Edvin Ernest Solpiter

Edvin Ernest Solpiter
Edvin Ernest Solpiter
Doğum tarixi	3 dekabr 1924
Doğum yeri	Vyana, Birinci Avstriya Respublikası[d], Avstriya;
Vəfat tarixi	26 noyabr 2008 (83 yaşında)
Vəfat yeri	İtaka[d], Nyu-York ştatı, ABŞ;
Vəfat səbəbi	leykoz
Dəfn yeri	Berlin;
Elm sahələri	fizika, astrofizika
İş yerləri	Kornell Universiteti;
Təhsili	Birminhem Universiteti;
Elmi rəhbəri	Rudolf Peierls
Üzvlüyü	London Kral Cəmiyyəti,; ABŞ Milli Elmlər Akademiyası,; Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyası,; Leopoldin Alman Milli Elmlər Akademiyası,; Amerika Fizik Cəmiyyəti[d],; Amerika Fəlsəfə Cəmiyyəti[d] (1977);
Mükafatları	;
	astrosun2.astro.cornell.edu/…

Edvin Ernest Solpiter (ing. Edwin Ernest Salpeter; 3 dekabr 1924^[1], Vyana^[2] – 26 noyabr 2008^[3], İtaka^[d], Nyu-York ştatı^[6]^[7]) — avstriyalı-avstraliyalı-amerikalı astrofizik.^[8]

Həyatı

Vyanada yəhudi ailəsində anadan olan Solpiter, yeniyetməlik illərində nasistlərdən xilas olmaq üçün Avstriyadan Avstraliyaya mühacirət etmişdir. O, Sidney Oğlanlar Liseyində (1939–1940),^[9] daha sonra isə Sidney Universitetində təhsil almış, 1944-cü ildə bakalavr, 1945-ci ildə isə magistr dərəcəsini qazanmışdır. Həmin il xaricdə təhsil təqaüdünə layiq görülərək İngiltərənin Birminhem Universitetinə yollanmış və 1948-ci ildə ser Rudolf Payerlsin rəhbərliyi altında doktorluq dərəcəsini müdafiə etmişdir. Elmi fəaliyyətinin qalan hissəsini Kornell Universitetində keçirən Salpeter, burada fizika elmləri üzrə Ceyms Gilbert Uayt adına fəxri professor statusuna yüksəlmişdir. O, 26 noyabr 2008-ci ildə İtaka şəhərindəki (Nyu-York ştatı) evində leykoz xəstəliyindən vəfat etmişdir.^[10]^:11

Elmi nailiyyətləri

Solpiter fizika və astronomiya sahələrinə geniş spektrli mühüm töhfələr vermişdir. 1951-ci ildə o, ulduzların üçqat alfa prosesi vasitəsilə helium-4-ü birbaşa deyil, berillium-8-in aralıq metastabil vəziyyəti vasitəsilə karbon-12-yə çevirə biləcəyi ideyasını irəli sürdü; bu kəşf ulduzlarda karbonun yaranma mexanizminin izahına kömək etdi. Daha sonra o, Qalaktikada müxtəlif kütləli ulduzların yaranma sürətini ifadə edən ilkin kütlə funksiyasını təyin etdi.^[10]^:3

Solpiter 1951-ci ildə Hans Bete ilə birlikdə kvant sahə nəzəriyyəsi çərçivəsində bir cüt fundamental hissəcik arasındakı qarşılıqlı təsirləri təsvir edən və onların adını daşıyan Bete-Solpiter tənliyini təqdim etdikləri iki məqalə yazdı.^[10]^:5

1955-ci ildə o, "Solpiter funksiyasını" və ya ilkin kütlə funksiyasını (IMF) kəşf etdi.^[11] Bu funksiya hər bir kütlə diapazonundakı ulduzların sayının kütlə artdıqca sürətlə azaldığını göstərir.

1964-cü ildə Solpiter və ondan asılı olmayaraq Yakov Zeldoviç, kvazarların (ən parlaq aktiv qalaktika nüvələri) yaydığı nəhəng miqdarda enerjinin mənbəyinin massiv qara dəliklər ətrafındakı akkresiya diskləri olduğunu irəli sürən ilk alimlər oldular.^[12] Bu, hazırda aktiv qalaktika nüvələrinin və onlarla əlaqəli ekstraqalaktik relyativistik şırnaqların (jetlər) fiziki mənşəyi üçün ən çox qəbul edilən izahdır.^[13]

1970-ci illərin əvvəllərində Solpiter müəyyən etdi ki, molekulyar hidrogen və bir çox digər molekul növləri ulduzlararası mühitdə qaz fazasından daha çox, əsasən toz hissəciklərinin səthində formalaşır.^[14]

İstinadlar

1 2 Bibliothèque nationale de France Edwin E. Salpeter // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
1 2 Deutsche Nationalbibliothek Record #104799056 // Gemeinsame Normdatei (alm.). 2012—2016.
1 2 http://www.independent.co.uk/news/obituaries/professor-edwin-salpeter-seminal-astrophysicist-who-made-pivotal-contributions-to-the-study-of-the-universe-1637579.html.
↑ Çex Milli Hakimiyyət Məlumat bazası.
1 2 NNDB (ing.). 2002.
↑ "Edwin E. Salpeter, Leader in Astrophysics Study, Dies at 83". NY Times. 2008.
↑ "Edwin E. Salpeter Dies at 83". Ithaca Journal. 28 noyabr 2008. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2008.
↑ Trimble, Virginia; Terzian, Yervant. "Obituary: Edwin E. Salpeter (1924-2008)". Bulletin of the American Astronomical Society. 41 (4). 2009: 1208. Bibcode:2009BAAS...41.1208T. 8 oktyabr 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 avqust 2014.
↑ "Professors" (PDF). 23 mart 2019 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
1 2 3 "Edwin E. Salpeter (1924-2008)" (PDF). İstifadə tarixi: 24 fevral 2024.
↑ Salpeter, Edwin (1955). "The luminosity function and stellar evolution". Astrophysical Journal. 121: 161. Bibcode:1955ApJ...121..161S. doi:10.1086/145971.
↑ Suzy Collin, Quasars and Galactic Nuclei, a Half-Century Agitated Story, 2006, ALBERT EINSTEIN CENTURY INTERNATIONAL CONFERENCE. AIP Conference Proceedings, Volume 861, pp. 587-595 (2006).
↑ Peterson, B. M. An Introduction to Active Galactic Nuclei. 1.ed. Cambridge: Cambridge University Press, 1997
↑ Cuppen, H. M.; Walsh, C.; Lamberts, T.; Semenov, D.; Garrod, R. T.; Penteado, E. M.; Ioppolo, S. "Grain Surface Models and Data for Astrochemistry". Space Science Reviews. 212 (1–2). 2017: 1–58. Bibcode:2017SSRv..212....1C. doi:10.1007/s11214-016-0319-3. hdl:2066/180435.

Vikisitatda Edvin Ernest Solpiter ilə əlaqədar sitatlar var.

[_0891ba4e32413faa-1] 1 2 Bibliothèque nationale de France Edwin E. Salpeter // BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.

[_78382163baf9ac3d-2] 1 2 Deutsche Nationalbibliothek Record #104799056 // Gemeinsame Normdatei (alm.). 2012—2016.

[_6d8ffd174eaa356f-3] 1 2 http://www.independent.co.uk/news/obituaries/professor-edwin-salpeter-seminal-astrophysicist-who-made-pivotal-contributions-to-the-study-of-the-universe-1637579.html.

[_e55f58a2b86ff12c-4] Çex Milli Hakimiyyət Məlumat bazası.

[_9a2812cf867d868f-5] 1 2 NNDB (ing.). 2002.

[6] "Edwin E. Salpeter, Leader in Astrophysics Study, Dies at 83". NY Times. 2008.

[7] "Edwin E. Salpeter Dies at 83". Ithaca Journal. 28 noyabr 2008. İstifadə tarixi: 29 noyabr 2008.

[8] Trimble, Virginia; Terzian, Yervant. "Obituary: Edwin E. Salpeter (1924-2008)". Bulletin of the American Astronomical Society. 41 (4). 2009: 1208. Bibcode:2009BAAS...41.1208T. 8 oktyabr 2017 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 avqust 2014.

[9] "Professors" (PDF). 23 mart 2019 tarixində arxivləşdirilib (PDF).

[NAS_memoir_Salpeter-10] 1 2 3 "Edwin E. Salpeter (1924-2008)" (PDF). İstifadə tarixi: 24 fevral 2024.

[11] Salpeter, Edwin (1955). "The luminosity function and stellar evolution". Astrophysical Journal. 121: 161. Bibcode:1955ApJ...121..161S. doi:10.1086/145971.

[12] Suzy Collin, Quasars and Galactic Nuclei, a Half-Century Agitated Story, 2006, ALBERT EINSTEIN CENTURY INTERNATIONAL CONFERENCE. AIP Conference Proceedings, Volume 861, pp. 587-595 (2006).

[13] Peterson, B. M. An Introduction to Active Galactic Nuclei. 1.ed. Cambridge: Cambridge University Press, 1997

[14] Cuppen, H. M.; Walsh, C.; Lamberts, T.; Semenov, D.; Garrod, R. T.; Penteado, E. M.; Ioppolo, S. "Grain Surface Models and Data for Astrochemistry". Space Science Reviews. 212 (1–2). 2017: 1–58. Bibcode:2017SSRv..212....1C. doi:10.1007/s11214-016-0319-3. hdl:2066/180435.

[1]

[2]

[3]

[6]

[7]

[8]

[4]

[5]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

Edvin Ernest Solpiter
Doğum tarixi	3 dekabr 1924(1924-12-03)^[1]
Doğum yeri	Vyana, Birinci Avstriya Respublikası^[d], Avstriya^[2]
Vəfat tarixi	26 noyabr 2008(2008-11-26)^[3] (83 yaşında)
Vəfat yeri	İtaka^[d], Nyu-York ştatı, ABŞ
Vəfat səbəbi	leykoz
Dəfn yeri	Berlin
Elm sahələri	fizika, astrofizika^[4]
İş yerləri	Kornell Universiteti
Təhsili	Birminhem Universiteti
Elmi rəhbəri	Rudolf Peierls
Üzvlüyü	London Kral Cəmiyyəti, ABŞ Milli Elmlər Akademiyası^[5], Amerika İncəsənət və Elmlər Akademiyası, Leopoldin Alman Milli Elmlər Akademiyası, Amerika Fizik Cəmiyyəti^[d]^[5], Amerika Fəlsəfə Cəmiyyəti^[d] (1977)
Mükafatları
astrosun2.astro.cornell.edu/…