Səkinə Axundzadə
Səkinə xanım Mirzə Heybət qızı Axundzadə (1865, Quba – 1927, Quba) — ilk qadın dramaturq, ilk qadın romançı,[1] yazıçı Mirzə Heybət Axundzadənin qızı.[2] Səkinə xanım Azərbaycanın ilk qadın müəllimlərindəndir.[3]
| Səkinə Axundzadə | |
|---|---|
| Səkinə Mirzə Heybət qızı Axundzadə | |
 | |
| Doğum tarixi | 1865 |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 1927 (61–62 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Dəfn yeri | |
| Atası | Mirzə Heybət Axundzadə |
| Fəaliyyəti | dramaturq, yazıçı, romançı, müəllimə |
| Əsərlərinin dili | Azərbaycan dili |
| Janr | dram |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Səkinə xanım 1865-ci ildə Qubada anadan olmuş və ibtidai təhsilini orada almışdır. Atası Mirzə Heybət "Fəda" təxəllüslü ilə şeirlər yazırdı və Abbasqulu ağa Bakıxanovun təşkil etdiyi "Gülüstan" ədəbi məclisinin üvzü idi.[2] 1900-cü ildə ailəsi ilə birlikdə Bakıya köçən Səkinə xanım Hacı Zeynalabdin Tağıyevin Qızlar Məktəbində şəriət və ədəbiyyat dərslərini tədris etmişdir.[4]
Səkinə xanım Axundzadə Bakıda və Qubada xalqın maariflənməsi istiqamətində geniş fəaliyyət göstərmiş, qız məktəblərinin açılmasına təşəbbüs etmiş, təhsil alan şagirdlərə müntəzəm maddi yardım göstərmiş, 1920-ci ildə Qubada açılmış ilk qadın məktəbinin direktoru kimi bölgədə qızların təhsilinin təşkili və maarifçiliyin inkişafında mühüm rol oynamış pedaqoq və ictimai xadimdir.[5]
Səkinə xanım Axundzadə teatr həvəskarları və peşəkar səhnə xadimləri ilə sıx yaradıcılıq əlaqələri saxlamış, dramaturgiya, nəsr və tərcümə sahəsində ardıcıl və məhsuldar fəaliyyət göstərmişdir. O, “Elmin bəhrəsi” pyesinin, “Gəlin və qayınana” komediyasının, milli folklor əsasında qələmə aldığı “Şahzadə Əbülfəzl və Rəna xanım” hekayəsinin və bu süjet əsasında hazırladığı eyniadlı opera librettosunun müəllifidir.[2] Səkinə xanım Axundzadə eyni zamanda Türkiyə ədəbiyyatından bir sıra əsərləri Azərbaycan dilinə tərcümə etmiş, görkəmli türk dramaturqu Namiq Kamalın yaradıcılığı əsasında işlədiyi “Bəxtsiz bala” və “Zülmün səmərəsi” dramları ilə Azərbaycan teatr mühitində geniş tanınmışdır. Səkinə xanım Axundzadənin “Bəxtsiz bala” əsəri peşəkar teatr kollektivlərinin, digər pyesləri isə əsasən qız gimnaziyası tələbələrinin iştirakı ilə tamaşaya qoyulmuş, bu da onun qadın təhsilinin və maarifçiliyin inkişafına verdiyi töhfələrin teatr müstəvisində davamı kimi qiymətləndirilmişdir.[6][7]
Səkinə xanım Axundzadə fransız bəstəkarı Leo Delibin “Lakme” operası əsasında yazdığı “Zülmün səmərəsi” dramı ilə xüsusi uğur qazanmışdır. Bu əsər ilk dəfə 1914-cü ildə Tiflisdə tamaşaya qoyulmuş, sonralar “Nicat” teatr truppası tərəfindən və 1920-ci illərin əvvəllərində Azərbaycan Milli Dram Teatrında müxtəlif səhnə quruluşlarında nümayiş etdirilmişdir. “Zülmün səmərəsi” dramı Hüseyn Ərəblinski tərəfindən 1914-cü ildə Tiflisdə, Abbas Mirzə Şərifzadə tərəfindən isə 1917-ci və 1922-ci illərdə Bakıda səhnələşdirilmiş, əsas rollarda Hüseyn Ərəblinski, Abbas Mirzə Şərifzadə, Kazım Ziya, İsmayıl Talıblı, Yeva Olenskaya və Yunis Nərimanov çıxış etmişlər.[6][7]
Səkinə xanım Axundzadə 1922–1923-cü illərdə nəşr olunmuş "Yeni türk əlifbası" dərsliyinin həmmüəlliflərindən biri olmuş, Azərbaycan dilində yeni əlifbanın təbliği və savadlılığın artırılması istiqamətində aparılan islahatlara mühüm töhfə vermişdir.[7]
1927-ci ildə uzun sürən asma xəstəliyindən Bakıda dünyasını dəyişən Səkinə xanım Axundzadə Bibiheybətdə dəfn olunmuşdu.[8]
Səkinə xanımın yazdığı əsərlər o dövrün repressiyalarından qorxan qardaşı İbrahim bəyin qızı Reyhan Topçubaşova tərəfindən yandırılmışdır.[9]
- "Elmin bəhrəsi" (1904)
- "Haqq söz acı olar"
- "Zülmün səmərəsi" ("Lakme"dən təbdil)
- "Gəlin və qayınana"
- "Şahzadə Əbülfəzl və Rəna xanım" (1918)
- "Bəxtsiz bala"
- ↑ Vahid, Mətanət. "XX əsrin əvvəllərində qadın nəsri - Səkinə Axundzadənin romanı əsasında". Ədəbiyyat qazeti (az.). 19 may 2021. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2026.
- 1 2 3 Fazil, Şahin. Mahmudov, Yaqub; Mustafazadə, Tofiq (redaktorlar ). Quba tarixi (az.). Bakı: "TEAS Press Nəşriyyat evi". 2016. 580.
- ↑ oxu.az. "Əri və oğlu qətlə yetirilən Azərbaycanın ilk qadın dramaturqunun həyatı" (az.). 27 avqust 2014. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2026.
- ↑ Tahirqızı, Ülviyyə. "1922-1923-cü illərdə nəşr olunmuş "Yeni türk əlifbası"nın həmmüəlliflərindən biri də Səkinə Axundzadə idi" (az.). 11 oktyabr 2014. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2026.
- ↑ "Azərbaycan" qəzeti. 14 fevral 1920-ci il buraxılışı.
- 1 2 "Üç əsrin yüz otuz ili. (Akademik Milli Dram Teatrı bu gün). Bakı, "QAPP-POLİQRAF" Korporasiyasi, 2003, 264 s." (PDF). 21 dekabr 2018 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 18 sentyabr 2014.
- 1 2 3 Fərəcov, Savalan. "Adı ədəbiyyat tariximizə ilk dramaturq xanım kimi düşən Səkinə Axundzadənin xatirəsinə" (az.). 30 avqust 2013.
- ↑ Fərəcov, Savalan. "Mədəniyyətə həsr olunan ömür" (az.). 13 sentyabr 2017. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2026.
- ↑ musavat.com. "Azərbaycanın əri qətlə yetirilən, oğlu güllələnən ilk qadın dramaturqu... - FOTOLAR" (az.). 27 avqust 2014. İstifadə tarixi: 23 yanvar 2026.
- Fazil, Şahin. Mahmudov, Yaqub; Mustafazadə, Tofiq (redaktorlar ). Quba tarixi (az.). Bakı: "TEAS Press Nəşriyyat evi". 2016. səh. 700.