Mədəni sahə, tarixi-mədəni vilayət, etnoqrafik rayon və ya mədəni region — Antropologiya və mədəni coğrafiyada insanların homogen fəaliyyətləri, adət-ənənələri və yaşayış tərzləri ilə xarakterizə olunan coğrafi ərazi. Latın dilindəki "colere" (becərmək, qorumaq) sözündən törəyən mədəniyyət anlayışı, fərdlərin maddi-mənəvi, mücərrəd və konkret bütün vərdişlərini, o cümlədən musiqi və incəsənət kimi fəaliyyətlərini əhatə edir.[1]
Mədəniyyətlər axıcı və daim qarşılıqlı təsir halında olan sosial strukturlardır. Mədəniyyətin elementləri müxtəlif meyarlar əsasında müəyyən edilə bildiyi üçün vahid və dəyişməz bir mədəniyyət tərifi mövcud deyildir.[2]
Mədəni sahələr mədəniyyətlərin özü qədər müxtəlifdir. Onları müəyyən edərkən aşağıdakı xüsusiyyətlərdən hər hansı biri əsas götürülə bilər:
- Etnolinqvistik qruplar: Dil və etnik mənşə eyniliyi.
- Dini inanclar: Məsələn, Hinduizmin dominant olduğu Hindistan ərazisi xüsusi bir dini-mədəni sahə kimi xarakterizə olunur.
- Tarixi köklər: Bir çox mədəni regionun xüsusiyyətləri tarixi proseslərin nəticəsində formalaşır.[3]
Mədəni sahələr insanların ənənəvi məskunlaşma formaları, torpaqdan istifadə üsulları, qidalanma vərdişləri, gündəlik davranışları və bayram ənənələri ilə müəyyən edilir. Bu meyarların çoxu simvolik xarakter daşıyır və regionda yaşayan insanların şəxsiyyətinə (kimliyinə) təsir edərək, ortaq şüurun formalaşmasında mühüm rol oynayır.[4]
Mədəni sahə (region) anlayışının əsasları Fridrix Ratselin (alm. Friedrich Ratzel) əsərlərindən ilhamlanan və Avropada inkişaf edən Kulturkreis ("mədəniyyət dairəsi" və ya "mədəni sahə") konsepsiyasına söykənir.
Mədəni sahə ideyasının təkamülü Leo Frobenius (1873–1938) və Frits Qrebnerin (1877–1934) "Kulturkreise" məktəbi çərçivəsində apardıqları tədqiqatlarla davam etmişdir.
Fransız coğrafiyaşünası Pol Vidal de la Blanş (1845–1918) XIX əsrin sonu — XX əsrin əvvəllərində "genre de vie" (həyat tərzi) adlı konsepsiya hazırlamışdır. Maraqlıdır ki, mədəni sahə anlayışı ABŞ-də real bir sosial-elmi uyğunluq qazansa da, Avropada bu dərəcədə sistemli bir hala gələ bilməmişdir. Bu inkişafın əsas hərəkətverici qüvvələrindən biri Amerikanın qərbindəki erkən antropoloji kəşflər nəticəsində əldə edilmiş etnoqrafik məlumatların sistemləşdirilməsi ehtiyacı idi.
1917-ci ildə Amerika Təbiət Tarixi Muzeyinin antropoloqu Klark Vissler (1870–1947) Şimali Amerika yerliləri (Hindular) haqqında məlum olanları qruplaşdırmaq üçün mədəni sahə konsepsiyasından istifadə etmişdir.
Vissler öz tədqiqatları nəticəsində bir çox mədəni xüsusiyyətləri paylaşan yaxın və ya oxşar regionlardakı qruplarla bağlı coğrafi sistem formalaşdırmışdır. O, hindulara aid doqquz fərqli mədəni region müəyyən etmiş və xüsusi keyfiyyətləri paylaşan qəbilələri qruplaşdırmışdır. Vissler bəzi hindu mədəni xüsusiyyətlərinin coğrafi paylanmasını göstərən bir neçə xəritə hazırlamışdır. Onun işləri hindu qəbilələrinin mədəni ekologiyası haqqında sonradan aparılan tədqiqatların təməlini qoymuşdur.
XX əsrin ortalarında Karl Sauer (1889–1975), Kaliforniya Universitetində (Berkli) Alfred Kröber və Robert Loui tərəfindən ona təqdim edilən antropoloji baxış bucaqlarını "Kulturkreise" ideyaları ilə birləşdirərək, coğrafiyada mədəni sahə termininə yeni nəfəs vermişdir.[5]
Mədəniyyətlər mövcud olduqları ərazilərdəki siyasi sərhədlərlə məhdudlaşmırlar; onlar fərqli coğrafiyalarda özlərinə məxsus yeni mühitlər yaradırlar. Hər bir mədəni sahə daxili submədəniyyətlərə bölünür və adətən formalaşdığı ilkin regionda bir "məkan nüvəsinə" sahib olur.[4]
Mədəni coğrafiyada əsasən üç növ mədəni sahə fərqləndirilir:
Rəsmi mədəni sahə (ing. Formal cultural region)
Bu, bir və ya bir neçə mədəni xüsusiyyəti paylaşan insanların yaşadığı əraziləri əhatə edən ən geniş yayılmış növdür. Bu sahələr homogen (eynicinsli) xarakter daşıyır. Dil və din kimi meyarlar bu qruplaşdırmanın əsasını təşkil edir. Məsələn, Hindistanın dil xəritəsində Oriya dilinin danışıldığı ərazinin xüsusi bir mədəni sahə kimi qeyd edilməsi rəsmi mədəni sahəyə nümunədir.[4]
Funksional mədəni sahə (ing. Functional cultural region)
Funksional mədəni sahələr homogen deyildir. Bu ərazilər müəyyən bir mərkəz (qovşaq) ətrafında təşkil olunmuş siyasi, sosial və ya iqtisadi vahidləri əhatə edir. Şəhərlər, müstəqil ştatlar və ticarət zonaları funksional mədəni sahələrə daxildir. Bu regionların bələdiyyə binaları, banklar və ya seçki məntəqələri kimi mərkəzi strukturları olur. Şəhərin təsir dairəsi, bir məbəd və ya fabrikin ətrafındakı yaşayış sahəsi funksional mədəni sahəyə nümunə göstərilə bilər.[4]
Qavrayış əsaslı mədəni sahə (ing. Vernacular/Perceptual cultural region)
Bu sahələr yerli, populyar və ya insanların təsəvvüründə canlanan ərazilərdir. Onlar homogen deyillər və mücərrəd xarakter daşıdıqları üçün dəqiq sərhədləri yoxdur. Bu sahələr insanların müəyyən bir regiona qarşı hiss etdikləri "aidiyyət duyğusu"ndan və ya regional kimlikdən yaranır. Məsələn, Hindistanın Racastan ştatındakı Şexavati regionu və ya Uttar-Pradeşdəki Brac regionu bu növə aiddir. Belə regionlar rəsmi sənədlərdən çox, insanların şüurunda və folklorunda yaşayır.[4]
Mədəni sərhədlər, fərqli mədəniyyətlərin bir-birinə nisbətən müəyyən ölçülər əsasında fərqli varlıqlar kimi formalaşmasını təmin edir. Bu ölçülər bir mədəniyyəti digərindən fərqləndirməyə xidmət etməlidir. Bununla belə, mədəni sərhədlər sadəcə ayırıcı xətt deyil, həm də müxtəlif mədəniyyətlərin qarşılaşdığı və bir-birinə bağlandığı təmas nöqtələridir. Bu səbəbdən mədəni sərhədlər aksiomatik xarakter daşıyır və mədəni informasiyanın əsasını təşkil edir. Mədəni sərhədlər kənardan gələn təsirləri bloklaya bilər və ya həmin təsirləri öz daxilinə assimilyasiya edə bilər.[6]
Mədəniyyəti formalaşdıran elementlər dinamik və axıcı olduğu üçün mədəni sərhədlər çox vaxt kəskin xarakter daşımır. Xəritədə dəqiq görünən mədəni sərhəd, daha yaxından tədqiq edildikdə iki və ya daha çox mədəni sahəyə aid elementlərin qarışdığı bir keçid zonası (ing. transition zone) kimi üzə çıxa bilər. Bu sərhəd regionları öz genişliyinə görə fərqlənə bilər.[7]
Müəyyən bir ərazidəki mədəniyyətlər kənar (yan) mədəniyyətlərlə ziddiyyət təşkil edə bilər və ya sərhədlər dəqiq çəkilmədikdə qarışıq mədəniyyət zonaları yarana bilər. Məsələn, ABŞ-nin cənub-qərbində və Afrikanın Konqo regionunda olduğu kimi, bir-birindən kəskin şəkildə fərqlənən həyat tərzləri eyni coğrafi məkanda yanaşı mövcud ola bilər.[8]
Mədəni sahələr yerli mədəniyyətləri öz daxilinə alan daha geniş mədəni areallarla üst-üstə düşə bilər və ya onların tərkib hissəsini yarada bilər. Din və folklordan tutmuş geyim və memarlığa qədər, dil kimi konkret xüsusiyyətlərə əsaslanan sərhədlər də müəyyən edilə bilər.[9]
- ↑ "Space and society: Cultural region" (PDF) (ingilis). RNLKW College. İstifadə tarixi: 14 fevral 2026.
- ↑ Tommi Lehtonen. "Pogranicza kulturowe". Social Policy Issues (ingilis). 46. 2020: 43–60. doi:10.31971/16401808.46.3.2019.3.
- ↑ "The Concept of the Cultural Region" (ingilis). ResearchGate. İstifadə tarixi: 14 fevral 2026.
- 1 2 3 4 5 "What Is A Cultural Region In Human Geography?" (ingilis). WorldAtlas. İstifadə tarixi: 14 fevral 2026.
- ↑ "Culture Area Research and Mapping" (ingilis). CSISS. İstifadə tarixi: 14 fevral 2026.
- ↑ Tommi Lehtonen. "Cultural boundaries". Social Policy Issues (ingilis). 46 (3). 2019. doi:10.31971/16401808.46.3.2019.3. ISSN 1640-1808.
- ↑ "Cultural regions of the world" (ingilis). eGyanKosh. İstifadə tarixi: 14 fevral 2026.
- ↑ "Culture Area" (ingilis). Encyclopedia.com. İstifadə tarixi: 14 fevral 2026.
- ↑ "Space and society: Cultural region" (PDF) (ingilis). RNLKW College. İstifadə tarixi: 14 fevral 2026.
- Андрианов Б. В. Историко-культурные области // Народы мира. Историко-этнографический справочник. М.: «Советская энциклопедия», 1988. Стр. 580—585.
- А. В. Туторский. Параллели в развитии концепций "культурных ареалов" и хозяйственно-технических ареалов в 1920-1930-е годы // Этнографическое обозрение (rus) (2). 2024. 25–45. doi:10.31857/S0869541524020025. ISSN 0869-5415..
- Ямсков, Анатолий Николаевич. Концепции хозяйственно-культурных типов и историко-культурных областей – вклад советской этнографии в культурно-географическое районирование // Географическая среда и живые системы (2). 2023. 19–46. doi:10.18384/2712-7621-2023-2-19-46.
- Philip V. Bohlman, Marcello Sorce Keller, and Loris Azzaroni (eds.), Musical Anthropology of the Mediterranean: Interpretation, Performance, Identity, Bologna, Edizioni Clueb – Cooperativa Libraria Universitaria Editrice, 2009.
- Marcello Sorce Keller, "Gebiete, Schichten und Klanglandschaften in den Alpen. Zum Gebrauch einiger historischer Begriffe aus der Musikethnologie", in T. Nussbaumer (ed.), Volksmusik in den Alpen: Interkulturelle Horizonte und Crossovers, Zalzburg, Verlag Mueller-Speiser, 2006, pp. 9–18
- Zelinsky, Wilbur. "North America's Vernacular Regions". Annals of the Association of American Geographers. 70 (1). 1 yanvar 1980: 1–16. doi:10.1111/j.1467-8306.1980.tb01293.x. JSTOR 2562821.
Vikianbarda Mədəni sahə ilə əlaqəli mediafayllar var.
