Mustafa Vasif Qaraqol (türk. Mustafa Vasıf Karakol) və ya Qara Vasif (türk. Kara Vasıf; 1880, Əsir bölgəsi[d] – 5 dekabr 1931, Kadıköy, İstanbul ili) — Türkiyə hərbçisi və siyasi xadimi.
| Mustafa Vasif Qaraqol | |
|---|---|
 | |
| Şəxsi məlumatlar | |
| Doğum tarixi | 1880 |
| Doğum yeri |
|
| Vəfat tarixi | 5 dekabr 1931 (50–51 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Partiya | |
| Təhsili |
|
| Fəaliyyəti | siyasətçi |
| Hərbi xidmət | |
| Döyüşlər | |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
İttihad və Tərəqqi hərəkatı daxilində fəal mövqe tutmuş, İstanbulun işğalından sonra ilk gizli müqavimət təşkilatı olan Karakol cəmiyyətini yaratmış, Osmanlı dövlətinin son Məclisi-Məbusanında (1920) və Türkiyə Böyük Millət Məclisinin I çağırış dövründə millət vəkili kimi fəaliyyət göstərmişdir.
Türkiyənin ilk müxalifət partiyası hesab edilən Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsinə daxil olmuş, İzmir sui-qəsdi işi üzrə təqsirləndirilmiş və mühakimə edilmiş, lakin sonradan bəraət almışdır.
Mustafa Vasif Qaraqol 1872-ci ildə Yəməndə anadan olmuşdur. 1903-cü ildə qərargah kapitanı rütbəsi ilə Hərbi Məktəbi bitirmişdir. Daha sonra İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinə üzv olmuşdur. 1909-cu ildə 31 mart hadisəsi zamanı Hərəkət Ordusunun qərargahında xidmət etmişdir. Bu dövrdən sonra hərbi xidmətdən ayrılmışdır.[1]
Birinci Dünya müharibəsinin məğlubiyyətlə başa çatmasından sonra, İttihad və Tərəqqi rəhbərliyinin göstərişi ilə Baha Səid bəy ilə birlikdə İstanbulda Ənvər Paşa tərəfindən yaradılmış Təşkilati Məxsusənin bəzi İstanbul kadrları Mudros müqaviləsinin imzalanmasından sonra Tələt Paşanın da yönləndirməsi ilə Karakol cəmiyyətini formalaşdırmışdır.[2] Mustafa Kamal Karakol cəmiyyətinin rəhbərliyində ittihadçıların üstünlük təşkil etməsindən narahat olduğu üçün Qara Vasifdən bu təşkilatın buraxılmasını istəmişdir.[3] Qara Vasif fəaliyyəti səbəbilə ingilislər tərəfindən barəsində edam qərarı çıxarılan ilk altı şəxs arasında yer almışdır. Mustafa Kamal ilə əlaqə yaratmış, Ərzurum Konqresində Qaziantep nümayəndəsi qismində iştirak etmiş, 4 sentyabr – 11 sentyabr 1919-cu il tarixlərində keçirilən Sivas Konqresinə qatılmış və Heyət-i Təmsiliyyə üzvü seçilmişdir. Sivas Konqresi zamanı mandat idarəçiliyi ideyasını müdafiə edənlər arasında olmuşdur.[1]
12 yanvar 1920-ci il tarixində yenidən fəaliyyətə başlayan son Osmanlı Məclisi-Məbusanında iştirak etmişdir. Rauf bəy ilə birlikdə Məclisdə fəaliyyət göstərən ən güclü siyasi qruplardan biri olan Fəlahı-Vətən qrupunun rəhbərlərindən biri olmuşdur. Misaqi-millinin Məclisi-Məbusanda qəbul edilməsinə çalışmışdır. İstanbulun 16 mart 1920-ci il tarixində işğal edilməsindən sonra Malta sürgünlərinə göndərilən şəxslər sırasında yer almışdır. Təxminən bir il yarımlıq sürgün həyatından sonra Mustafa Kamalın Ankarada saxladığı ingilis əsirlərə qarşılıq olaraq Rauf bəy, Vasif və bir neçə Malta sürgününün azad edilməsini tələb etməsi nəticəsində, 1921-ci ilin oktyabr ayında azadlığa buraxılmışdır.[4]
23 noyabr 1921-ci il tarixində Sivas millət vəkili kimi Türkiyə Böyük Millət Məclisinə daxil olmuşdur. Məclisdə II Qrup tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. Mustafa Kamala yönəltdiyi tənqidlərlə diqqət çəkmişdir. 1923-cü ildə yenilənmiş Türkiyə Böyük Millət Məclisinin II çağırış dövrünə namizəd olmamışdır. 1925-ci ildə müxalifətin siyasi təşkilatı olan Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsinə qoşulmuş və baş katib vəzifəsinə gətirilmişdir. 1926-cı ildə Mustafa Kamala qarşı planlaşdırıldığı bildirilən İzmir sui-qəsdi işi ilə əlaqədar olaraq, bir çox keçmiş ittihadçı və Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsinin rəhbər şəxsləri ilə birlikdə həbs edilmişdir. İstiqlal məhkəməsində aparılan məhkəmə prosesi nəticəsində Kiçik Tələt ilə birlikdə bəraət almışdır.[1]
Tərəqqipərvər Cümhuriyyət Firqəsinin bağlanmasından sonra siyasi fəaliyyətdən çəkilən Qara Vasif həyatının qalan hissəsini ticarətlə məşğul olaraq keçirmişdir. Afyonqarahisarın məşhur mineral suları və Madra zeytun yağı onun yaratdığı müəssisələr sırasında yer almışdır. Mineral suları Qızılaya bağışlamışdır. Zeytun yağı fabriki isə sonradan ortağı Səzai Ömər Madra tərəfindən satın alınmışdır. Qəza nəticəsində Qızıltorpaq dəmir yolu stansiyasında qatarın altında qalaraq 9 dekabr 1931-ci il tarixində vəfat etmişdir. Zühtüpaşa məscidində qılınan cənazə namazından sonra Qaracaəhməd qəbiristanlığında dəfn edilmişdir.[1]
Vəfatından üç il sonra qəbul edilən Soyad Qanunundan sonra həyat yoldaşı Mediha xanım Qaraqol soyadını götürmüşdür.[5]
- "İstiqlal" medalı yaşıl lentlə
- 1 2 3 4 https://ataturkansiklopedisi.gov.tr/detay/857/Atat%C3%BCrk%E2%80%99e-D%C3%BCzenlenen-Suikastler (#bare_url_missing_title). (#first_missing_last)
- ↑ Criss, N. B. Istanbul Under Allied Occupation, 1918-1923 (ingilis). BRILL. 1 yanvar 1999. 100. ISBN 978-90-04-11259-9.
- ↑ Atatürk, Gâzi Mustafa Kemal. Nutuk. Ankara: Türk Tarih Kurumu. 2010. ISBN 9789750820038.
- ↑ (#empty_citation)
- ↑ Türk Parlamento Tarihi Araştırma Grubu, Türk Parlamento Tarihi: Millî Mücadele ve TBMB I. Dönem 1919-1923 - I. Dönem Milletvekillerin Özgeçmişleri, III. Cilt, Türkiye Büyük Millet Meclisi Vakfı Yayınları, Ankara, 1995, ISBN 975-7291-06-4, pp. 891-893.