Racastan

Ərazisinin sahəsi 342 239 km² olan Racastan Hindistanın ən böyük ştatıdır.

Ştatın əsas coğrafi bölgələrinə Tar səhrası və ştatın cənub-qərbindən şimal-şərqinə doğru 850 km-dən çox uzanan Aravalli dağ silsiləsi daxildir. Ştatın şimal-qərb hissəsi qumlu və quraqdır. Bu bölgənin böyük hissəsini Tar səhrası tutur və o, Pakistan ərazisinə qədər davam uzanır. Aravalli silsiləsi Ərəbistan dənizindən gələn mussonları saxlaya bilmir, çünki bu dağlar küləklərin istiqamətinə paralel uzanır. Tar səhrası ilə Aravalli silsiləsi arasındakı ərazilər tikanlı kolluqlarla örtülüdür. Bu region ildə 400 mm-dən az yağıntı düşür, yayda temperatur +45 °C-yə çata, qışda isə 0 °C-dən aşağı düşə bilər (ümumiyyətlə Racastan ölkənin ən isti ştatıdır). Səhralıq ərazilər seyrək məskunlaşmışdır, bu yerlərin ən böyük şəhəri Bikanerdir.

Aravalli silsiləsindən şərqdə və cənub-şərqdə yerləşən torpaqlar, əsasən, daha münbit və daha az quraqdır. Bu regiona akasiya, tik və digər növləri əhatə edən tropik enliyarpaqlı meşələr daxildir. Vaqad adlı təpəlik region Racastanın ən cənubunda, Qücərat ştatı ilə sərhəddə yerləşir. Bu, ştatın ən rütubətli və ən meşəlik hissəsidir; əsas şəhərləri Udaypur və Çittorqarhdır. Ştatın şərq hissəsində Mevat regionu yerləşir və o, Uttar-Pradeş və Haryana ştatları ilə həmsərhəddir. Racastanın paytaxtı Caypur da burada yerləşir.

Racastanın şərqi və cənub-şərqi Banəs və Çambal kimi çayların suları ilə yuyulur və bu çaylar Qanq hövzəsinə daxildir. Ştatın ən yüksək nöqtəsi Abu dağıdır (1722 m). Aravali silsiləsi Racastanı elə bölür ki, ərazinin 60 %-i onun şimal-qərbində, 40 %-i isə cənub-şərqində yerləşir.

Hind sivilizasiyası, dünyanın ən qədim sivilizasiyalarından biri olaraq, ştatın şimal ucunda (müasir Kalibangan və Hanumanqarh dairələri) yerləşirdi; Racastan isə bu sivilizasiyanın bir vilayəti idi. Qərbi Xşatrapların təxminən 35–405-ci illər arasında Qərbi Hindistan (o cümlədən Racastan) ərazisində mövcud olduğu güman edilir.

Bölgədə hakimiyyət uğrunda bir neçə tayfa və sülalə mübarizə aparırdı. Təxminən VII əsrdən etibarən burada ərəbilər peyda olmuş və Racastan uğrunda döyüşdən sonra Sind bölgəsində məskunlaşmışlar.

Hindistanın bu hissəsində bir çox hökmdar sülalələri Gucar mənşəli idi. X əsrə qədər Şimali Hindistanın demək olar ki, bütün hissəsi, Bengal istisna olmaqla, gucarların hakimiyyətinə keçmişdi. Onların imperiyası Gurjara-Pratihara Ərəb dünyası ilə Hindistan arasında güclü bir sədd rolunu oynayaraq, İslamın bu torpaqlara yayılmasının qarşısını almışdır.

Müasir Racastan ərazisi böyük ölçüdə Racputana bölgəsini əhatə edir. Bu bölgə Racput krallıqları, iki Cat krallığı və bir müsəlman krallığından ibarət idi. Racputlar həmçinin İslamın və Moğolların Hindistan yarımqitəsinə daxil olmasına müqavimət göstərdilər. Buna baxmayaraq, racputlar Moğollar tərəfindən fəth edildi və yalnız XVIII əsrdə Moğol imperiyasının dağılmasından sonra bu torpaqların müstəqilliyi üçün ümid yarandı. Eyni zamanda, racputlar maratxların hücumlarına məruz qalırdılar. Böyük Moğollar dövrünə qədər Racastan heç vaxt siyasi baxımdan vahid olmamışdı, lakin imperator Əkbər vahid bir vilayət yaratmışdır.

XIX əsrin əvvəlində racputlar britaniyalılarla müqavilə bağlayaraq, britaniyalıların suverenliyini qəbul etmiş, əvəzində yerli muxtariyyət və hücumlardan qorunma təmin edilmişdir. 1817–1818-ci illərdə britaniyalılar bu ərazinin demək olar ki, bütün hissələri ilə müqavilələr bağlayaraq ştat üzərində idarəçiliyi başlamışdılar. O zaman ştat Racputana adlandırılırdı.

1947-ci ildə Hindistanın müstəqilliyi zamanı Racastan 18 knyazlıq və bir neçə digər ərazidən ibarət idi. Ərazini yenidən birləşdirmək üçün beş mərhələ tələb olunurdu. İlk mərhələdə dörd knyazlıq Matsyi Birləşmiş Dövlətləri adı altında birləşdi (17 mart 1948). 25 mart 1948-də digər bir sıra knyazlıqlar Racastan Birləşmiş Dövlətləri adı altında birləşdi. Üç gün sonra Udaypur knyazlığı bu birliyə qoşuldu və yeni yaranmış strukturun yenilənməsi prosesi 18 aprel 1948-ci ilə qədər davam etdi. Bu ittifaqa daha böyük knyazlıqların qoşulmasına yol açıldı və 30 mart 1949-da Racastan Birləşmiş Dövlətləri Böyük Racastan adı altında yenidən formalaşdı. 15 may 1949-da Böyük Racastan və Matsyi Birləşmiş Dövlətləri birləşərək Böyük Racastanın Birləşmiş Dövlətlərini yaratdılar, bu da Hindistan konstitusiyasına əsasən 1950-ci ildə Racastan ştatı oldu. 1954–1971-ci illərdə ştatın baş naziri Mohan Lal Suhadiya olmuşdur. 1956-cı ildə Hindistanda Ştatların Yenidən Təşkili Aktı qüvvəyə minmiş və nəticədə Racastanın Madhya-Pradeş ştatı ilə sərhədləri tam müəyyən edilmişdir.

Ştatın tarixi krallıqları zəngin mədəni və memarlıq irsi yaratmışdır və bu irsin bir çox elementləri bu gün də görünmək mümkündür.

• Acmer