Sami Yetik

1878-ci ildə İstanbulda anadan olmuşdur. İlk təhsilini Şahzadəbaşı Daş Məktəbində tamamlamışdır. Çiçək Bazarı Rüşdiyyəsindən sonra Mülkiyyə İdadisinə daxil olmuş, daha sonra isə təhsilini Quləli Hərbi İdadisində davam etdirmişdir. Rəssamlığa olan marağı Quləli Hərbi İdadisinə qədər yalnız bir həvəs səviyyəsində olmuşdur, lakin bu məktəbdə oxuduğu illərdə dostu Mehmed Əli Laqanın böyük bir ehtirasla rəsmlər çəkməsi onun üçün motivasiya mənbəyinə çevrilmişdir. Həmin dövrdə məktəbdə müəllim olan Osman Nuri Paşanın təşviqi onun bu sahəyə olan marağını daha da artırmışdır. 1896-cı ildə daxil olduğu Hərbiyyə Məktəbində Xoca Əli Rzanın tələbəsi olmuşdur. 1898-ci ildə bu məktəbi bitirdikdən sonra da Xoca Əli Rzanın yaxın marağı və himayəsi altında fəaliyyət göstərmişdir.^[3]

İmtahandan keçmiş və rəsm müəllimi kimi təyin olunduğu Əyyubsultan Baytar Hərbi Rüşdiyyəsindəki vəzifəsindən sonra, 1900-cü ildə rəsm təhsili almaq məqsədilə Sənayeyi-Nəfisə Məktəbinə daxil olmuş və 1906-cı ildə oradan məzun olmuşdur. Bir müddət Hərbiyyə və Quləli məktəblərində rəsm müəllimi işləmişdir. Qoca Mustafa Paşa Hərbi Rüşdiyyəsində müəllimlik etdiyi dövrdə Hərbiyyə naziri Mahmud Şövkət Paşanın icazəsi ilə Parisə getmişdir.^[4]

İlk rəsm müəllimi Xoca Əli Rza olan sənətkarın ilk fiqur müəllimi İtaliya rəssamı Valeridir. Parisdə təbiət müşahidəsinə əsaslanan impressionizm cərəyanını davam etdirən Sami Yetik ilə yanaşı, 1908–1912-ci illərdə Sənayeyi-Nəfisə Məktəbindən məzun olub Avropaya göndərilən İbrahim Çallı, Feyhaman Duran, Hikmət Onat, Nəzmi Ziya Qüran, Namiq İsmayıl və Hüseyn Avni Lifij kimi sənətkarlar da var idi ki, onlar ölkəyə qayıtdıqdan sonra Türkiyə rəngkarlığında yeni bir məktəbin (impressionizmin) əsasını qoymuşdular.^[5]

Avropada XIX əsrin ortalarında (1860–1870-ci illər) yaranmış impressionizm cərəyanının Türkiyədəki ilk nümayəndəsi Hüseyn Zəkai Paşa hesab edilir, lakin bu cərəyan ölkədə əsasən 1914-cü ildən sonra geniş yayılmışdır. Parisdə yerləşən Jülien Akademiyasına və Ecole Pijivye məktəbinə davam edən, eyni zamanda Xuan Pol Lorenin atelyesində çalışan Sami Yetik klassik məktəbin təsirindən uzaqlaşaraq impressionizmin həyəcanına qapılmışdır.^[6]

Türkiyəyə qayıtdıqdan sonra Quləli Hərbi İdadisinə rəsm müəllimi təyin olunmuşdur. Hərbi məktəblərdə dərs dediyi müddətdə tələbələri ilə səmimi münasibətlər qurmuş və uğurlu rəssamların yetişməsinə vəsilə olmuşdur. O, yalnız rəssam yox, həm də Osmanlı ordusunun bir zabiti olduğu üçün Balkan müharibələri zamanı Ədirnə cəbhəsində vəzifələndirilmişdir. Bu vəzifə zamanı idadi illərindən dostu olan Mehmed Əli Laqa da onunla birlikdə idi. Ədirnənin süqutu nəticəsində sənətkar bolqarlara əsir düşmüş və Sofiyada əsarətdə qalmışdır. Balkan müharibəsi zamanı Ədirnədə yaşayan əsgər rəssam Həsən Rza ilə son gecəni birlikdə keçirmişdir. Bolqarlar tərəfindən qətlə yetirilən Həsən Rzanın dağıdılan və qarət edilən atelyesinə sahib çıxmış, ona aid əsərlərin bir hissəsinin Vyana muzeylərində qorunub saxlanılmasına nail olmuşdur. Əsarətdə olduğu müddətdə bolqar rəssamlarla əlaqələr qurmuşdur. Əsirlikdən azad olduqdan sonra Birinci Dünya müharibəsi illərində Boğazlar Müstəhkəm Mövqeyində xidmət etmişdir. İştirak etdiyi bu müharibələr zamanı bir tərəfdən döyüş xəttində vəzifəsini yerinə yetirmiş, digər tərəfdən isə fürsət tapdıqca rəsmlər çəkməyə, etüd və eskizlər hazırlamağa davam etmişdir. Bu illərdə ərsəyə gətirdiyi etüdlər gələcək fəaliyyəti üçün mənbə rolunu oynamış və sonradan çəkdiyi böyük kompozisiyaların təməlini təşkil etmişdir.^[6]

Türkiyə rəngkarlıq sənətində 1914-cü ildən etibarən böyük bir canlanma başlamışdır. Bu sənət hərəkatında "1914 nəsli" və ya "Çallı nəsli" kimi tanınan qrupun rəhbərliyini özü ilə yanaşı Əli Sami Boyar, Hikmət Onat, İbrahim Çallı, Əli Camal, Namık İsmayıl, Nəzmi Ziya Qüran, Feyhaman Duran və Hüseyn Avni Lifij kimi dostları etmişdilər. Şişlidə qurduqları atelyedə əsasən böyük ölçülü müharibə tabloları hazırlayaraq Vyana və Berlində "Osmanlı Müharibə Rəsmləri Sərgisi"ni planlaşdırmışdılar. Qısa müddətdə hazırlanan əsərlər Vyanaya aparılmış və 1918-ci ilin yanvar ayında Vyana Universitetinin salonlarında sərgi açılmışdır. Türkiyə və xarici rəsmi şəxslərin iştirak etdiyi bu sərgi Türkiyənin sənət mühitində böyük əks-səda doğurmuş, dövrün qəzet və jurnallarında geniş işıqlandırılmışdır. Sami Yetik hərbi mövzularla yanaşı, mənzərə, natürmort və portret janrlarında da böyük uğurlar qazanmışdır. 1933-cü ilə qədər rəsm müəllimliyi ilə bərabər, Türkiyə ordusunda zabit kimi xidmət etmiş və polkovnik rütbəsi ilə təqaüdə çıxmışdır.^[6]

Rəssamın "Rəssamlarımız" adlı iki cildlik kitabı 1940-cı ildə nəşr edilmişdir. 1945-ci ildə qurulan Əsgər Rəssamlar Cəmiyyətinin ilk üzvü olan sənətkar, elə həmin il geridə çox sayda əsər qoyaraq vəfat etmişdir.^[7]