Marian Smoluxovski (pol. Marian Smoluchowski; 28 may 1872[1][2][…], Vyana[3] – 5 sentyabr 1917[4][1][…], Krakov[4][5][…]) – Avstriya-Macarıstan İmperiyası ərazisində fəaliyyət göstərmiş polyak fiziki. O, statistik fizikanın pioneri olmuş, Broun hərəkəti və stoxastik proseslər nəzəriyyəsinə mühüm töhfələr vermişdir.[7]
| Marian Smoluxovski | |
|---|---|
| pol. Marian Smoluchowski | |
_(cropped).jpg) | |
| Doğum adı | Marian Ritter von Smolan Smoluchowski |
| Doğum tarixi | 28 may 1872[1][2][…] |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 5 sentyabr 1917[4][1][…] (45 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Vəfat səbəbi | dizenteriya[4] |
| Elm sahələri | fizika[6] |
| İş yerləri | |
| Təhsili | |
| Elmi rəhbərləri | Josef Stefan |
| Mükafatları |
 |
 |
|
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Smoluxovski 1895-ci ildə Vyana Universitetinin fizika fakültəsini bitirmiş, üç il sonra isə Lemberq Universitetində privat-dosent olmuşdur. 1913-cü ildə Krakovdakı Yagellon Universitetinin Eksperimental Fizika fakültəsinin kafedra müdiri təyin edilmişdir. O, elm aləmində Smoluxovski tənliyi, Eynşteyn–Smoluxovski münasibəti və Feynman–Smoluxovski çarxı ilə tanınır.
O, 1872-ci ildə Vyana yaxınlığındakı Vorder-Brül qəsəbəsində, yüksək təbəqəli bir ailədə – Vilhelm və Teofila (qızlıq soyadı Şçepanovska) Smoluxovskilərin ailəsində anadan olmuşdur. Nüfuzlu "Collegium Theresianum"da təhsil aldıqdan sonra Vyana Universitetində (1890–95) fizika öyrənmişdir. 1895-ci ildə "Yumşaq materialların elastikliyinin akustik tədqiqi" mövzusunda dissertasiya müdafiə edərək doktorluq dərəcəsi almışdır. Onun müəllimləri arasında Frans Serafin Eksner və Yozef Stefan var idi. Smoluxovski Vyanada təhsil alarkən Lüdviq Bolsman Münhen Universitetində çalışırdı; Bolsman 1894-cü ildə Vyanaya qayıdanda isə Smoluxovski Avstriya ordusunda xidmət edirdi. Görünür, onların birbaşa təması olmayıb, lakin Smoluxovskinin işləri Bolsman ideyalarının ənənələrini davam etdirir.
Bir neçə il digər universitetlərdə (Paris, Qlazqo, Berlin) fəaliyyət göstərdikdən sonra, 1899-cu ildə Smoluxovski Lvova köçmüş və Lvov Universitetində vəzifə tutmuşdur. O, 1906–1907-ci illərdə Polyak Kopernik Təbiətşünaslar Cəmiyyətinin prezidenti olmuşdur.
1913-cü ildə Smoluxovski, onu öz varisi kimi görən Avqust Vitkovskinin vəfatından sonra Krakova köçərək Eksperimental Fizika kafedrasına rəhbərlik etməyə başlamışdır. Bir il sonra Birinci Dünya müharibəsi başlayanda iş şəraiti olduqca çətinləşdi; belə ki, Vitkovskinin qısa müddət əvvəl tikdirdiyi geniş və müasir Fizika fakültəsinin binası hərbi hospitala çevrildi. Həmin binada işləmək imkanı Smoluxovskinin Krakova köçmək qərarının əsas səbəblərindən biri idi. Smoluxovski mərhum professor Karol Olşevskinin mənzilində işləməyə məcbur oldu. Eksperimental fizika üzrə mühazirələri zamanı hətta ən sadə nümayiş avadanlıqlarından istifadə etmək belə faktiki olaraq qeyri-mümkün idi.
Smoluxovski eksperimental fizikadan mühazirələr oxuyurdu; onun tələbələri arasında Yuzef Patkovski, Stanislav Loria və Vatslav Dzevulski var idi. O, Kopernik Təbiətşünaslar Cəmiyyətinin və Polşa Elmlər və İncəsənət Akademiyasının üzvü idi.
Smoluxovski 1917-ci ildə Krakovda baş verən dizenteriya epidemiyası nəticəsində vəfat etmişdir. Professor Vladislav Natanson Smoluxovski haqqında nekroloqda belə yazırdı: "Onun həyatının cazibəsini, nəfis xeyirxahlıqla birləşən nəcib səmimiyyətini böyük məmnuniyyətlə xatırlayıram. Kaş ki, onun şəxsiyyətinin qəribə cazibəsini çatdıra biləydim, onun nə qədər təmkinli, təvazökar və zərif bir çəkingənliyə sahib olduğunu, eyni zamanda həmişə saf, təbii bir sevinclə dolu olduğunu xatırlada biləydim."
- 1 2 3 4 Maktutor riyaziyyat tarixi arxivi. 1994.
- 1 2 Marian Smoluchowski // Brockhauz Ensiklopediyası (alm.).
- 1 2 Marian Smoluchowski (ing.). // Nature / M. Skipper NPG, Springer Science+Business Media, 1958. Vol. 182, Iss. 4631. P. 301–301. ISSN 1476-4687; 0028-0836 doi:10.1038/182301A0
- 1 2 3 4 5 Анри В. А. Marian V.-Smoluchowski (rus.). // УФН / под ред. В. А. Рубаков Москва: ФИАН, 1918. Т. 1. С. 67–70. ISSN 1063-7869; 1468-4780; 0038-5670; 0042-1294; 1996-6652 doi:10.3367/UFNR.0001.191801F.0067
- 1 2 Смолуховский Мариан // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
- ↑ Smoluchowski, Marian // Çex Milli Hakimiyyət Məlumat bazası.
- ↑ Blanka Konopka. "Why Is the Sky Blue? The Polish Scientist Who Found the Answer". culture.pl. 21 fevral 2022. İstifadə tarixi: 30 aprel 2023.
- umcs.lublin.pl Chronological Table of Marian Smoluchowski's Life Arxivləşdirilib 2013-07-15 at the Wayback Machine, (ing.) (Retrieved 13 April 2010)
- M. Smoluchowski's Writings in 3 Volumes (papers as pdf files) (Retrieved 13 April 2010)
- A. Fuliński: On Marian Smoluchowski's life and contribution to physics pdf file, (ing.), Acta Phys. Polonica B, Vol. 29 (1998), No 6, pp. 1523–1537 (Retrieved 13 April 2010)
- internet version of Wielka Encyklopedia Tatrzańska, entry Marian Smoluchowski (as a mountaineer), (pol.), after Zofia i Witold H. Paryscy, Wielka Encyklopedia Tatrzańska, 1995, 2004, ISBN 83-7104-009-1 (Retrieved 13 April 2010)