təsir etmişdir. Sonralar Sənusi başqa təriqətlərin — Şazililərin, Qadirilərin mənəvi təlimləri ilə səsləşmiş və öz sufi qardaşlığının əsasını qoymuşdur. Məhəmməd ibn Əli öləndən sonra onun oğulları Mehdi və Məhəmməd Şərif qardaşlığa başçılıq etmişlər.

İnkişafı

Sənusilər ilkin İslamın saflığına qayıdışı təbliğ etmiş, dinə sonradan gətirilmiş yenilik və əlavələrdən uzaq durub, müsəlmanlar arasındakı ziddiyyətləri aradan qaldırmaq istəmişlər. Bu qardaşlıqda xəfi (sakit) zikrlər oxunmuş, ekstaz və trans halına girmək, ibadət zamanı rəqs etmək qadağan olunmuşdur. Onlar müqəddəslərin ziyarət edilməsinə qarşı çıxmamış, Məhəmməd peyğəmbərə xüsusi dualar oxumuşlar. Sənusilər dövlət idarəçiliyinin ciddi teokratik prinsiplər əsasında həyata keçirilməsinin tərəfdarı idilər.

Yayılması

Onların ideyaları Liviya, Əlcəzairlə yanaşı, Şimali Afrikanın başqa regionlarında, eləcə də Hicaz və Sudanda yayılmışdır. Sənusilərin mənsubları bu bölgələrin siyasi həyatında baş vermiş hadisələrin gedişatında aktiv rol oynamışlar. Məsələn, XIX-XX əsrlərdə onlar Şimali Afrika xalqlarının Avropa dövlətlərinin, xüsusən də İtaliyanın müstəmləkəçi hakimiyyətinə qarşı apardıqları müqavimət hərəkatında fəal iştirak etmişlər.

İşğalçılarla mübarizə

Sənusilər uzun müddət Şimali Afrikanı, xüsusi ilə də Liviyanı işğal etməyə çalışan fransız və italyanlara qarşı mübarizə aparmışlar.^[2]

Tanınmış simaları

Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusi — təriqətin banisi.
Məhəmməd Mehdi əs-Sənusi — təriqətin şeyxi, Məhəmməd ibn Əli əs-Sənusinin oğlu.
Əhməd Şərif əs-Sənusi — təriqətin şeyxi, Liviya azadlıq hərəkatının liderlərindən biri.^[3]
Ömər Muxtar — Liviya azadlıq hərəkatının liderlərindən biri.
I İdris — təriqətin şeyxi, müstəqil Liviya dövlətinin ilk rəhbəri.^[4]

İstinadlar

↑ Kavas, Ahmed. "Senusi, Muhammed b. Ali". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2009. 18 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2026.
↑ Kavas, Ahmed. "Senusiyye". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2009. 18 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2026.
↑ Azamat, Nihat. "Senusi, Ahmed Şerif". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2009. 2026.01.18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2026.01.18.
↑ Kavas, Ahmed. "İdris I". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2000. 18 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2026.

[1] Kavas, Ahmed. "Senusi, Muhammed b. Ali". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2009. 18 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2026.

[2] Kavas, Ahmed. "Senusiyye". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2009. 18 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2026.

[3] Azamat, Nihat. "Senusi, Ahmed Şerif". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2009. 2026.01.18 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2026.01.18.

[4] Kavas, Ahmed. "İdris I". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2000. 18 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2026.

[1]

[2]

[3]

[4]