Teodor Herman Albert Drayzer (ing. Theodore Herman Albert Dreiser; 27 avqust 1871-28 dekabr Terre Haute, İndiana, ABŞ - 28 dekabr 1945, Hollivud, Kaliforniya, ABŞ ) — amerikalı yazıçı və ictimai xadimi, jurnalist, kommunist idi. Amerika naturalizm və tənqidi realizm hərəkatının görkəmli nümayəndəsi olan Drayzerin əsərləri 20-ci əsr Amerika mədəniyyətinə dərin təsir göstərmiş və onun hər bir romanı Amerika ədəbi tənqidində güclü reaksiya doğurmuşdur. Teodor Drayzerin ən məşhur əsərləri arasında "Kerri bacı" (1900), "Arzu Trilogiyası" romanlar seriyası ("Maliyyəçi" (1912), "Titan" (1914) və "Stoik" (1947)) və "Amerika faciəsi" (1925) əsərləri yer alır.
| Teodor Drayzer | |
|---|---|
| ing. Theodore Dreiser | |
 | |
| Doğum adı | Teodor Herman Albert Drayzer |
| Doğum tarixi | |
| Doğum yeri | Terre-Hot, İndiana, ABŞ |
| Vəfat tarixi | |
| Vəfat yeri | Hollivud, Kaliforniya, ABŞ |
| Dəfn yeri |
|
| Vətəndaşlığı |
 ABŞ |
| Fəaliyyəti | yazıçı, jurnalist, romançı, esseist, avtobioqraf[d], ssenarist, redaktor[d] |
| Fəaliyyət illəri | 1892—1945 |
| Əsərlərinin dili | ingilis dili |
| İstiqamət | naturalizm |
 |
|
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Atası Con Pol (Yohann Pol) Drayzer 1844-cü ildə Amerikaya mühacirət edən Mayendən olan alman toxucu idi. O, yun əyirmə fabrikində istehsalat rəhbəri oldu. Tezliklə gələcək yazıçının anası Sara Mariya (qızlıq soyadı Şanab) ilə evləndi. O, Ohayo ştatının Deyton şəhəri yaxınlığındakı Mennonit icmasında yaşayırdı. Con Drayzerlə evlənmək üçün katoliklliyi qəbul etdi və ona görə, ailəsi ondan imtina etdi. Xoşbəxtlikləri uzun müddət çəkmədi: baş vermiş yanğın dəyirmanı və onun bütün xammal ehtiyatını məhv etdi. Təmir zamanı ata ağır yaralandı. Ailənin üç böyük oğlu tezliklə vəfat etdi. Ailə uzun müddət köçkün həyat yaşadı və nəhayət İndiana ştatının Terre Hot şəhərində məskunlaşdı[1] Teodor Drayzer 27 avqust 1871-ci ildə İndiana ştatının Terre-Hote şəhərində anadan olmuşdur. O, ailənin on ikinci uşağı (sağ qalan on uşağın doqquzuncusu) idi. Uşaqlar ciddi katolik ailəsində böyüdülər. Kasıblıq, ciddi dini tərbiyə görmüş, xəyalpərəst qəlbə malik olan Drayzer yaşam uğrunda mübarizə aparmağa uyğunlaşmışdı. O, qəzet satıcısı, ferma işçisi, restoranda qabyuyan, tikinti materialları çatdıran, camaşırxana işçisi və gecəqondularda yaşayanlar üçün kirayə yığan kimi çalışmışdır. Bəzən işsiz qaldığı zaman gecəni yataqxanalarda keçirməyə və kömək üçün xeyriyyə təşkilatlarına müraciət etməyə məcbur olurdu. Bu həyat təcrübəsi onun sonrakı əsərlərində də öz əksini tapır[2]. 1887-ci ildə İndiana ştatının Uorso şəhərində orta məktəbi bitirdikdən sonra Drayzer pul qazanmaq üçün iki il Çikaqoya yola düşmüşdür[3][4]. 1889-cu ildə geri qayıdan Drayzer Bluminqtondakı İndiana Universitetinə daxil olmuş, lakin bir ildən sonra vəsait çatışmazlığı səbəbindən təhsilini yarımçıq qoymağa məcbur olmuşdur.
Drayzer jurnalist karyerasına 1892-ci ildə Çikaqo, Sent-Luis, Toledo, Pittsburq və Nyu-Yorkdakı qəzetlərdə müxbir və drama tənqidçisi kimi başlamışdır. Bu dövrdə o, "Karl Drayzer" adı ilə ilk bədii əsəri olan "Dahinin Qayıdışı"nı nəşr etdirmiş və bu əsər "Chicago Globe" qəzetində dərc olunmuşdur. 1894-cü ildə o, Nyu-Yorka köçmüşdür. Ölkənin böyük şəhərlərində keçirdiyi bu səyahət illərini xatırlayan Drayzer özünün "Özüm haqqında kitab" (1922) adlı tərcümeyi-halında yazırdı:
"Öyünən demokratiyamıza və bərabər imkanlarımıza baxmayaraq, dünyanın hər yerində olduğu kimi, burada da eyni yoxsulluq və səfalətin, bərabər imkanlar üçün eyni imkanların olduğunu görməməzlikdən gələ bilmədim."
1895-ci ilə qədər o, reportajdan imtina etdi və jurnalistikaya üz tutdu[5]. Tezliklə o, dövrün əsas Amerika jurnallarına daxil oldu. Jurnallardakı işində Teodor Drayzer müsahibələrə əsaslanan portret esselərində əla idi. Esseləri iki seriya təşkil edirdi: "Uğurlu Kişilərin Həyat Hekayələri" və "İctimai Xarakter Haqqında Qeydlər". Esseləri üçün material hazırlayarkən, o, həmişə əhəmiyyətli və dəyərli olan müxtəlif insanlarla müsahibələr aparırdı. Onun mövzuları arasında yazıçılar Nataniel Hotorn, Uilyam Din Hovellz, Izrael Zangvil və Con Berrouz, sahibkarlar və sənayeçilər Endrü Karnegi, Filip Armor, Marşal Fild və Tomas Edison var idi. Digər həmsöhbətləri arasında Lillian Nordika, Emiliya E. Bar, Teodor Tomas və Alfred Stiqlitz kimi yaradıcı şəxslər də var idi. Drayzer həmçinin əsasən qadınlara yönəlmiş jurnalların (Metropolitan, Harper's Bazaar, Cosmopolitan, The Delineator) redaktoru oldu. O, tədricən maliyyə müstəqilliyinə nail olmağa başladı. 28 dekabr 1898-ci ildə Teodor Drayzer 1909-cu ilə qədər birlikdə yaşadığı müəllim Sara Uaytla evləndi.
1899-cu ilin yayında gənc jurnalist Drayzer həyat yoldaşı ilə Nyu-Yorkdan Momi kəndinə getdi[18]. Burada dostu A. Henrinin evində bir neçə qısa hekayə yazdı: " Parlaq quldarlar", "Zənci Jeff", "Yaşlı Roqaum və onun Terezası"[19] və digərləri. Henri inadla və israrla onu roman üzərində işə başlamağa inandırdı. Dostunun inandırmasına inanan Drayzer ilk romanı "Kerri bacı"üzərində işə başladı. 29 yaşlı yazıçı kitabını 1900-cü ildə nəşr etdirdi.
H.Spenserin əsərləri ilə tanışlıqdan sonra onun ümidsizlikləri fəlsəfədə təzahür etməyə başladı; bu fəlsəfəyə görə insanlar yalnız və yalnız təbiətin köməksiz qurbanları hesab edilirdi. O, Balzakı "fəth" etdikdən sonra isə fəlsəfi baxışlarının bədii ifadəsini tapdı.
Teoder Drayzer 1900-cü ildə "Kerri bacı" romanını yazdı. Romanın qəhrəmanı öncə evli adamın məşuqəsi, sonra isə məşhur aktrisa olan bir qızdır. Yazıçının ilk irihəcmli bu əsəri heç də ona şöhrət yox, rüsvayçılıq və həqarət gətirdi. 1250 nüsxədə çap edilmiş kitabın yalnız 450-si oxucuya yetişdi, qalan nüsxələr isə "donduruldu"; tənqidçilər dostyanə Drazyzeri qəddarlıqda, əxlaqsızlıqda günahlandırıb, ona "gəncləri pis yola çəkən" damğası vurdu. Otuz yaşlı yazıçı özünün 68 dollar 40 sent qonararını alaraq tam 10 il sükuta qərq oldu.
Çünki "Kerri bacı" romanı qadın xoşbəxtliyinə aparan yolun təmiz və şərəfli, bu yolla gedənin isə günahsız və ləyaqətli olduğunu vəsf edən çəhrayı Amerika romançılığına zərbə vurmuşdu.
Yeddi ildən sonra "Kerri bacı" kitabı İngiltərədə növbəti dəfə işıq üzü gördü, bestsellerə çevrildi, tənqidçilərin ən yüksək rəyini qazandı, bütün Avropa dillərinə çap olundu və yalnız bundan sonra ABŞ-də nəşr olundu. Hal-hazırda isə bu kitabı XX əsr Amerika ədəbiyyatının "vizit kartı" adlandırırlar.
1915-ci ildən sonra Drayzer hekayə və esselər, tərcümeyi-hal yazmışdır; bütün bu əsərlərdə ictimai qaydaların adi adama göstərdiyi əzici təsiri əks etdirir. Bu ideya onun ən məşhur əsəri olan "Amerika faciəsi"nin mövzusunu təşkil edir. Əsəri həqiqətən baş vermiş məhkəmə prosesinin protokoluna əsəslanır: cəmiyyətdə irəli getməyə can atan gənc adam cinayət törədir və ölüm cəzasına məhkum edilir. Yeri gəlmişkən, bu kitabda əvvəlki Spenser heyranlığı başqa dünyagörüşü ilə əvəz olunur.
"Kerri bacı" romanından sonra Teodor Drayzer "Cenni Herhardt" (1911), "Arzular trilogiyası": " Maliyyəçi" (1912), "Titan" (1914), "Dözümlülük" (tamamlanmamış, 1947), "Dahi" (1915), "Amerika faciəsi" (1925), "Dayaq" (1946) romanlarını, publisistik məqalələr və "Vur, təbil!" pyesini, "Drayzer Rusiyaya baxır" (1928), "Faciəli Amerika" (1931) və "Məktublar" (1959) publisistik əsərlərini yazmışdır.
Teodor Drayzer 1945-ci il dekabrın 28-də Hollivudda (Kaliforniya ştatı) vəfat etmişdir.
- Riçard Metison
- Şervud Anderson
- Teodor Drayzer
- ↑ Ковалев, Ю. В. Теодор Драйзер «открывает Америку».
- ↑ Daniels,, Howell. The Penguin Companion to Literature 3 (ingilis). USA and Latin America: Penguin Books Ltd. (1971). p. 77.
- ↑ Howard, Henry Peckham. . Indiana A History (ingilis). University of Illinois Press,. 2003. p. 166 — 207. ISBN 9780252071461..
- ↑ Keith, Newlin. A Theodore Dreiser Encyclopedia (ingilis). ABC-CLIO,. 2003. p. 205— 456. ISBN 9780313093579..
- ↑ Riggio,, Thomas P. Chronology (appended to Library of America edition of An American Tragedy) (ingilis). New York:: Literary Classics of The United States,. 2003. pp. 941—943. ISBN 978-1-931082-310..
- Kerri bacı. Teodor Drayzer (yüklə)
- Teodor Drayzer. Kerri bacı / Tərcümə edəni. C. Bağır/-B.: Avrasiya press, 2006.- 472 s.
- Teodor Drayzer. Cenni Herhardt / Tərcümə edəni. C. Bağır.- B.: Avrasiya press, 2006. - 360 s.