Bu səhifədə iş davam etməkdədir. |
Molekulyar genetika — Biologiyanın genlərin DNT səviyyəsində quruluşunu, funksiyasını və tənzimlənməsini öyrənən sahəsidir. Bu elm sahəsi genetik informasiyanın saxlanılması, ötürülməsi və ifadəsi proseslərini molekulyar səviyyədə araşdırır. Molekulyar genetika genlərin quruluşu, mutasiyalar, Gen ifadəsi, Replikasiya və Transkripsiya kimi proseslərin mexanizmlərini öyrənməklə orqanizmlərdə baş verən irsi dəyişikliklərin səbəblərini izah edir.Alberts, Bruce. Molecular Biology of the Cell (6th). Garland Science. 2014. ISBN 9780815344322.
Molekulyar genetika Genetika, Molekulyar biologiya, Biokimya və Biotexnologiya kimi elmi sahələrin birləşməsi nəticəsində formalaşmışdır. Bu sahə genlərin quruluşu və funksiyası ilə yanaşı, genetik məlumatın orqanizmdə necə ifadə olunduğunu və tənzimləndiyini də araşdırır.Brown, Terence A. Genomes (2nd). Wiley-Liss. 2002.
thumb|DNT-nin ikiqat spiral quruluşu
Molekulyar genetikanın inkişafı bir neçə mühüm elmi kəşflə bağlıdır. 1869-cu ildə kimyaçı Johann Friedrich Miescher hüceyrə nüvəsindən yeni maddə — “nüklein”i təcrid etmişdir. Sonralar bu maddənin DNT olduğu müəyyən edilmişdir.Lamm, Ehud. "Before Watson and Crick in 1953 Came Friedrich Miescher in 1869". Genetics. 215 (2). 2020: 291–296.
XX əsrin əvvəllərində Gregor Mendelin irsiyyət qanunları genetik tədqiqatların əsasını qoymuşdur. 1950-ci ildə Erwin Chargaff DNT-nin tərkibi ilə bağlı qaydaları müəyyən etmişdir. Bu qaydalara görə adenin miqdarı timinə, guanin miqdarı isə sitozinə bərabərdir.Elson, David; Chargaff, Erwin. "Regularities in the Composition of Pentose Nucleic Acids". Nature. 173. 1954: 1037–1038.
1953-cü ildə James Watson və Francis Crick Rosalind Franklin tərəfindən əldə edilmiş rentgen difraksiyası məlumatlarına əsaslanaraq DNT-nin ikiqat spiral quruluşunu təsvir etmişlər.Watson, J. D.; Crick, F. H. C. "Molecular Structure of Nucleic Acids". Nature. 171. 1953: 737–738.
1970–1980-ci illərdə DNT sekvensləşdirilməsi və Polimeraza zəncirvari reaksiyası (PCR) kimi metodların inkişafı molekulyar genetikanın sürətli inkişafına səbəb olmuşdur.
thumb|Molekulyar biologiyanın mərkəzi dogması
Molekulyar biologiyanın mərkəzi dogması genetik informasiyanın ötürülməsini izah edən əsas prinsiplərdən biridir. Bu prinsipə görə genetik informasiya aşağıdakı ardıcıllıqla ötürülür:
DNT → DNT (replikasiya)
DNT → RNT (transkripsiya)
RNT → zülal (translasiya)
Bu proseslər nəticəsində genetik informasiya zülalların sintezində istifadə olunur və hüceyrənin fəaliyyətini təmin edir.
DNT iki zəncirli və spiral formalı molekuldur. Onun əsas struktur vahidi Nukleotiddir. Hər bir nukleotid aşağıdakı hissələrdən ibarətdir:
şəkər (dezoksiriboz)
fosfat qrupu
azot əsasları
Azot əsasları dörd növdür:
adenin
timin
guanin
sitozin
DNT-də adenin timinlə, guanin isə sitozinlə hidrogen rabitələri vasitəsilə birləşir. Bu komplementar prinsip genetik informasiyanın dəqiq surətdə ötürülməsini təmin edir.
Molekulyar genetika müxtəlif laboratoriya metodlarından istifadə edir.
Genetik skrininq müəyyən fenotiplə əlaqəli genlərin aşkar edilməsi üçün istifadə olunur.
Reverse genetika əvvəlcədən seçilmiş genin funksiyasını öyrənmək üçün həmin genin dəyişdirilməsinə əsaslanır.
Molekulyar genetika tədqiqatlarında geniş istifadə olunan metodlara aşağıdakılar daxildir:
Molekulyar genetika bir çox sahələrdə tətbiq olunur.
Genetik mühəndislik genlərin dəyişdirilməsi və yeni xüsusiyyətlərə malik orqanizmlərin yaradılması ilə məşğul olur.
Molekulyar genetika genetik xəstəliklərin diaqnostikası və müalicəsində mühüm rol oynayır. Bu sahədə Fərdiləşdirilmiş tibb anlayışı geniş yayılmışdır.
Forensik genetika cinayət araşdırmalarında istifadə olunur və DNT barmaq izi üsulu ilə şəxsin identifikasiyasına imkan verir.