Ser Markus Lourens Elvin Olifant (ing. Sir Marcus Laurence Elwin Oliphant; 8 oktyabr 1901[1], Adelaida – 14 iyul 2000[1], Kanberra[2][3][…]) — nüvə sintezinin ilk eksperimental nümayişində və nüvə silahlarının hazırlanmasında mühüm rol oynamış avstraliyalı fizik və humanitar yardımçıdır.
| Mark Olifant | |
|---|---|
 | |
| Doğum tarixi | 8 oktyabr 1901[1] |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 14 iyul 2000[1] (98 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Elm sahəsi | fizika |
| İş yerləri | |
| Təhsili | |
| Elmi rəhbəri | Ernest Rezerford[4] |
| Üzvlüyü | |
| Mükafatları |
  |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Cənubi Avstraliyanın Adelaida şəhərində doğulub boya-başa çatan Olifant 1922-ci ildə Adelaida Universitetini bitirmişdir. O, civə üzərində apardığı tədqiqatların uğurlu nəticəsi olaraq 1927-ci ildə "1851 Sərgisi Təqaüdü"nə layiq görülmüş və İngiltərəyə yollanaraq Kembric Universitetinin Kavendiş laboratoriyasında ser Ernest Rezerfordun rəhbərliyi altında təhsil almışdır. Olifant Kavendiş Laboratoriyasında helium-3 (helionlar) və tritiumun (tritonlar) nüvələrini kəşf etmişdir. O, həmçinin müəyyən etmişdir ki, bu nüvələr bir-biri ilə reaksiyaya girdikdə ayrılan hissəciklər ilkin vəziyyətdəkindən daha böyük enerjiyə malik olurlar. Enerji nüvənin daxilindən azad edilmişdi və o, bunun nüvə sintezinin nəticəsi olduğunu anlamışdı.
Olifant 1937-ci ildə Kavendiş Laboratoriyasından ayrılaraq Birminhem Universitetində fizika üzrə Pointinq professoru (Poynting Professor) vəzifəsini tutmuşdur. O, universitetdə 60 düymlük (150 sm) siklotron qurmağa təşəbbüs göstərsə də, 1939-cu ildə Avropada İkinci Dünya müharibəsinin başlaması onun tamamlanmasını təxirə salmışdır. O, Birminhem Universitetində Con Rendall və Harri Butun da daxil olduğu qrupa rəhbərlik edərək radar texnologiyasının inkişafına cəlb olunmuşdur. Onlar mikrodalğalı radarın istifadəsini mümkün edən radikal yeni konstruksiyanı — boşluqlu maqnetronu yaratmışlar. Olifant, həmçinin 1941-ci ilin iyulunda atom bombasının nəinki mümkünlüyü, həm də artıq 1943-cü ildə istehsal edilə biləcəyi barədə hesabat verən MAUD Komitəsinin üzvü olmuşdur. Olifant bu tapıntının ABŞ-da yayılmasında və beləliklə, sonradan "Manhetten layihəsi" adını alan fəaliyyətin başlamasında mühüm rol oynamışdır. Müharibənin sonrakı mərhələlərində o, Kaliforniyanın Berkli şəhərindəki Radiasiya Laboratoriyasında dostu Ernest Lourens ilə birlikdə elektromaqnit izotop ayrılması texnologiyası üzərində çalışmışdır. Bu texnologiya 1945-ci ilin avqustunda Hiroşimanın atom bombası ilə vurulmasında istifadə olunan "Little Boy" (Balaca oğlan) bombasının parçalanan komponentini təmin etmişdir.
Müharibədən sonra Olifant yeni yaradılmış Avstraliya Milli Universitetinin Fizika Elmləri və Mühəndislik Tədqiqat Məktəbinin ilk direktoru kimi Avstraliyaya qayıtmış və burada dünyanın ən böyük (500 meqajoul) homopolyar generatorunun layihələndirilməsinə və tikilməsinə başlamışdır. O, 1967-ci ildə təqaüdə çıxsa da, Baş nazir Don Danstanın tövsiyəsi ilə Cənubi Avstraliyanın qubernatoru təyin edilmişdir. O, Cənubi Avstraliyada doğulmuş ilk qubernator olmuşdur. Olifant Avstraliya Demokratlar Partiyasının yaradılmasında iştirak etmiş və partiyanın 1977-ci ildə Melburnda keçirilən təsis iclasına sədrlik etmişdir. Ömrünün son illərində həyat yoldaşı Rozanın 1987-ci ildəki ölümündən əvvəl çəkdiyi əzablara şahidlik edən Olifant könüllü evtanaziyanın tərəfdarına çevrilmişdir. O, 2000-ci ildə Kanberrada vəfat etmişdir.
- 1 2 3 4 Sir Mark Oliphant // Encyclopædia Britannica (ing.).
- 1 2 http://dl.nfsa.gov.au/module/415/.
- 1 2 http://physicsworld.com/cws/article/news/2000/jul/19/sir-mark-oliphant-dies.
- 1 2 Mathematics Genealogy Project (ing.). 1997.
- "Larson Collection interview with Mark Oliphant". IEEE. 21 fevral 2011. İstifadə tarixi: 5 oktyabr 2014. Video interview.
- "Oral History Transcript – Sir Mark Oliphant". American Institute of Physics. 3 noyabr 1971. 6 oktyabr 2014 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 oktyabr 2014.
- "Group photograph of British Mission at Berkeley, 1944". Lawrence Berkeley Laboratory. İstifadə tarixi: 12 mart 2015.