Anqlosfer (ing. Anglosphere) — Böyük Britaniya ilə müştərək mədəni və tarixi əlaqələri paylaşan, ingilis dilinin əsas dil olduğu və yaxın siyasi, diplomatik və hərbi əməkdaşlığı davam etdirən ölkələr qrupu.[1][2]
Müxtəlif mənbələrdə bu anlayışa daxil edilən dövlətlərin siyahısı fərqlənsə də, Anqlosfer termini ingilis dilinin rəsmi dil olduğu bütün ölkələri əhatə etmir və birbaşa Anqlofon termini ilə sinonim hesab olunmur. Lakin geniş mənada bu qrupa daxil edilən xalqların hamısı vaxtilə Britaniya imperiyasının bir hissəsi olmuşdur.[3]
Anlayışın nüvəsini (əsasını) adətən aşağıdakı beş ölkə təşkil edir:[4]
Bu ölkələr ingilis dilinin rəsmi dil olduğu hər bir ölkəni özündə birləşdirməsə də, Anqlosferin nüvəsini təşkil edən bütün dövlətlər vaxtilə Britaniya imperiyasının bir hissəsi olmuşdur.[5]
Bəzi genişləndirilmiş təriflərdə bu siyahıya İrlandiya, Baham adaları, Barbados və Yamayka kimi Karib hövzəsi ölkələri də daxil edilir.[6]
"Anqlosfer" termini ilk dəfə 1995-ci ildə yazıçı Nil Stivenson tərəfindən onun "Almaz dövrü" (ing. The Diamond Age) adlı elmi-fantastik romanında istifadə edilmişdir. Stivenson bu terminə xüsusi bir geosiyasi məna yükləməmiş, onu romanda təsvir olunan xəyali "atlantlar" irqini xarakterizə etmək üçün işlətmişdir. Əsərdə atlantlar:
…əsrlər boyu gübrələnmiş torpaqda kök salmaq və böyümək üçün bütün anqlosferdən böyük şəhərə (burada London) yığışırdılar.[7]
Termin 2000-ci illərin əvvəllərindən başlayaraq publisist Ceyms Bennett tərəfindən müasir geosiyasi kontekstdə populyarlaşdırılmağa başlanmışdır. Bennett 2004-cü ildə nəşr olunan "Anqlosfer sınağı" (ing. The Anglosphere Challenge) adlı əsərində bu anlayışı ingilisdilli xalqlar arasında şəbəkələşmiş bir ittifaqın təsviri kimi inkişaf etdirmişdir.[8]
Müasir siyasi leksikonda isə bu termin daha çox ingilisdilli ölkələr arasında kəşfiyyat (Beş göz), hərbi (AUKUS) və iqtisadi əməkdaşlıq modelini ifadə etmək üçün istifadə olunur.[9]
"Anqlosfer" termini müasir ədəbiyyatda və siyasi elmlərdə fərqli kontekstlərdə istifadə olunduğu üçün müəyyən dərəcədə qeyri-müəyyənliyə malikdir. Əsas fərqlilik terminin linqvistik, yoxsa geosiyasi məna daşıması ilə bağlıdır.
Bəzi yanaşmalara görə, bu termin sadəcə ingilis dilinin dövlət dili və ya rəsmi dil (yerli dillərlə bərabər) olduğu, yaxud bu dilin nisbətən geniş yayıldığı bütün ölkələri əhatə edir.[10] Bu kontekstdə Hindistan, Nigeriya və ya Filippin kimi ölkələr də şərti olaraq "geniş Anqlosfer"ə daxil edilə bilər.
Lakin siyasi elmlərdə Anqlosfer anlayışı daha dar və spesifik bir qrupu ifadə edir. Bu yanaşmada əsas meyar dilin yayılma dərəcəsi deyil, müştərək hüquqi sistem (ümumi hüquq - Common Law), liberal iqtisadi model və sıx hərbi-diplomatik müttəfiqlikdir.[11]
Akademik dairələrdə bu iki termin arasında aydın sərhəd qoyulur:
- Anqlofon (ing. Anglophone): Yalnız ingilisdilli olmaq faktına əsaslanır. Bura ingilis dilinin müstəmləkə keçmişi ilə əlaqədar rəsmi dil olduğu bütün dövlətlər (məsələn, Pakistan və ya Keniya) daxildir.
- Anqlosfer: Daha çox "nüvə ölkələri" (ABŞ, Böyük Britaniya, Kanada, Avstraliya və Yeni Zelandiya) arasındakı strateji ittifaqı və müştərək sivilizasiya kimliyini vurğulayır.[12]
Bu fərqlilik nəticəsində, bir çox tənqidçilər terminin bəzən eksklüziv (kənarlaşdırıcı) xarakter daşıdığını və ingilisdilli inkişaf etməkdə olan ölkələri bu "klub"dan kənarda qoyduğunu qeyd edirlər.[13]
2000-ci illərdən etibarən "Anqlosfer" termini rus dilli elmi ədəbiyyata və mediaya daxil olmuşdur. Bu termin həm kütləvi informasiya vasitələrində,[14] həm də elmi və elmi-populyar nəşrlərdə geniş şəkildə istifadə olunmağa başlamışdır.[15]
Rusiyalı diplomat və şərqşünas Georgi Toloraya terminin mahiyyətini aşağıdakı kimi xarakterizə edir:
Ən maraqlısı Anqlosferdir. Bu termin istifadəyə nisbətən yaxınlarda daxil olmuşdur. "Anqlosfer" dedikdə, ümumi hüququn (ing. common law) qüvvədə olduğu ingilisdilli ölkələr qrupu nəzərdə tutulur. Bu anlayış sadəcə ingilis dilinin əsas və ya ikinci dil olduğu insanların məcmusundan daha böyük məna daşıyır. Anqlosfer ingilisdilli mədəniyyətlərin nüvəsini təşkil edən adət və prinsiplərə əsaslanır: individualizm, hüququn aliliyi, müqavilə və sövdələşmələrə hörmət, habelə azadlığın ən mühüm siyasi və mədəni dəyərə çevrilməsi. Digər bir tərifə görə isə bu, bazar iqtisadiyyatına və vətəndaş cəmiyyəti prinsiplərinə hörmətə əsaslanan ortaq anlayış birliyidir.[16]
Post-sovet elmi məkanında Anqlosfer çox vaxt sivilizasiya kimliyi böhranı fonunda tədqiq edilir. Bəzi tədqiqatçılar bu ittifaqı XXI əsrin yeni inkişaf çağırışlarına cavab verən innovativ potensial kimi qiymətləndirirlər.[17]
Anqlosferə dair elmi müzakirələrdə əsas vurğu aşağıdakı faktorlara edilir:
- İndividualizm: Kollektivizmdən fərqli olaraq şəxsi azadlıqların ön plana çıxması;
- Hüququn aliliyi: Dövlət maraqlarından üstün olan sabit hüquq sistemi;
- Vətəndaş cəmiyyəti: Dövlətdən müstəqil olan güclü ictimai institutlar.
Anqlosferin nüvəsini təşkil edən beş ölkə (Böyük Britaniya, ABŞ, Kanada, Avstraliya və Yeni Zelandiya) qlobal iqtisadiyyatda, hərbi xərclərdə və ərazi sahəsində əhəmiyyətli paya malikdir. Aşağıdakı cədvəldə 2022/2023-cü illər üzrə əsas iqtisadi və demoqrafik göstəricilər əks olunmuşdur:
| Ölkə | Əhali (mln) |
Ərazi (min km2) |
Nominal ÜDM (trln USD)[18] |
ÜDM (PPP) (trln USD)[19] |
Adambaşına düşən ÜDM (PPP, USD) |
Milli sərvət (PPP) (trln USD)[20] |
Hərbi xərclər (PPP) (mlrd USD)[21] |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
 Avstraliya |
26.0 | 7692 | 1.707 | 1.718 | 65366 | 7.661 | 22.0 |
 Kanada |
38.7 | 9985 | 2.089 | 2.385 | 60177 | 9.971 | 23.3 |
 Yeni Zelandiya |
5.1 | 262 | 0.251 | 0.278 | 54046 | 1.229 | 3.1 |
 Böyük Britaniya |
67.1 | 242 | 3.158 | 3.846 | 56471 | 16.208 | 70.2 |
 ABŞ |
332.7 | 9834 | 26.854 | 26.854 | 80035 | 114.932 | 734.3 |
| Cəmi (Əsas Anqlosfer ölkələri) | 469.6 | 27329 | 34.059 | 35.081 | 65700 | 150.001 | 852.9 |
| Dünya üzrə payı (%) | 5.9% | 18.4% | 32.3% | 20.0% | 3.3× (orta) | 24.9% | 32.9% |
Cədvəldən göründüyü kimi, Anqlosfer ölkələri dünya əhalisinin cəmi 5.9%-ni təşkil etsələr də, qlobal nominal ÜDM-in üçdə birindən (32.3%) çoxuna sahibdirlər. Hərbi sahədə isə bu üstünlük daha barizdir; qlobal hərbi xərclərin 32.9%-i məhz bu beş ölkənin payına düşür ki, bunun da böyük hissəsi ABŞ-nin hərbi büdcəsi tərəfindən formalaşır.[21] Milli sərvət baxımından 150 trilyon dollarlıq (PPP) göstərici ilə Anqlosfer qlobal zənginliyin dörddə birini təmsil edir.[20]
Anqlosfer ölkələri arasındakı ən güclü əlaqələrdən biri kəşfiyyat sahəsindəki "Beş göz" (ing. Five Eyes) ittifaqıdır. Bu ittifaq İkinci Dünya müharibəsindən sonra imzalanmış UKUSA müqaviləsinə əsaslanır.[22]
Hərbi sahədə 2021-ci ildə ABŞ, Böyük Britaniya və Avstraliya arasında imzalanmış AUKUS paktı Anqlosfer daxilindəki strateji tərəfdaşlığın müasir təzahürü hesab olunur.[23]
Anqlosferin əsas beş ölkəsi dünya iqtisadiyyatının mühüm sütunlarını təşkil edir. Dünya Bankının məlumatlarına əsasən, bu ölkələrin cəmi nominal ÜDM-i dünya iqtisadiyyatının təxminən 30%-nə bərabərdir.[24]
Demoqrafik baxımdan bu ölkələr tarixən Avropa mənşəli əhaliyə sahib olsa da, son onilliklərdə həyata keçirilən miqrasiya siyasəti nəticəsində multikultural struktura çevrilmişlər. Məsələn, Kanada əhalisinin 23%-dən çoxu ölkə xaricində doğulmuş mühacirlərdir.[25] ABŞ-də isə əhalinin təxminən 19%-i Latın Amerikası (Hispanic) mənşəlidir.[26]
- ↑ "Anglosphere definition and meaning – Collins English Dictionary". www.collinsdictionary.com (ingilis). İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ "CANZUK, Conservatives and Canada: Marching backward to empire – iPolitics" (ingilis). 24 fevral 2017. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ "The Anglosphere and its Others: The 'English-speaking Peoples' in a Changing World Order". British Academy (ingilis). İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ "In the shadows of empire: how the Anglosphere dream lives on" (ingilis). 11 may 2018. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ "The Anglosphere and its Others". British Academy (ingilis). İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ Editorial. "The Guardian view on languages and the British: Brexit and an Anglosphere prison". the Guardian (ingilis). 3 noyabr 2017. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ Stephenson, Neal. The Diamond Age: Or, A Young Lady's Illustrated Primer (ingilis). Bantam Spectra. 1995. ISBN 0-553-09609-5.
- ↑ Bennett, James C. The Anglosphere Challenge: Why the English-Speaking Nations Will Lead the Way in the Twenty-First Century (ingilis). Rowman & Littlefield. 2004. ISBN 978-0742533325.
- ↑ "What is the 'Anglosphere'?" (ingilis). BBC News. 18 yanvar 2020. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ "Definition of Anglosphere" (ingilis). Oxford Reference. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ Vucetic, Srdjan. The Anglosphere: A Genealogy of a Racialized Identity in International Relations (ingilis). Stanford University Press. 2011. ISBN 978-0804772242.
- ↑ "The rise of the Anglosphere" (ingilis). The Economist. 2 noyabr 2013. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ "The Myth of the Anglosphere" (ingilis). Foreign Affairs. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ "Громыко А.А. Великобритания - евроамерика западного мира" (rus). Nezavisimaya Gazeta. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ Астафурова Т., Олянич А. "Англосфера как инновационный потенциал современной науки". Russian Review (rus). 2011.
- ↑ "Толорая Г. Единство и борьба миров". Стратегия России (rus). 2010. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ "Малиновский П.В. ММК в эпицентре кризиса цивилизационной идентичности" (rus). Fond GP. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ "World Development Indicators". World Bank. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ "World Economic Outlook Database". IMF. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- 1 2 "Global Wealth Report 2023". UBS. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- 1 2 "SIPRI Military Expenditure Database". Stockholm International Peace Research Institute. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ "The Five Eyes Intelligence Network" (ingilis). Australian Government, National Security. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ "Joint Leaders Statement on AUKUS" (ingilis). The White House. 15 sentyabr 2021. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ "GDP (current US$) - Data" (ingilis). World Bank. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ "Immigration and ethnocultural diversity in Canada" (ingilis). Statistics Canada. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- ↑ "U.S. Census Bureau QuickFacts: United States" (ingilis). U.S. Census Bureau. İstifadə tarixi: 20 fevral 2026.
- Bell, Duncan. "The Anglosphere: new enthusiasm for an old dream". Prospect. 19 yanvar 2017.
- Bellocchio, Luca. Anglosfera. Forma e forza del nuovo Pan-Anglismo. Genova, Il Melangolo. 2006. ISBN 978-88-7018-601-7.
- Bennett, James C. "Dreaming Europe in a Wide-Awake World". The National Interest (78). 2004: 119–129. ISSN 0884-9382. JSTOR 42897514.
- Bennett, James C. The Anglosphere Challenge: Why the English-Speaking Nations Will Lead the Way in the Twenty-First Century. Rowman & Littlefield. 2004. ISBN 978-0742533325.
- Bennett, James C. The Third Anglosphere Century: The English-Speaking World in an Era of Transition (ingilis). The Heritage Foundation. 2007. ISBN 978-0891952770.
- Brown, Andrew. "Scourge and poet". The Guardian. 15 fevral 2003.
- Conquest, Robert; Reply by Ignatieff, Michael. "The 'Anglosphere'". The New York Review of Books. 47 (8). 23 mart 2000. İstifadə tarixi: 24 iyul 2007.
- Davies, Andrew; Dobell, Graeme; Jennings, Peter; Norgrove, Sarah; Smith, Andrew; Stuart, Nic; White, Hugh. Keep calm and carry on: Reflections on the Anglosphere (Hesabat). Australian Strategic Policy Institute. 2013.
- Hannan, Daniel. "The Anglosphere is alive and well, but I wonder whether it needs a better name". The Daily Telegraph. 2 mart 2014. 7 aprel 2016 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 12 aprel 2016.
- Kenny, Michael; Pearce, Nick. "The rise of the Anglosphere: how the right dreamed up a new conservative world order". New Statesman. 2015. İstifadə tarixi: 23 may 2018.
- Kenny, Michael; Pearce, Nick. Shadows of Empire: The Anglosphere in British Politics. Polity. 2018. ISBN 978-1-509-51660-5.
- Legrand, Tim. "Transgovernmental Policy Networks in the Anglosphere". Public Administration. 93 (4). 1 dekabr 2015: 973–991. doi:10.1111/padm.12198.
- Legrand, Tim. "Elite, exclusive and elusive: transgovernmental policy networks and iterative policy transfer in the Anglosphere". Policy Studies. 37 (5). 22 iyun 2016: 440–455. doi:10.1080/01442872.2016.1188912.
- Lloyd, John. "The Anglosphere Project". New Statesman. 2000. 13 dekabr 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 30 noyabr 2012.
- Parulekar, Shashi; Kotkin, Joel. "The State of the Anglosphere". City Journal. 2012.
- Pomerantsev, Peter. "The idealistic pull of the 'Anglosphere'". Politico Europe. 13 iyul 2016.
- Reynolds, Glenn. "Explaining the 'Anglosphere'". The Guardian. 28 oktyabr 2004. 4 aprel 2019 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 31 iyul 2018.
- Roberts, Andrew. A History of the English-Speaking Peoples Since 1900. Weidenfeld & Nicolson. 2006. ISBN 978-0297850762.
- Robertson, Peter E. "The Real Military Balance: International Comparisons of Defense Spending". Review of Income and Wealth (ingilis). 68 (3). 2022: 797–818. doi:10.1111/roiw.12536. ISSN 1475-4991. 13 may 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 noyabr 2021.
- Vucetic, Srdjan. The Anglosphere: A Genealogy of a Racialized Identity in International Relations. Stanford University Press. 2011. ISBN 978-0-8047-7224-2.
- Wellings, Ben; Baxendale, Helen. "The power of the Anglosphere in Eurosceptical thought". 10 dekabr 2015. 1 avqust 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 avqust 2018.
- Wellings, Ben. "The Anglosphere in the Brexit Referendum". Revue française de civilisation britannique. XXII (2). 2017. doi:10.4000/rfcb.1354.