Anqlofil (ing. Anglophile), Anlofiliya, İngilis heyranlığı, İngiltərə heyranlığı və ya Anqlomaniya (ifrat həddi ifadə etmək üçün) — İngiltərəyə, ingilis xalqına, mədəniyyətinə, ingilis dilinə və ya onun müxtəlif dialektlərinə qarşı xüsusi marağı, rəğbəti və heyranlığı olan şəxs.[1][2]
Termin yunan mənşəli "anglo" (İngiltərə ilə bağlı) və "philos" (sevmək) sözlərinin birləşməsindən yaranmışdır. Bu termin ilk dəfə 1860-cı illərdə fransız yazıçısı Şarl Bodler tərəfindən fransız cəmiyyətində Britaniya həyat tərzinə meyl edənləri təsvir etmək üçün istifadə edilmişdir.[3] Bodler bu sözü Parisin bohem mühitində Britaniya həyat tərzini və dəbini təqlid edənləri bir qədər ironik şəkildə təsvir etmək üçün işlətmişdir.[4]
Anqlofillər ingilis ədəbiyyatına (məsələn, Uilyam Şekspir, Ceyn Ostin), britaniya musiqisinə, monarxiya sisteminə və ya britaniya yumoruna dərindən maraq göstərirlər. Bəzi hallarda anqlofillərə qarşı aşağılayıcı mənada "Tea-obsessed" (azərb. çay dəlisi) kimi ifadələr işlədilir. Bu, internet subkulturalarında Yaponiya həvəskarlarına ("yaponofillərə") verilən "weeaboos" ləqəbi ilə müqayisə edilir.[5]
Anqlofiliya (və ya bəzən daha kəskin formada "Anqlomaniya") tarix boyu müxtəlif mərhələlərdən keçmişdir. Bu heyranlıq sadəcə dilə deyil, həm də Britaniyanın dövlət idarəçiliyinə, etikasına və sənayesinə qarşı olmuşdur.
XVIII əsrdə Avropada, xüsusilə Fransada Britaniya sisteminə qarşı böyük bir maraq dalğası yaranmışdır. Bu dövrdə Volter və Monteskyö kimi filosoflar Britaniya konstitusiyalı monarxiyasını mütləqiyyətə qarşı bir nümunə kimi təqdim edirdilər.[6]
Volterin 1733-cü ildə nəşr olunmuş "İngilislər haqqında fəlsəfi məktublar" (fr. Lettres philosophiques) əsəri Avropada anqlofiliyanın manifesti hesab olunur.[7] Bu dövrdə fransız aristokratiyası arasında ingilis bağçılıq sənəti (ing. English garden), geyim üslubu və at yarışlarına maraq o qədər artmışdı ki, bu fenomen "Anqlomaniya" adlandırılırdı.
XIX əsrdə Britaniya imperiyasının qlobal zirvəyə çatması ilə anqlofiliya daha çox intizam, idman və "centlmen" etikası ilə əlaqələndirilməyə başlanmışdır. Almaniya və Rusiyada zadəgan ailələri öz uşaqları üçün ingilis dayələr (ing. nanny) tutur və övladlarını Britaniya təhsil sisteminin prinsipləri ilə böyüdürdülər.[8]
Bu dövrdə anqlofiliya artıq sadəcə siyasi deyil, həm də etik bir hədəfə çevrilmişdi: təmkinli davranmaq (ing. stiff upper lip) və ədalətli oyun (ing. fair play) prinsipləri qlobal səviyyədə idealizə edilirdi.
XX əsrdə, xüsusilə İkinci Dünya müharibəsi zamanı Anqlosfer ölkələri arasında yaranan hərbi ittifaq ABŞ-də güclü bir anqlofil dalğası yaratmışdır. Vinston Çörçill həm ABŞ, həm də Böyük Britaniyada "demokratiyanın xilaskarı" kimi anqlofillərin əsas ikonasına çevrilmişdi.[9] Bu dövrdə "Xüsusi Münasibətlər" (ing. Special Relationship) termini həm siyasi, həm də mədəni heyranlığı ifadə edən əsas anlayış olmuşdur.
XVIII əsr və XIX əsrin əvvəllərində Avropa və Rusiya imperiyasının mədəni istiqaməti əsasən Fransaya yönəlmişdi (bu dövrdə yuxarı təbəqə arasında Frankomaniya hökm sürürdü). Belə bir şəraitdə anqlomanlıq (anqlofiliya) özünü ciddi şəkildə fərqləndirən, diqqətçəkən və elit bir fenomen kimi büruzə verirdi. Bu meyl sadəcə dilə deyil, həm də Britaniyanın siyasi institutlarına və dənizçilik ənənələrinə heyranlıqla əlaqədar idi.
Anqlomanların sırasına dövrün bir çox nüfuzlu dövlət xadimləri daxil idi. Bunlardan bəziləri Britaniya həyat tərzini və idarəçilik modelini dövlət islahatları üçün nümunə hesab edirdilər:[10]
- Viktor Koçubey: Britaniya sisteminə rəğbəti olan mühüm siyasi xadim.
- İvan Baryatinski: Diplomatik korpusun nümayəndəsi, Britaniya aristokratiyasının dəyərlərini təbliğ edirdi.
- Aleksandr Zavadovski: Britaniya mədəniyyətinə bağlılığına görə "İngilis" ləqəbi ilə tanınırdı.
- Mixail Vorontsov: Britaniyada rus səfirinin ailəsində böyüdüyü üçün ingilis tərbiyəsi və dünyagörüşünə sahib idi.[11]
Anqlomanlıq ideyaları donanma zabitləri arasında da xüsusilə populyar idi. Britaniyanın dənizlərdəki mütləq hakimiyyəti bir çox admiralları bu ölkənin ənənələrini tətbiq etməyə sövq edirdi. İngilis dənizçilik məktəbinin və Britaniya ənənələrinin tərəfdarları arasında məşhur admirallar — Pavel Çiçaqov və Nikolay Mordvinov var idi.[12]
Bu dövrdə anqlomanlıq özünü bir neçə əsas sahədə göstərirdi:
- Bağçılıq və memarlıq: "İngilis bağçası" (mənzərəli bağlar) üslubunun geniş yayılması.
- Geyim: Dəbdə fransız dəbdəbəsinin yerini ingilis sadəliyi və keyfiyyətinin (məsələn, frak və silindrlər) tutması.
- Məişət: İngilis klublarının (məsələn, Sankt-Peterburqdakı İngilis Klubu) yaradılması və çay mərasimlərinə marağın artması.[13]
Tarix boyu bir çox dünya şöhrətli şəxsiyyət Britaniya dövlətçilik modelinə, hüquq sisteminə və mədəniyyətinə olan heyranlıqlarını həm əsərlərində, həm də siyasi fəaliyyətlərində büruzə vermişdirlər.
- Volter (1694–1778): Fransız maarifçiliyinin ən böyük nümayəndələrindən biri hesab olunan Volter, İngiltərədə sürgündə olduğu müddətdə Britaniya parlamentarizminə və dini tolerantlığına heyran qalmışdır. Onun "İngilislər haqqında fəlsəfi məktublar" əsəri Avropada anqlofiliyanın təməl daşı hesab olunur.[14]
- Franklin Delano Ruzvelt (1882–1945): ABŞ-nin 32-ci prezidenti qatı anqlofil kimi tanınırdı. Onun Britaniya kral ailəsi ilə yaxınlığı və Vinston Çörçill ilə yaratdığı "Xüsusi münasibətlər" İkinci Dünya müharibəsi zamanı Anqlosferin birliyini təmin etmişdir.[15]
- Barak Obama (1961–): ABŞ-nin 44-cü prezidenti dəfələrlə Britaniya tarixi və ədəbiyyatına olan rəğbətini ifadə etmişdir. O, Britaniya parlamentindəki çıxışı zamanı Anqlosferin müştərək dəyərlərini "dünya tərəqqisinin mühərriki" adlandırmışdır.[16]
- Xorxe Luis Borxes (1899–1986): Argentinalı dahi yazıçı dərin anqlofil idi. O, ingilis ədəbiyyatını (xüsusilə Robert Lüis Stivenson və Çestertonu) dünya ədəbiyyatının zirvəsi hesab edirdi və hətta özünü "ingilis dilinin bir tərəfdarı" kimi qələmə verirdi.[17]
- Umberto Eko (1932–2016): İtalyan semiotiki və yazıçısı ingilis mədəniyyətinə, xüsusilə də orta əsrlər Britaniya fəlsəfəsinə və dedektiv janrına (Şerlok Holms) böyük rəğbət bəsləmişdir. Onun "Qızılgülün adı" əsərindəki Baş qəhrəman Uilyam Baskervilli obrazı ingilis empirizminin rəmzidir.[18]
- Dmitri Lixaçov (1906–1999): Görkəmli rus alimi və akademik, Britaniya park mədəniyyətinə və ingilis fərdi azadlıq konsepsiyasına heyran idi. O, anqlofiliyanı "daxili azadlığın forması" kimi qiymətləndirirdi.[19]
- İosif Brodski (1940–1996): Nobel mükafatı laureatı olan şair ingilis dilini və poeziyasını (xüsusilə V.H. Odeni) o qədər sevirdi ki, bir çox əsərlərini məhz ingilis dilində qələmə almışdı. O, ingilis dilini "ən yüksək ədalət dili" adlandırırdı.[20]
Britaniya monarxiya sistemi və dövlət idarəçiliyi tarix boyu bir çox xarici hökmdarlar üçün sabitlik və tərəqqi nümunəsi olmuşdur.
- Danimarka Kralı VI Kristian: Skandinaviya tarixində ingilis bağçılıq və kənd təsərrüfatı metodlarını öz ölkəsində tətbiq edən ən böyük anqlofillərdən biri hesab olunur.
- II Yekaterina (Rusiya imperatriçası, 1729–1796): II Yekaterinanın hakimiyyət dövrü Rusiyada "Anqlomaniya"nın zirvə nöqtəsi hesab olunur. İmperatriça Britaniya konstitusiyalı monarxiya prinsiplərinə, ingilis bağçılıq sənətinə və memarlığına (məsələn, Çarlz Kameronun fəaliyyəti) böyük rəğbət bəsləyirdi. O, məktublarında özünü "ingilis bağçılığının fanatı" adlandırırdı.[21]
- III Fridrix (Almaniya imperatoru, 1831–1888): Almaniya imperatoru III Fridrix və həyat yoldaşı (Kraliça Viktoriyanın qızı Viktoriya) qatı anqlofil idilər. Fridrix Almaniyanı Britaniya tipli liberal konstitusiyalı monarxiyaya çevirmək arzusunda idi. Lakin onun cəmi 99 gün hakimiyyətdə qalması və vaxtsız ölümü bu islahatların qarşısını almışdır.[22]
- Böyük Pyotr (Rusiya çarı, 1672–1725): Gənc yaşlarında İngiltərəyə (Deptford) gəmiqayırma sənətini öyrənməyə gələn Pyotr, Britaniya donanmasına və parlament sisteminə heyran qalmışdır. Baxmayaraq ki, o, mütləqiyyəti saxlamış, lakin Rusiya donanmasını məhz ingilis modelləri əsasında yaratmışdır.[23]
- Pəhləvi sülaləsindən Məhəmməd Rza Pəhləvi (1919–1980): İranın sonuncu şahı Britaniya aristokratiyasının həyat tərzinə və təhsilinə böyük maraq göstərirdi. O, Britaniya idman növlərini təşviq edir və hərbi sahədə Londonla sıx əlaqələr saxlayırdı. Lakin onun bu meyli bəzən daxili siyasətdə "Britaniya agenti" ittihamlarına yol açmışdı.[24]
- I Lui-Filipp (Fransa kralı, 1773–1850): "Vətəndaş kral" kimi tanınmış Lui-Filipp gəncliyində İngiltərədə sürgündə yaşamış və Britaniya liberalizminin tərəfdarına çevrilmişdir. O, hakimiyyəti dövründə Fransa və Britaniya arasında ilk rəsmi "Antanta" (əməkdaşlıq) sazişinin bünövrəsini qoymağa çalışmışdır.[25]
- ↑ Anglophile // The American Heritage Dictionary of the English Language (ingilis) (5.). Houghton Mifflin Harcourt. 2015. İstifadə tarixi: 21 fevral 2026.
- ↑ "Anglophile definition". Oxford Reference (ingilis). Oxford University Press. ISBN 9780192800619. İstifadə tarixi: 21 fevral 2026.
- ↑ Auerbach, S. The Strange Death of Britishness: Race, National Identity and the End of Empire (ingilis). Springer. 2009. 15.
- ↑ Auerbach, Jeffrey. The Strange Death of Britishness (ingilis). Oxford University Press. 2009. ISBN 978-0199558360.
- ↑ KnowYourMeme. "Anglophile culture and memes" (ingilis). İstifadə tarixi: 21 fevral 2026.
- ↑ Buruma, Ian. Anglomania: A European Love Affair (ingilis). Random House. 1998. ISBN 978-0375502026.
- ↑ Voltaire. Letters on England (ingilis). Penguin Classics (reprint). 1733.
- ↑ Gundle, Stephen. Glamour: A History (ingilis). Oxford University Press. 2008. 124–126.
- ↑ Hitchens, Christopher. Blood, Class and Nostalgia: Anglo-American Ironies (ingilis). Farrar, Straus and Giroux. 1990. ISBN 978-0374114435.
- ↑ Cross, Anthony. By the Banks of the Neva: Chapters from the Lives and Careers of the British in Eighteenth-Century Russia (ingilis). Cambridge University Press. 1997.
- ↑ Woronzoff-Dashkoff, A. The Dashkov Family: A Memoir (ingilis). Columbia University Press. 2008.
- ↑ Lincoln, W. Bruce. The Romanovs: Autocrats of All the Russias (ingilis). Anchor. 1981.
- ↑ Figes, Orlando. Natasha's Dance: A Cultural History of Russia (ingilis). Metropolitan Books. 2002.
- ↑ Davidson, Ian. Voltaire: A Life (ingilis). Pegasus Books. 2010. ISBN 978-1605982878.
- ↑ Meacham, Jon. Franklin and Winston: An Intimate Portrait of an Epic Friendship (ingilis). Random House. 2003.
- ↑ "Obama tells Parliament: 'Our time is now'". BBC News. 25 may 2011. İstifadə tarixi: 21 fevral 2026.
- ↑ Williamson, Edwin. Borges: A Life (ingilis). Viking Adult. 2004. ISBN 978-0670885794.
- ↑ Eco, Umberto. The Role of the Reader: Explorations in the Semiotics of Texts (ingilis). Indiana University Press. 1979.
- ↑ Likhachev, Dmitry. Reflections on Russia (ingilis). Westview Press. 1991.
- ↑ Brodsky, Joseph. Less Than One: Selected Essays (ingilis). Farrar, Straus and Giroux. 1986.
- ↑ Cross, Anthony. By the Banks of the Neva: Chapters from the Lives and Careers of the British in Eighteenth-Century Russia (ingilis). Cambridge University Press. 1997. 230–235.
- ↑ Röhl, John C. G. Young Wilhelm: The Kaiser's Early Life, 1859–1888 (ingilis). Cambridge University Press. 1998.
- ↑ Massie, Robert K. Peter the Great: His Life and World (ingilis). Alfred A. Knopf. 1980.
- ↑ Milani, Abbas. The Shah (ingilis). Palgrave Macmillan. 2011. ISBN 978-1403971937.
- ↑ Price, Munro. The Perilous Crown: France between Revolutions (ingilis). Macmillan. 2007.
- Auerbach, Sascha. Race, Law, and "The Chinese Puzzle" in Imperial Britain. London: Macmillan. 2009. doi:10.1057/9780230620926. ISBN 978-0-230-60949-5.
- Buruma, Ian. Anglomania: A European Love Affair. New York: Random House. 1998.
- Markovich, Slobodan G. "Anglophiles in Balkan Christian States (1862–1920)". Balcanica (40). 2009: 95–145. doi:10.2298/BALC0940093M. hdl:21.15107/rcub_dais_4302.
- Michael Maurer: Anglophilia, European History Online, Mainz: Institute of European History, 2010, retrieved: June 14, 2012.
- Elisa Tamarkin, Anglophilia: Deference, Devotion, and Antebellum America (University of Chicago Press, 2008).
- Time magazine review of Anglomania
- Anglotopia – Anglophile Blog
- Anglophenia – Anglophile Blog from BBC America
- Smitten by Britain – Anglophile and Britophile blog Arxivləşdirilib 2023-06-09 at the Wayback Machine
- Anglophiles United – Blog and website for Anglophiles Arxivləşdirilib 2021-10-10 at the Wayback Machine
- The Anglophile Channel