Nikolay Tumanov
Nikolay Dmitriyeviç Tumanov[q 1] (1 (13) fevral 1866 – 1920, Bakı) — knyaz, Rusiya imperiyası və Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunda xidmət etmiş hərbi xadim, piyada qoşunları polkovniki, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun 4-cü Quba Piyada Alayının komandirlərindən biri.[1]
| Nikolay Tumanov | |
|---|---|
| gürc. ნიკოლოზ დიმიტრის-ძე თუმანიშვილი | |
| Şəxsi məlumatlar | |
| Doğum tarixi | 1 (13) fevral 1866 |
| Vəfat tarixi | 1920 (53–54 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Vəfat səbəbi | güllələnmə[d] |
| Təhsili |
|
| Hərbi fəaliyyəti | |
| Mənsubiyyəti | Rusiya imperiyası, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti |
| Qoşun növü | piyada |
| Rütbəsi | |
| Komandanlıq edib | |
| Döyüşlər | |
| Təltifləri |
    |
Nikolay Tumanov 1 fevral 1866-cı ildə gürcü knyaz ailəsində anadan olmuşdur. O, ilkin hərbi təhsilini Tiflis Kadet Korpusunda almışdır. 1885-ci ildə Rusiya imperiyası ordusunda hərbi xidmətə başlamışdır. Daha sonra 3-cü Aleksandrov Hərbi Məktəbini bitirmiş və xidmətə 153-cü Bakı piyada alayında davam etmişdir.[2]
Tumanov hərbi xidmət dövründə Podporuçik (1886), Poruçik (1890), Ştabs-kapitan (1896) və Kapitan (1900) zabit rütbələri almışdır. O, zabitlərin peşəkar hazırlığı üçün nəzərdə tutulmuş Zabit Atıcılıq Məktəbini müvəffəqiyyətlə bitirmişdir. 1909-cu il 1 yanvar tarixinə olan məlumata görə, 254-cü Temirxanşura ehtiyat batalyonunda xidmət etmişdir.[2]
1910-cu ildə podpolkovnik rütbəsini almışdır. 15 may 1913-cü il tarixində isə 81-ci Abşeron piyada alayında həmin rütbədə xidmət etmişdir. 1915-ci ildə isə polkovnik rütbəsinə yüksəlmişdir.[3]
1914–1918-ci illərdə baş vermiş Birinci Dünya müharibəsinin iştirakçısı olmuşdur.[2]
1918–1920-ci illərdə Tumanov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunda xidmət etmiş və 4-cü Quba Piyada Alayının təsərrüfat hissəsinin rəisi vəzifəsində çalışmışdır.[1][3][4] 27 sentyabr 1919-cu il tarixli Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Hərbi Nazirliyinin 438 nömrəli əmrinə əsasən, polkovnik knyaz Nikolay Tumanov Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun xidmətinə qəbul edilərək 20 sentyabr 1919-cu ildən etibarən 4-cü Quba Piyada Alayına təyin edilmiş və alayın şəxsi heyət siyahısına daxil edilmişdir.[5]
1920-ci ilin aprelində Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin şimal sərhədlərinin müdafiəsi üçün 4-cü Quba Piyada Alayının hissələri bölgədə yerləşdirilmişdi. Polkovnik knyaz Tumanovun rəhbərliyi altında dörd piyada bölüyü, bir dağ artilleriya batareyası və bir zirehli qatar şimal sərhədi boyunca dislokasiya olunmuşdu: bir bölük Yalamada, bir bölük Şirvanda, iki bölük və artilleriya batareyası Xudatda, alayın qərargahı və zirehli qatar isə Xaçmazda yerləşirdi. Bu hərbi dəstə həmin dövrdə Azərbaycanın şimal sərhədinin müdafiəsinə cavabdeh idi.[6]
27 aprel səhər saatlarında Mixail Yefremovun komandanlığı altındakı bolşevik qüvvələri Samurçay üzərindəki körpünü keçərək strateji mövqelərdə dayanan yeganə Azərbaycan batalyonuna hücum etmişdir. Bu batalyona rəhbərlik edən Tumaniaşvilinin qarşısına əsas qüvvələr gələnə qədər ordunun avanqard hissələrini saxlamaq tapşırığı qoyulmuşdu. Qüvvələrin qeyri-bərabər olmasına və qəfil hücumun müdafiəçilər arasında yaratdığı çətinliklərə baxmayaraq, Tumaniaşvili rəhbərlik etdiyi hissələrlə müqaviməti sona qədər davam etdirmişdir. Döyüşün şahidi, fransız Remon Diuqe həmin döyüşü belə təsvir etmişdir:[7]
"Samur sahilini qoruyan batalyona enerjili gürcü zabiti Tumanov rəhbərlik edirdi... O, hər qarış torpaq üçün mərdliklə vuruşurdu. Qələbəyə ümidi olmasa da, öz hərbi borcunu sona qədər yerinə yetirdi."
Şiddətli döyüşlərdən sonra Tumaniaşvilinin batalyonu geri çəkilmək məcburiyyətində qalmış, polkovnik özü isə bolşeviklər tərəfindən əsir götürülmüşdür. 1920-ci ildə Bakı şəhərində Azərbaycan SSR-də XI Qızıl Ordunun İnqilabi Hərbi Şurası yanında fəaliyyət göstərən Xüsusi şöbə tərəfindən siyasi motivlərlə həbs edilmiş, həmin il məhkəməyə çıxarılaraq göstərdiyi hərbi müqavimətə görə[7] ölüm cəzasına (güllələnmə) məhkum edilmişdir.[2][3]
Nikolay Tumanov xidmətləri dövründə bir sıra ordenlərlə təltif edilmişdir:
- Müqəddəs Stanislav ordeni, 2-ci və 3-cü dərəcələr (1907, 1898);
- Müqəddəs Anna ordeni, 2-ci və 3-cü dərəclərə (1913, 1905);
- Müqəddəs Vladimir ordeni, 4-cü dərəcə (qılıncla və lentlə birlikdə, 1914)
- Georgi silahı, şücaətə görə (1916)
- 1 2 გოგიტიძე, გრიგოლ; ჰუსეინოვი, აიდინ; ალიევი, ნური. აზერბაიჯან-საქართველოს სამხედრო სფეროში თანამშრომლობის ჩამოყალიბება (ისტორიული ნარკვევი) [Azərbaycan-Gürcüstan hərbi sahədə əməkdaşlığın formalaşması (tarixi oçerk)] (PDF) (gürcü). ბაქო: აზერბაიჯანის რესპუბლიკის შეიარაღებული ძალების სამხედრო აკადემია. 2019. 68. İstifadə tarixi: 10 mart 2026.
- 1 2 3 4 ru.openlist.wiki. "Туманов Николай Дмитриевич (1866)" (rus). İstifadə tarixi: 10 mart 2026.
- 1 2 3 ria1914.info. "Туманов Николай Дмитриевич". 10 mart 2026 (rus).
- ↑ ria1914.info. "Вооруженные силы Азербайджанской Республики на 1920 г." (rus). İstifadə tarixi: 10 mart 2026.
4‑й пехотный Кубинский полк
- ↑ Сборник приказов по военному ведомству Азербайджанской Демократической Республики. I том (PDF) (rus). 1. Bakı: "Маариф". 2018. 265. ISBN 978-9952-445-20-13. İstifadə tarixi: 10 mart 2026.
- ↑ Süleymanov, Mehman. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ordu quruculuğu (PDF) (az.). Bakı. 2018. 343, 348.
- 1 2 ბოგვერაძე, გრიგოლ. საქართველო-აზერბაიჯანის სამხედრო-პოლიტიკური ურთიერთობის ისტორია 1918-1920 წლებში [1918-1920-ci illərdə Gürcüstan-Azərbaycan hərbi-siyasi münasibətlərinin tarixi] (PDF) (gürcü). ქუთაისი: ქუთაისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 2005. 155–156. ISBN 99928-53-7. İstifadə tarixi: 10 mart 2026.