Muhsinə Neval Boz və ya əsl adı ilə Mahsunə Dquvebe (XX əsr, Hatay ili – 4 noyabr 1993, Ankara ili) — suriyamənşəli Türkiyə kəşfiyyat əməkdaşı. O, Suriyada tibb təhsili aldığı dövrdə Türkiyənin Milli Kəşfiyyat Təşkilatı (MİT) üçün kəşfiyyat fəaliyyəti həyata keçirmiş, sonradan isə Türkiyənin Kürdüstan Fəhlə Partiyasına (PKK) qarşı əməliyyatları çərçivəsində Jandarma İstihbarat və Terrorla Mübarizə (JİTEM) bölməsində fəaliyyət göstərmişdir. Neval Boz JİTEM-in qurucularından biri olmuş jandarma mayoru Cem Erseverin ərəb dili üzrə tərcüməçisi və şəxsi münasibətdə olduğu tərəfdaş kimi çıxış etmişdir. Ersever PKK-dan ayrılmış şəxslərdən ibarət "Ulduz bölmələri" adlanan xüsusi qruplara rəhbərlik etmişdir. Bozun əlləri bağlanmış və baş nahiyəsindən güllə yaraları ilə öldürülmüş halda cəsədinin Cem Ersever və məlumat verən Mustafa Dəniz ilə birlikdə tapılması Erseverin JİTEM-in gizli fəaliyyəti barədə ictimai açıqlamalar verdiyi bir dövrdə baş vermiş və bu hadisə dövlət daxilində sübutların susdurulması məqsədi daşıyan daxili təmizləmələr barədə iddiaları gücləndirmişdir. Keçmiş JİTEM iştirakçısı Əbdülqədir Ayqanın 2004-cü ildə dərc olunmuş xatirələrində Bozun əvvəllər Suriyanın "Muxabarat" kəşfiyyat orqanında xidmət göstərdiyi və 1992-ci ildə kürd yazıçısı Musa Anterin qətlə yetirilməsində iştirak etdiyi iddia edilmişdir, lakin bu iddialar rəsmi məhkəmə qərarlarına yox, daha çox "dərin dövlət" ilə bağlı mübahisəli etiraflara əsaslanmışdır.
| Neval Boz | |
|---|---|
| Doğum tarixi | XX əsr |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 4 noyabr 1993 |
| Vəfat yeri | |
| Fəaliyyəti | kəşfiyyatçı |
| Üzvlüyü | |
Mahsunə Dquvebe adı ilə doğulmuş Neval Boz Türkiyənin Hatay vilayətində anadan olmuşdur. Bu bölgə Suriyaya sıx sərhəd əlaqələri ilə seçilmiş və onun ərəb–kürdmənşəli olduğu barədə məlumatlar həmin coğrafi mühitlə əlaqələndirilmişdir.[1] Ailəsi barədə açıq mənbələrdə geniş məlumat mövcud olmasa da, onun uşaqlıq və gənclik illəri XX əsrin sonlarında Türkiyə–Suriya sərhəd bölgəsində mövcud olan siyasi və etnik gərginliklər fonunda keçmişdir.[2] Suriyada tələbə olduğu dövrdə Boz Suriya vətəndaşlığı almış və Mahsunə Dquvebe adından istifadə etməyə başlamışdır. Bu addımın təhsil və ya siyasi imkanlarla bağlı olduğu ehtimal edilmiş, lakin dəqiq səbəblər mənbələrdə qeyd edilməmişdir.[3] Erkən dövrdə Kürdüstan Fəhlə Partiyasına (PKK) simpatiya göstərdiyi və kuryer kimi fəaliyyət göstərdiyi bildirilmiş, bu isə onun radikal şəbəkələrlə ilkin təmasını təmin etmişdir. Sonrakı mərhələdə dövlət strukturları ilə əlaqəli kəşfiyyat fəaliyyətinə cəlb olunması, ailə təsirindən çox, bölgədəki kəşfiyyat rəqabəti ilə izah edilmişdir.[1][4]
Neval Boz Suriyada ali tibb təhsili almışdır. Bu dövrdə, Cem Erseverə aid edilən məlumatlara görə, o, Türkiyənin Milli Kəşfiyyat Təşkilatı (MİT) ilə əməkdaşlıq etmişdir.[4] Əbdülqədir Ayqanın iddialarına əsasən, Boz bundan əvvəl Suriyanın "Muxabarat" kəşfiyyat xidmətində zabit kimi fəaliyyət göstərmişdir.[2] Təhsil aldığı ali məktəb və məzuniyyət tarixi barədə dəqiq məlumatlar mövcud olmamışdır, lakin onun erkən yaşlardan etibarən regional təhlükəsizlik və kürd məsələsi ilə bağlı kəşfiyyat fəaliyyətlərinə cəlb edildiyi ehtimal edilmişdir.[4]
Əbdülqədir Ayqanın ifadələrinə görə, Neval Boz Suriyanın Kəşfiyyat Baş İdarəsində, geniş yayılmış adı ilə "Muxabarat" xidmət etmişdir. Bu məlumatlarda onun 1990-cı illərin əvvəllərində Türkiyənin cənub-şərqində həyata keçirilmiş qeyri-məhkəmə əməliyyatları, o cümlədən 1992-ci ildə jurnalist Musa Anterin qətlə yetirilməsi ilə əlaqələndirildiyi qeyd edilmişdir.[2] Onun iddia edilən "Muxabarat" keçmişinin Türkiyə kəşfiyyat strukturlarına cəlb edilməsində rol oynadığı, ərəb dili biliyi və Suriya əməliyyat mühitinə bələdliyi ilə əlaqələndirilmişdir. Cem Erseverə aid edilən açıqlamalarda Bozun Suriyada təhsil aldığı dövrdə MİT-lə əməkdaşlıq etdiyi bildirilmişdir. Bu məlumatlar rəsmi sənədlərlə təsdiqlənmədiyindən və əsasən etiraf xarakterli mənbələrə əsaslandığına görə onların etibarlılığı mübahisəli hesab edilmişdir.[4]
Mövcud məlumatlara görə, Neval Boz Suriyada təhsil aldığı illərdə MİT ilə əməkdaşlıq etmiş, daha sonra isə qeyri-rəsmi jandarma qurumu olan JİTEM-ə keçmişdir.[4] JİTEM daxilində o, Cem Erseverlə birbaşa əməkdaşlıq etmiş, həm peşəkar, həm də şəxsi münasibətdə olduğu tərəfdaş kimi fəaliyyət göstərmişdir. Onun əsas vəzifələri ərəb və kürd dillərində tərcümə, dindirilmələrdə iştirak, informasiya ötürülməsi və PKK-dan ayrılmış şəxslərlə iş aparmaqdan ibarət olmuşdur. Bu fəaliyyətlər JİTEM-in rəsmi nəzarətdən kənar strukturu daxilində həyata keçirilmiş və regionda artan silahlı qarşıdurma şəraitində formalaşmışdır.[2][5]
Neval Boz Cem Ersever ilə tanışlıqdan sonra onun yaxın əməkdaşı və tərcüməçisi kimi çıxış etmişdir. O, xüsusilə PKK-ya qarşı aparılan əməliyyatlarda, dindirilmələrdə və qeyri-rəsmi "Ulduz bölmələri"nin fəaliyyətində iştirak etmişdir. Bu peşəkar əməkdaşlıq zamanla şəxsi münasibətə çevrilmişdir. Onların birgə fəaliyyəti JİTEM daxilindəki daxili qarşıdurmalar fonunda şübhə və ittihamların artmasına səbəb olmuşdur. İnsan hüquqları üzrə hesabatlarda bu şəxsi–peşəkar bağ JİTEM-in ifşa olunmasında mühüm amil kimi qiymətləndirilmişdir.[1][6][7]
Neval Boz Cem Erseverin rəhbərliyi altında PKK-ya qarşı aparılan əməliyyatlarda, xüsusilə dindirilmələr və məlumat toplanması mərhələlərində iştirak etmişdir.[8] Onun çoxdilli bacarıqları məlumat verənlərin yönləndirilməsində və əməliyyat koordinasiyasında istifadə olunmuşdur. 1993-cü ildə Diyarbəkir və Adıyaman bölgələrində həyata keçirilən əməliyyatlarda Ersever ilə birlikdə olduğu bildirilmişdir. Bu fəaliyyətlər PKK-nın silahlı mübarizəsinin intensivləşdiyi bir dövrdə baş vermişdir və sonradan JİTEM-in metodları insan hüquqları təşkilatları tərəfindən tənqid edilmişdir.[9]
Neval Boz 1 noyabr 1993-cü il tarixində Ankarada itkin düşmüşdür. Bu hadisə Cem Erseverin JİTEM-in gizli fəaliyyəti ilə bağlı açıqlamalar verdiyi və təhlükə altında olduğu bir dövrə təsadüf etmişdir. O, Erseverin rəsmi vəzifələrindən istefa verməsindən və JİTEM-in fəaliyyəti ilə bağlı məxfi məlumatları açıqlamaq qərarından sonra həmin ayın əvvəlində onunla birlikdə məhkəmədə ifadə vermək üçün Ankaraya getmişdi. Boz Ersever ilə birlikdə Ankarada gizli mənzildə qaldığı müddətdə yoxa çıxmışdır.[10] Onun yoxa çıxmasının dəqiq şərtləri, məsələn, sonuncu dəfə görülməsi və ya qaçırılması ehtimal edilən yer barədə heç bir dərhal polis hesabatı yoxdur, baxmayaraq ki, bu, Erseverlə əlaqəli digər şəxslərin qətlləri ilə üst-üstə düşüb.[11][12] Hadisə o dövrdə məhdud rəsmi diqqət çəkmişdir və bu, 1990-cı illərdə Türkiyədə baş verən məhkəmədənkənar işlərdəki nümunələrə uyğun olaraq baş vermişdir. Burada kəşfiyyat əməkdaşlarının itkin düşməsi halları tez-tez tez araşdırılmırdı.[13] Sonrakı araşdırmalar, o cümlədən parlament komissiyaları Bozun işini "dərin dövlət" şəbəkələri ilə əlaqəli həll olunmamış qətllər qrupunun bir hissəsi kimi göstərmişdir. Buna baxmayaraq, 1 noyabrda baş verən adamoğurluğu ilə bağlı ilkin dəlillər azdır və Erseverin ətrafındakı şahid ifadələrinə əsaslanır.[10]
4 noyabr 1993-cü il tarixində Neval Bozun, Cem Erseverin və Mustafa Dənizin cəsədləri Ankara vilayəti ərazisində, Almadağ rayonunda aşkar edilmişdir.[14] Meyitlərdə icra üslubunda qətl əlamətləri, əllərin bağlanması və baş nahiyəsindən atəş izləri müşahidə olunmuşdur. Hadisə Türkiyədə "cinayətkarı naməlum" adlandırılan qətllər silsiləsinə daxil edilmiş, lakin istintaq nəticə verməmişdir. Rəsmi qurumlar mümkün motiv və icraçıları açıqlamamışdır.[15]
Neval Bozun ölümü Cem Ersever ilə əlaqəsi səbəbilə 17 fevral 1993-cü il tarixində jandarma generalı Əşrəf Bitlisin həlak olduğu təyyarə qəzası ilə də əlaqələndirilmişdir.[16] Rəsmi hesabatlarda qəzanın texniki nasazlıq nəticəsində baş verdiyi bildirilmiş, sabotaj ehtimalı istisna edilmişdi, lakin Bitlisin JİTEM kimi qeyri-rəsmi strukturları tənqid etməsi sui-qəsd iddialarını gücləndirmişdir.[17][18] Bozun bu hadisə ilə bağlı konkret bilik və ya iştirakı barədə sübutlar təqdim edilməmişdir və iddialar əsasən siyasi xarakterli mülahizələrə söykənmişdir.[19][20][21]
Bozun və Erseverin qətli Türkiyədə "dərin dövlət" anlayışı çərçivəsində şərh edilmişdir. İddialara görə, onların susdurulması dövlət daxilindəki qeyri-rəsmi strukturların ifşa olunmasının qarşısını almağa yönəlmişdir. İnsan hüquqları təşkilatları istintaqdakı boşluqları və sübutların araşdırılmamasını tənqid etmiş, Avropa İnsan Hüquqları Məhkəməsində baxılan bəzi işlərdə bu hadisələr ümumi cəzasızlıq nümunələri kimi qeyd edilmişdir.[5][8]
Neval Bozun ölümü və Cem Erseverlə birlikdə fəaliyyəti JİTEM-in mövcudluğu və qeyri-qanuni əməliyyatları barədə ictimai müzakirələrin dərinləşməsinə səbəb olmuşdur. Bu hadisələr sonradan 1996-cı il Susurluq qəzası zamanı üzə çıxan təhlükəsizlik–cinayət əlaqələri ilə əlaqələndirilmişdir. Bozun adı bu kontekstdə PKK münaqişəsi dövründə dövlət strukturlarının qeyri-rəsmi fəaliyyətlərinin simvolik fiqurlarından biri kimi xatırlanmışdır.[2][5]
1993-cü ildə baş vermiş bu qətllər Türkiyədə kəşfiyyat və təhlükəsizlik strukturlarının islahatı ilə bağlı müzakirələri gücləndirmişdir. 2000-ci illərdə Avropa İttifaqına inteqrasiya prosesi çərçivəsində həyata keçirilən islahatlarda MİT-in səlahiyyətlərinin yenidən tənzimlənməsi və qeyri-rəsmi strukturların fəaliyyətinin məhdudlaşdırılması məqsədi güdülmüşdür. Bununla belə, Neval Bozun qətli də daxil olmaqla 1990-cı illərin bir çox "cinayətkarı naməlum" işi hüquqi baxımdan tam aydınlaşdırılmamışdır.[2][5]
- 1 2 3 BERBEROĞLU, Enis. "Arşiv dediğin patlar". www.hurriyet.com.tr. 2 fevral 2008.
- 1 2 3 4 5 6 AKÇA, İSMET; ÖZDEN, BARIŞ ALP, redaktorlar WHO’S WHO IN POLITICS IN TURKEY PROJECT (PDF). İstanbul: Tarih Vakfı Yayınları. 2019.
- ↑ Yalçın, Soner. BİNBAŞI ERSEVER’İN İTİRAFLARI (PDF). Doğan Egmont Yayıncılık ve Yapımcılık Tic. A.Ş. 2011. ISBN 978-605-111-844-4.
- 1 2 3 4 5 "The Name of the War Against The People: THE CONTRA-GUERRILLA(Part 3) – New Solution". 14 iyul 1997.
- 1 2 3 4 "1993 Human Rights Report" (PDF). Human Rights Foundation of Turkey. 1993. 13 avqust 2022 tarixində arxivləşdirilib (PDF) – en.tihv.org.tr vasitəsilə.
- ↑ "1995 Human Rights Report" (PDF). Human Rights Foundation of Turkey. 1995. 3 yanvar 2020 tarixində arxivləşdirilib (PDF) – en.tihv.org.tr vasitəsilə.
- ↑ Avşar, Gülçin. Dağ, Özlem (redaktor). Ergenekon’un Öteki Yüzü: Faili Meçhuller ve Kayıplar Ergenekon Dosyaları İncelemesi. İstanbul: Türkiye Ekonomik ve Sosyal Etüdler Vakf. 2013. ISBN 978-605-5332-48-8.
- 1 2 "Mahmut Kaya against Turkey". Strasbourg: EUROPEAN COMMISSION OF HUMAN RIGHTS. 23 oktyabr 1998 – hudoc.echr.coe.int vasitəsilə.
- ↑ "Ape Musaya Tetiği Hamid Çekti". bianet.org.
- 1 2 "1993 Komisyonu ve 33'ün sırrı". Habertürk. 12 may 2012.
- ↑ "Cem Ersever cinayeti dosyasında JİTEM itirafı". birgun.net.
- ↑ "Susurlukun Öncesi". bianet.org.
- ↑ "Faili meçhul siyasal kurşunlar ve mertlik". bianet.org.
- ↑ MAVİOĞLU, ERTUĞRUL. "Ersever'in öldüren kişinin tarifi ajandada". Radikal Gazetesi. 18 avqust 2008. 22 avqust 2008 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ Korucu, Bülent. "JİTEM yoksa Ersever'i kim öldürdü?". 12 sentyabr 2019.
- ↑ "Türkiye: The murderers tell us that they're here - Workers' Voice/La Voz". workersvoiceus.org. 2 dekabr 2023.
- ↑ "Turkey investigates claims on general's death". news.trust.org.
- ↑ "Investigation reaches no conclusion in death of General Bitlis - Türkiye News". Hürriyet Daily News. 12 fevral 2013.
- ↑ "Testimony shadows death of Gen Bitlis - Türkiye News". Hürriyet Daily News. 3 fevral 2012.
- ↑ "Probe into General Bitlis' death dropped due to statute of limitations - Türkiye News". Hürriyet Daily News. 18 fevral 2013.
- ↑ "Why is Özal's death an urban legend?". Hürriyet Daily News. 14 dekabr 2012.