İbrahim Ədhəm Soylu (alb. Ibrahim Edhem Sojliu), həmçinin İbrahim Starova,[2] İbrahim Berzeşta[3] (alb. Bërzeshta) və ya daha çox İbrahim Temo (mart 1865, Struqa[d] – 15 avqust 1945, Konstansa[1]) — albanəsilli Osmanlı siyasətçisi, inqilabçısı, intellektualı və həkimi. O, XIX əsrin sonundan XX əsrin əvvəllərinə qədər Osmanlı imperiyasında müxalif siyasi hərəkatların formalaşmasında mühüm rol oynamış, xüsusilə İttihad və Tərəqqi Komitəsinin (İTK) ilkin qurucularından biri kimi tanınmışdır.
| İbrahim Temo | |
|---|---|
| türk. İbrahim Temo | |
.jpg) | |
| Şəxsi məlumatlar | |
| Doğum tarixi | mart 1865 |
| Doğum yeri |
|
| Vəfat tarixi | 15 avqust 1945 (80 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Milliyyəti | alban |
| Partiya | |
| Fəaliyyəti | siyasətçi |
| Atası | Mustafa bəy |
| Anası | Fatimə xanım |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
İbrahim Temo "gənc türklər" hərəkatının erkən mərhələsində II Əbdülhəmidin avtoritar idarəçiliyinə qarşı çıxan gizli təşkilati fəaliyyətin əsas simalarından biri olmuşdur. Tibbi təhsil aldığı dövrdə Osmanlı İttihad Komitəsinin yaradılmasında iştirak etmiş, təşkilatın Balkanlar və Avropa filiallarının qurulmasında fəal rol oynamışdır. Sonradan İTK daxilində yaranan ideoloji və təşkilati dəyişikliklər fonunda ittihadçılardan uzaqlaşmış, daha liberal və pluralist mövqeləri müdafiə etmişdir.
Temo eyni zamanda alban milli oyanışının fəal iştirakçılarından biri olmuş, alban dilinin, mədəniyyətinin və siyasi hüquqlarının müdafiəsi istiqamətində fəaliyyət göstərmişdir. O, Bəşkimi Cəmiyyətində aparıcı rollardan birini oynamış, alban əlifbası, ana dildə təhsil və muxtariyyət məsələləri ilə bağlı təşəbbüslərdə iştirak etmişdir. Bu fəaliyyətləri onu həm Osmanlı siyasi mühitində, həm də Balkanlarda yaşayan alban icmaları arasında nüfuzlu fiqura çevirmişdir. Onun qardaşı Nuri Soylu Vlora şəhərində keçirilən yığıncaqda Albaniya İstiqlaliyyət Bəyannaməsini imzalayanlardan biri olmuşdur.[4]
1908-ci il Gənc türklər inqilabından sonra Temo Osmanlı Demokrat Partiyasını təsis etmiş, ittihadçılara müxalif mövqedə dayanmış, sonrakı illərdə isə Rumıniyada siyasi və ictimai fəaliyyətini davam etdirmişdir. O, Rumıniya Parlamentində senator kimi çalışmış, eyni zamanda tibbi və publisistik fəaliyyətlə məşğul olmuşdur.
İbrahim Əhdəm 1865-ci ildə Osmanlı imperiyasının Manastır vilayətinin Ohrid qəzasına bağlı Struqa şəhərində anadan olmuşdur. Ailəsi Albaniyanın Buçimas kəndindən gəlmiş, əcdadları Osmanlı imperiyasına xidmət etmiş və sonradan onun doğum yerinə köç etmişdilər.[5][6][7] Atası tüccar Murad bəy, anası isə Fatimə xanım olmuşdur. Onun ailəsi Bakallı adlanan klana mənsubdur.[4] Ona Əhdəm adından qısaldılmış "Temo" ləqəbi verilmişdir.[8] İbrahim Temo Əbdül, Naim və Sami Fraşeri qardaşlarının bir bacısı ilə evlənmişdir.[3]
İlk təhsilini Struqada almışdır. Türk dili ilə yanaşı, bir az fransız və ərəb dillərini də öyrəndikdən sonra 1884-cü ildə İstanbula getmişdir. Ahırkapıdakı Tibb Hazırlıq Məktəbinə başladıqdan sonra iqtisadi çətinliklər üzündən Kuleli Hərbi Tibb Hazırlıq Məktəbinə internat tələbəsi kimi keçmiş, daha sonra 1888-ci ildə Məktəbi-tibbiyeyi-şahanəyə daxil olmuşdur.[5]
Tələbəlik illərində İstanbulda gizli fəaliyyət göstərən alban milliyyətçi qrupları ilə əlaqəyə girmişdir. Şəmsəddin Sami və Naim Fraşeri kimi alban liderlərinə əlavə olaraq, Şimali Makedoniyada yunan əleyhinə təbliğat aparan arumın hərəkatının liderlərindən Apostol Marqarit ilə də əlaqə qurmuşdur. 1879-cu ildə Prizren Liqası dövründə Temo Alban Hərflərinin Nəşri Cəmiyyətinin (alb. Shoqëri e të shtypurit shkronjavet shqip) qurucularından olmuşdur.[2][7][8]
Temo, Mehmed Rəşid, İshaq Sükuti və Abdulla Cövdət ilə birlikdə Məktəbi-tibbiyeyi-şahanənin tələbələri olaraq 1889-cu ildə gizli bir cəmiyyət – Osmanlı İttihad Komitəsini yaratmışdır. Qrupun məqsədi Osmanlı sultanı II Əbdülhəmidin avtoritar idarəsini devirmək olmuşdur. Qrup ilk illərində kiçik hüceyrələr şəklində təşkil edilmiş, üzvlər nömrələrlə tanınmışdır. Temo 1/1 nömrəsini almış, yəni həm ilk hüceyrə, həm də hərəkətin ilk üzvü olmuşdur. Onların ilk fəaliyyətləri məktəbdə tibbi proqramdakı dəyişikliklərə etiraz etməyi əhatə etmişdir.[2][9]
Erkən dövrdə Temo qrupun üzvü olaraq Nəcib Draqa və digər kosovalıları, həmçinin Toskeriyadan (Cənubi Albaniya) həmvətənlərini cəlb etmişdir. Temo Paris hüceyrəsinin rəhbəri Əhməd Rza ilə tanış olmuş və onlar əməkdaşlıq qurmuşdur.[2][9][10] Rıza pozitivist fəlsəfə ideyalarına əsaslanaraq Temonun qrupuna "Nizam ve Terakki" adını qəbul etməyi tövsiyə etmişdir, bu da Ogüst Kontun "Nizam və Tərəqqi" şüarının tərcüməsi olmuşdur. Qrupun qurucuları, o cümlədən Temo "İttihad" (hərf. "birlik") terminindən istifadə etməyə qətiyyətlə israr etmişdilər. 1894–1895-ci illərdə hər iki fraksiya arasında kompromis əldə edilmiş və yeni ad altında Osmanlı İttihad və ve Tərəqqi Cəmiyyəti (İTC) yaranmışdır.[11]
1890-cı ildə bir xəbərçi tərəfindən xəbər verilməsi nəticəsində Temo Ohrid şəhərində tətildə olan zaman həbs olunmuşdur. Ulduz sarayında xüsusi komissiya tərəfindən sorğu-sualdan sonra buraxılmışdır. 1892-ci ildə Məktəbi-tibbiyeyi-şahanəni kapitan rütbəsi ilə bitirmiş və 1893-cü ildə Heydarpaşa Nümunə Xəstəxanasında oftalmologiya üzrə ixtisaslaşmağa başlamışdır. Bu vəzifəyə başlayandan sonra üç dəfə daha həbs olunmuşdur. Son həbsdən sonra Anadoluya sürgün ediləcəyini anlamış, bir çox digər "gənc türk" intellektuaları kimi ölkəni tərk etməyə qərar vermişdir.[11]
1895-ci ildə Osmanlı hakimiyyəti İttihad və Tərəqqi qrupunu aşkar etmiş, üzvlərin həbs və sürgün olunmasına səbəb olmuşdur. Temo həbsdən qaçmaq üçün noyabr ayında Rumıniyaya sığınmışdır.[9][11] O, arumın hərəkatının üzvlərinin köməyi ilə gizlicə "Metéor" adlı Rumıniya gəmisinə minmiş və Konstansaya getmiş, oradan da Buxarestə çatmışdır. Bir il Buxarest xəstəxanalarında işlədikdən və Rumıniyada tibb təcrübəsi üçün imtahanlardan keçdikdən sonra 1896-cı ilin dekabr ayında türk əhalisinin sıx yaşadığı Dobrujanın Konstansa bölgəsinin Məcidiyyə məntəqəsində tibb təcrübəsinə başlamışdır.[8] Orada Qırımzadə Əli Rza ilə birlikdə İTC-nin filialını yaratmışdır.[12] Temo Dobrujada müsəlman əhali arasında İTC ideyalarını yaymaq üçün qəzet nəşr etmişdir.[13] Həmçinin qonşu Bolqarıstanın Qazanlıq, Vidin, Şumen, Ruse, Sofiya və Plovdiv şəhərlərində, eləcə də Albaniyanın Şkoder və Tirana şəhərlərində İTC filialları yaratmışdır.[11][14]
Temo Rumıniyada həkim kimi fəaliyyət göstərdiyi dövrdə cəmiyyət üçün aktiv işi də davam etdirmişdir. İlk olaraq "Hərəkat" adı ilə 500 nüsxə tirajla bir broşür nəşr etdirmişdir. II Əbdülhəmidin (hakimiyyəti: 1876–1909-cu illər) dövründə baş vermiş itkilərə diqqət çəkdiyi bu broşürü gizli yollarla İstanbul, İzmir, Saloniki və Trabzona göndərmiş, nəşr maraqla qarşılanmışdır. Qısa müddət ərzində Konstansa, Dobruja, Bazarcıq, Şumen, Varna, Ruse, Lom, Plovdiv və Tutrakan şəhərlərində İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin filiallarının açılmasına öncüllük edən Temo cəmiyyətin Balkanlardakı əsas rəhbər fiqurlarından birinə çevrilmişdir. 1898-ci ildə təşkilatın Paris, Cenevrə və Qahirə filialları ilə daimi əlaqə saxlamışdır. Məcidiyyədə yerləşən evi nəzarət altında olan bir çox "gənc türk" fəalının sığınacaq yerinə çevrilmiş, burada gizlənən şəxsləri ətraf kəndlərdə saxladıqdan sonra onların Parisə və ya Cenevrəyə keçməsinə yardım göstərmişdir.[15]
1898-ci ildə Dobruja millət vəkili Vasili M. Koqalniçeyanunun dəstəyi ilə "Sədayı-Millət" adlı jurnalın nəşrinə başlamışdır. Osmanlı hökumətinin Rumıniyaya göstərdiyi təzyiq nəticəsində bu nəşr 1 may 1898-ci il tarixli 9-cu sayından sonra fəaliyyətini dayandırmağa məcbur olmuşdur. Osmanlı hökumətinin nümayəndəsi Əbülmüqbil Kəmal bəy tərəfindən onun İstanbula qayıtması üçün göndərilən məktublar Temonu razı sala bilməmiş, nəticədə o, 1898-ci ildə Rumıniya vətəndaşlığını qəbul etmişdir. Temonun fəaliyyətlərindən narahat olan Osmanlı idarəçiliyinin Rumıniyaya göndərdiyi Nəcib Məlhəmə Paşa ilə mübahisədən sonra onu duelə dəvət etməsi və Məlhəmə Paşanın bu çağırışdan yayınması Temonun cəmiyyət daxilindəki nüfuzunu daha da artırmışdır.[15]
Temo Rumıniyada fəaliyyət göstərən alban milli hərəkatında da iştirak etmişdir.[11][13][16] O, Konstansa şəhərində Bəşkimi Cəmiyyətinin yerli filialının vitse-prezidenti olmuş və onun Buxarestdə keçirilən konqreslərində fəal iştirak etmişdir.[11][13] Alban "Drita" komitəsi tərəfindən Albaniyanın muxtariyyəti tələb edən müraciələr Temo tərəfindən hazırlanmışdır.[12] Xaricdə olan zaman Temo alban məsələsinə milli baxımdan yanaşmış və alban icmasının problemlərini önə çıxarmışdır. O, Pravoslav Albaniya və Pravoslav Arumıniyanın sıx əməkdaşlığını müdafiə etmişdir, çünki Yunan Patriarxlığı və Bolqar Ekzarxlığı tərəfindən yerli dillərdə məktəb və kilsə liturgiyası həyata keçirilməsində maneələrlə üzləşmişdir. Temo İstanbulun Rum rayonunu Osmanlı dövlətində yunan var-dövlətini təmsil etdiyi üçün "intriqaların yuvası" kimi görmüşdür.[11] Rumıniyada Temo arumın təşkilat rəhbərliyi ilə yaxın əlaqələr saxlamış, Rumıniya hakimiyyəti bu əlaqələri dəstəkləmişdir. O həmçinin, Rumıniya türkləri ilə romalar arasında slavyanizmə qarşı anlaşmanın təmin edilməsində çalışmışdır. Bu fəaliyyətləri nəticəsində Balkanlarda nüfuzu artmışdır.[11][12]
Sürgün dövründə Temo İTCZ dairələrində aktiv olmuş, şəxsi baxışları isə daha liberal səciyyə almışdır. Məsələn, türk dilinin yazısı üçün dəyişdirilmiş latın əlifbasnı müdafiə etmişdir. Digər CUP üzvləri, o cümlədən Əhməd Rza onun tövsiyələrini soyuqqanlı qarşılamış və ona "Latınçı" ləqəbini vermişdir. Temo universal təhsil və Osmanlı torpaqlarında xarici məktəblərin yarısının tədrisini türk dilində aparmasını tələb edən təhsil proqramı hazırlamışdır. Alban dili ilə bağlı memorandumunda, o, azlıqların ana dili təhsil hüquqlarını, imperiyada türk olmayan əhalinin 40%-dən çox olduğu yerlərdə müdafiə etmişdir. Temo Rza və tərəfdaşlarını, azlıqların Osmanlı millətinə sədaqət göstərməsi üçün müəyyən güzəştlərin vacib olduğunu izah etməyə çalışmış, lakin onların təkliflərini qəbul etdirməmişdir.[17][18]
1902-ci ilin sonlarına doğru Temo aparıcı "gənc türk" təşkilatlarından dəstək almaq və Balkanlardakı potensial fəaliyyətləri müzakirə etmək üçün Avropaya səfər etmişdir.[19] Osmanlı hökuməti Rumıniya hökumətindən onun qarşısının alınmasını tələb etmiş və Temo haqqında məhkumiyyət çıxarmışdır.[20] Parisdə Temo sultanzadə Mehmed Səbahəddin bəy tərəfindən təşkil edilmiş Osmanlı Müqavimət Partiyaları Konqresində iştirak etmişdir. Burada islahatlar, azlıq hüquqları, inqilab və Avropa müdaxiləsi məsələləri müzakirə olunmuşdur.[13] Daha sonra Rumıniyadan Temo Əhməd Rzanın tərəfini tutmuşdur. O, Osmanlı işlərinə Avropa müdaxiləsinin bəzi etnik qrupları radikallaşdıracağından ehtiyat etmişdir. Onun üçün həll Osmanlı dövlətinin güclü olması və alban ərazilərinin bütövlüyünü qoruması olmuş, böyük güclərin Alban maraqlarını inkişaf etdirməsinə skeptik yanaşmışdır.[21]
1902–1903-cü illərdə göz xəstəlikləri üzrə ixtisasını tamamlamaq məqsədilə altı ay müddətində Parisdə qalmışdır. Parisə gəldikdən sonra Ali Makedoniya–Ədirnə Komitəsi tərəfindən Osmanlı idarəçiliyinə qarşı aparılan mənfi təbliğatla qarşılaşmış, bu təbliğatın uydurma məlumatlara əsaslandığını sübutlarla ortaya qoyan bir layihə hazırlamış və onu öz imkanları hesabına nəşr etdirmişdir. O, Avropanın müxtəlif şəhərlərində fəaliyyət göstərən "gənc türk" liderləri ilə görüşlər keçirmişdir. II Əbdülhəmidin idarəetməni ittihadçılara təhvil verməsi ehtimalını nəzərə almış, təhsil sahəsində görüləcək işlərə dair hazırlıq öhdəliyini üzərinə götürmüş və ibtidai məktəblər üçün bir layihə hazırlamışdır. Bu layihənin 8-ci maddəsində türk dilinə uyğun bir əlifbanın yaradılmasının təklif edilməsi onun ən diqqətəlayiq cəhətlərindən biri kimi qiymətləndirilmişdir.[15] Bəzi mənbələrə görə, o, 1904-cü ildə II Əbdülhəmidə qarşı təşkil edilmiş və uğursuzluqla nəticələnmiş bombalı sui-qəsd cəhdlərində fəal rol oynamışdır.[8]
İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin yenidən təşkilatlanmasından sonra Temo qrupla əlaqəsini saxlayan dostları ilə birlikdə "gənc türk" fəaliyyətlərini davam etdirmişdir, lakin bu fəaliyyətlər təşkilati baxımdan məhdud əhəmiyyət kəsb etmişdir. Bununla belə, Temonun geniş əlaqələri və şəxsi nüfuzu nəticəsində yenidən canlandırılmış Rumıniya filialı Parisdə yerləşən İttihad və Tərəqqi mərkəzi üçün mühüm bir dayağa çevrilmişdir. Rumıniyada İttihad və Tərəqqinin aparıcı simaları olan Temo və Qırımzadə sultanın varislik xəttini dəyişdirməyə yönəldiyi iddia edilən planlara qarşı çıxmaq və onları əngəlləmək məqsədilə Parisdə fəaliyyət göstərən İttihad və Tərəqqi təşkilatları ilə əlaqələri gücləndirməyə çalışmışdılar.[16]
Bu çərçivədə hər iki şəxs şahzadə Sabahəddinə məktub göndərmiş, sultanın vəfatı halında onun liqası tərəfindən görülə biləcək mümkün tədbirlərə dair bir plan təqdim etməsini xahiş etmişdir. Eyni zamanda, şahzadənin sultanın ölümündən sonra imperiyaya qayıdaraq fəaliyyətini davam etdirmək istəyi yaranacağı təqdirdə ona dəstək verməyə hazır olduqlarını bildirmişlər. Temo və Qırımzadə oxşar məzmunlu sənədi Əhməd Rza kimi digər İttihad və Tərəqqi üzvlərinə də göndərmiş, sənəd daha sonra Bahəddin Şakirə çatdırılmışdır.[16]
İttihad və Tərəqqi mərkəzi Temoya və Qırımzadəyə təklifin müzakirə ediləcəyini və mövzu ilə bağlı bir müraciətin mərkəzi komitə tərəfindən hazırlandığını bildirmişdir. Mərkəzi komitə onlardan İttihad və Tərəqqi təbliğatının gizli yollarla Osmanlı imperiyasına keçirilməsində yardım göstərmələrini, eyni zamanda yerli filialı yeni təşkilati qaydalara uyğun şəkildə yenidən fəallaşdırmalarını xahiş etmişdir. Bu prosesdə Şakir Dobrujada yaşayan və İttihad və Tərəqqi nəşrlərinə abunə olan Əli Sədat Həlili Temonun və Qırımzadə yanına cəlb edərək bir filial yaratmağa təşviq etmişdir.[16]
Üç "gənc türk" ilə İttihad və Tərəqqi mərkəzi arasında məktublaşmalar aparıldıqdan sonra Temo onların hamısını bir hüceyrə şəklində təşkilatlandırmış və gizli fəaliyyətə başlamalarına nail olmuşdur. Bu hüceyrənin əsas məqsədi "gənc türk" təbliğatını tərəfdarlar arasında yaymaq və qrupun gizli fəaliyyəti barədə məlumat vermədən onlardan maliyyə ianələri toplamaq olmuşdur. Yerli filial xaricdəki İttihad və Tərəqqi mərkəzindən dəstək almışdır. Temo Dobrujada orta məktəbdə türk dili müəllimi olan Mustafa Raqibə yerli İttihad və Tərəqqi filialı adından "gənc türk" təbliğatının yayılmasında yardım göstərmişdir.[16]
Konstansaya qayıtdıqdan sonra burada yerləşən türk məktəbində aparılan islahat işləri ilə məşğul olmuşdur. Rumıniyada yaşayan albanları təşkilata cəlb etmək üçün geniş fəaliyyət göstərmişdir. 1906-cı ilin sonlarına doğru Rumıniyada mövcud olan üç alban cəmiyyətinin birləşdirilməsi yolu ilə Bəşkimi Cəmiyyətinin yaradılmasına öncüllük etmişdir. Osmanlı hökumətinin Balkanlardakı "gənc türk" hərəkatlarına qarşı təzyiqlərinin artması nəticəsində "İslam Təhsilinin İnkişafı" adı altında kamuflyaj xarakterli bir təşkilat yaratmış və fəaliyyətini bu ad altında davam etdirmişdir. 1907-ci ildə Parisdə keçirilmiş "gənc türk" qurultayından sonra Rumeli filialı Manastır, Kosovo və Salonikidə yerləşən hərbi qüvvələr arasında təbliğat fəaliyyətlərini gücləndirmiş, qəzetlər, broşürlər və məktublar vasitəsilə inqilabi prosesin başlanmasına təkan vermişdir.[15]
1907-ci ilin may ayında Şakir Konstansa şəhərində Temo, həmçinin digər İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti üzvləri ilə görüşmüş, bu görüş zamanı Parisdə yerləşən mərkəzdən göndərilmiş yeni göstərişlər onlara çatdırılmışdır. Mərkəzi komitənin direktivlərində Temodan Albaniyada İsmayıl Kamal bəy və onun tərəfdarlarının fəaliyyətinin qarşısını almaqda yardım göstərməsi, eyni zamanda Parisdən Albaniya və Makedoniyaya göndəriləcək agent üçün dəstək təmin etmək məqsədilə Alban nüfuzlu şəxsləri ilə əlaqə qurması tələb edilmişdir. Temo cavab olaraq yerli İttihad və Tərəqqi filialı tərəfindən İstanbul filialı ilə əməkdaşlıq edə biləcək bir agentin artıq tapıldığını bildirmişdir. O, Albaniyada baş verən narahatlıqların aradan qaldırılmasının yeganə yolunun Osmanlı hökumətinin alban dilini yunan, bolqar, rumın və ladino dilləri kimi rəsmi şəkildə tanımasında gördüyünü qeyd etmişdir.[22]
Osmanlı Azadlıq Cəmiyyətinin İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti ilə birləşməsindən sonra Rumıniya filialı daha da əhəmiyyət qazanmışdır; çünki İttihad və Tərəqqi mərkəzi Alban komitələri ilə razılaşmanı və Alban nüfuzlu şəxslərinin dəstəyini zəruri hesab etmiş, Temodan hər iki istiqamətdə fəal yardım göstərməsini xahiş etmişdir.[22]
1907-ci ilin dekabr ayında İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin mərkəzi komitəsi Temoya Osmanlı Müxalifət Partiyaları Konqresində nümayəndə kimi iştirak etməsi üçün dəvət göndərmişdir. O, bu konqresə qatıla bilməmiş və onun yerinə Vəliyulla Çələbizadə Mahmud Çələbi göndərilmişdir. Bu şəxs bütün İttihad və Tərəqqi filialları arasında yeganə nümayəndə olmuş və bu fakt mərkəzi komitənin Rumıniya filialına və onun rəhbərinə verdiyi əhəmiyyəti açıq şəkildə nümayiş etdirmişdir.[22] Alban Bəşkimi Cəmiyyətinin mərkəzinin Buxarestdə yerləşməsi səbəbilə, İttihad və Tərəqqi Temodan həmin təşkilatın konqresə dəvət edilməsində vasitəçilik etməsini xahiş etmiş, həmçinin teleqram vasitəsilə onun iştirak edib-etməyəcəyi barədə təcili cavab gözləmişdir.[23] Sonralar Temo mərkəzin tələbi ilə İzmirə bir agent göndərmiş, lakin həmin şəxs şəhərdə ermənilərlə görüşdükdən sonra Osmanlı hakimiyyəti tərəfindən həbs edilmişdir.[22]
Balkanlardakı İttihad və Tərəqqi üzvləri arasında şəxsi nüfuzundan istifadə edən Temo Albaniya və Bolqarıstanda bu hərəkatın yenidən canlandırılması üçün səylər göstərmişdir. O, Bolqarıstana tez-tez səfərlər etmiş və oradakı İttihad və Tərəqqi üzvlərini təşviq etmişdir. Temo tərəfdarlarından biri olan Dərviş Himaya, Gənc Türklərlə sultanın Alban müxalifləri arasında barışığın təmin olunması məqsədilə İttihad və Tərəqqi nəşrlərində məqalələr yazmağı tapşırmışdır. Alban millətçisi kimi Temo Alban məsələsinə həsr olunmuş yazılar qələmə almışdır.[22] Yerli İttihad və Tərəqqi filialı Konstansada yaşayan müsəlmanlardan dəstək əldə etməyə çalışmış, Temo isə Babadağ kimi şəhərlərdə ictimaiyyəti məlumatlandırmaq məqsədilə mühazirələr təşkil etmiş, bu çıxışların bir qismi tibbi mövzulara həsr olunmuşdur.[24]
1908-ci ildə Gənc türklər inqilabı baş vermiş, İttihad və Tərəqqi Cəmiyyəti II Əbdülhəmidi Osmanlı imperiyasında konstitusiyalı monarxiyanı bərpa etməyə məcbur etmiş və bununla da İkinci Məşrutiyyət dövrü başlanmışdır. Bu hadisələrdən sonra Temo sürgündən geri qayıtmış, lakin Camal Paşa tərəfindən ona İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətində ciddi dəyişikliklərin baş verdiyi, təşkilatın artıq xaricdə Temo və onun kimi düşünənlərin müdafiə etdiyi xətt üzrə yox, Osmanlı daxilindəki filialların məhsulu kimi formalaşdığı bildirilmişdir.[25] Bunun ardınca Temo ittihadçılara qarşı yönəlmiş anonim məqalələr dərc etdirmişdir. O, inqilabın tarixinin artıq yazılmağa başladığını müşahidə etmiş və daha tanınmış fiqurların kölgəsində qalan mühüm üsyançıların ön plana çıxarılmasına xüsusi diqqət yetirmişdir. Bu çərçivədə üsyanın əsas iştirakçılarından biri olan Atuf bəyə xüsusi rəğbət göstərmiş, onun təsviri ilə 10 min ədəd açıqca nəşr olunması üçün Vyanada yerləşən bir nəşriyyatçıya vəsait ödəmişdir.[26]
1909-cu ildə Temo Osmanlı Demokrat Partiyasını təsis etmiş və onun sədri seçilmişdir. Bu partiya İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinə müxalif mövqedə dayanaraq demokratik idarəetməni, azlıqların hüquqlarını və konstitusion azadlıqların qorunmasını müdafiə etmişdir.[27]
İstanbulda əvvəlcə Beyoğlu rayonunun sanitariya müfəttişi vəzifəsinə təyin edilmişdir. II Əbdülhəmidin taxtdan salınmasından sonra Darülacəzənin direktoru təyin edilmiş, lakin qısa müddət sonra bu vəzifədən istefaya məcbur olmuşdur. 1911-ci ildə Ədirnə və Təkirdağda yayılan vəba xəstəliyinə qarşı mübarizə aparmaq üçün İstanbuldan göndərilmişdir. ədirnədəki vəzifələrini başa çatdırdıqdan sonra 1911-ci ilin yanvarında İstanbuldan Konstansaya yola düşmüşdür.[27]
Balkan müharibələri dövründə Temo yeddi nəfərdən ibarət Rumıniya Qızıl Xaç nümayəndə heyətinin rəhbəri kimi İstanbula gəlmişdir. 1914-cü ilin əvvəllərində Məcidiyyədə "Şık" adlı türkdilli qəzeti nəşr etdirməyə cəhd göstərmişdir. O, türk dilinin latın qrafikası əsasında yazılması ilə bağlı tədqiqatlarını davam etdirmiş, müasir türk əlifbasına bənzər bir əlifba hazırlamış və müəllimlər arasında yaymışdır. Bu əlifbadan istifadə etməklə "İctihad" jurnalının İstanbulda nəşr olunmasını Abdulla Cövdətdən xahiş etmiş, lakin bu təşəbbüs həyata keçirilməmişdir.[28]
Rumıniyanın Birinci Dünya müharibəsinə daxil olmasından sonra İbrahim Temo Rumıniya ordusunda mayor rütbəsində xidmət etmişdir. O, atəşkəsdən sonra alban nümayəndə heyətinin tərkibində Paris Sülh Konfransında iştirak etmiş və sərhədlərin demarkasiyası üzrə alt-komitədə fəaliyyət göstərmişdir.[8]
Rumıniyaya qayıtdıqdan sonra İbrahim Temo Xalq Partiyasına qoşulmuş və 1920–1922-ci illərdə Kaliakra judetsini təmsil edən senator kimi Rumıniya Parlamentində çalışmışdır. O həmçinin, partiyanın Məcidiyyə şöbəsinin rəhbəri olmuş və 1926-cı ildə şəhərin müvəqqəti meri vəzifəsini icra etmişdir. Parlamentdə fəaliyyəti dövründə Rumıniya ilə Serbiya arasında Dunay çayı üzərində yerləşən, türkdilli əhalisi olan Adaqala bölgəsi ilə bağlı mübahisəni gündəmə gətirmiş, bunun nəticəsində adanın Rumıniyanın tərkibinə daxil edilməsinə töhfə vermişdir.[15]
Temo bu dövrdə də türk dilli jurnallarda tibbi və siyasi məqalələr dərc etdirmişdir. 1937-ci ildə Atatürkü sevməsinin səbəblərini izah edən 16 səhifəlik bir broşür nəşr etdirmişdir. Daha sonra xatirələrini qələmə almağa başlamış, həm özünə, həm də İshaq Sükutiyə aid şəxsi sənədləri sistemləşdirmiş, İttihad və Tərəqqi Cəmiyyətinin yaranması və inkişafını xronoloji şəkildə təsvir etmişdir.[8] İbrahim Temo 5 avqust 1945-ci ildə Məcidiyyə şəhərində vəfat etmişdir.[29]
Şimali Makedoniyanın Struqa şəhərində yerləşən liseydə Temonun adı verilmişdir.[30]
- Aile Tabibi (İstanbul 1308);
- Tagaddî ve Devâm-ı Hayat
- Kuduz Hastalığı Üzerine Varaka-i İmtihâniyye
- Tabâbet-i Avam ve Hıfz-ı Sıhhat
- Atatürk'ü Niçin Severim
- İttihad ve Terakkî Cemiyeti'nin Teşekkülü ve Hidemât-i Vataniyye
- İnkılâb-ı Millîye Dair Hâtırâtım
- ↑ 1 2 http://www.biolex.ios-regensburg.de/BioLexViewview.php?showdetail=&ID=1754.
- ↑ 1 2 3 4 Gawrych, 2006. səh. 141.
- ↑ 1 2 Clayer, 2007. səh. 316.
- ↑ 1 2 Lushaj, Ramiz. "Dr. Ibrahim Temo, një nga figurat historike kryesore që ngriti në kambë revolucionin xhonturk e çoi Shqipërinë drejt shpalljes së pavarësisë". Bota Sot (alban). 13 tetor 2015. İstifadə tarixi: 3 qershor 2020.
- ↑ 1 2 Çelik, Bilgin. "Üç Kimlikli Bir JönTürk Aydını: Dr. İbrahim (Ethem) Temo" (PDF). Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi (türk). Dokuz Eylül Üniversitesi. 12 (1, ). 2010. 20 noyabr 2015 tarixində arxivləşdirilib (PDF) – sbe.deu.edu.tr vasitəsilə.
- ↑ Wirtz, Philipp. Depicting the Late Ottoman Empire in Turkish Autobiographies: Images of a Past World. Routledge. 2017. ISBN 9781317152705.
- ↑ 1 2 Clayer, Nathalie. Aux origines du nationalisme albanais: La naissance d'une nation majoritairement musulmane en Europe [The origins of Albanian nationalism: The birth of a predominantly Muslim nation in Europe]. Paris: Karthala. 2007. 272. ISBN 9782845868168.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 Hanioğlu, Şükrü. İbrahim Temo (PDF) // TDV İslam Ensiklopediyası (türk). 21. Türk Diyanet Vakfı. 2000. 21 noyabr 2015 tarixində arxivləşdirilib (PDF).
- ↑ 1 2 3 Skendi, 1967. səh. 335.
- ↑ Hanioğlu, 2001. səh. 230.
- ↑ 1 2 3 4 5 6 7 8 Gawrych, 2006. səh. 142.
- ↑ 1 2 3 Hanioğlu, 2001. səh. 417.
- ↑ 1 2 3 4 Skendi, 1967. səh. 336.
- ↑ Lange-Akhund, Nadine. The Macedonian Question, 1893-1908, from Western Sources. East European Monograph. 1998. 311. ISBN 9780880333832.
- ↑ 1 2 3 4 5 "Bilgin Çelik, İbrahim (Ethem) Temo ve Romanya'daki Faaliyetleri, History Studies Cilt 2/2 Yıl 2010" (PDF). 20 noyabr 2015 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 20 noyabr 2015.
- ↑ 1 2 3 4 5 Hanioğlu, 2001. səh. 152.
- ↑ Skendi, 1967. səh. 337–338.
- ↑ Gawrych, 2006. səh. 144.
- ↑ Hanioğlu, 2001. səh. 77.
- ↑ Hanioğlu, 2001. səh. 363.
- ↑ Gawrych, 2006. səh. 145.
- ↑ 1 2 3 4 5 Hanioğlu, 2001. səh. 153.
- ↑ Hanioğlu, 2001. səh. 200.
- ↑ Hanioğlu, M. Șükrü. Preparation for a Revolution: The Young Turks, 1902-1908. Oxford University Press. 2001. 153, 419. ISBN 9780199771110.
- ↑ Gawrych, George. The Crescent and the Eagle: Ottoman rule, Islam and the Albanians, 1874–1913. London: IB Tauris. 2006. 155. ISBN 9781845112875.
- ↑ Özen, Saadet. The Heroes of Hürriyet: The images in Struggle // Lévy-Aksu, Noémi; Georgeon, François (redaktorlar ). The Young Turk Revolution and the Ottoman Empire: The Aftermath of 1918. I.B.Tauris. 2017. 28. ISBN 9781786720214.
- ↑ 1 2 Skendi, Stavro. The Albanian national awakening. Princeton: Princeton University Press. 1967. 401. ISBN 9781400847761.
- ↑ Gazmend Shpuza, Doktor Temo’nun Atatürk Hakkında İmajı, Ankara Üniversitesi Türk İnkılap Tarihi Enstitüsü Atatürk Yolu Dergisi Cilt 4 Sayı 13, Yıl 1994
- ↑ Çağlar, Burhan. 2nd International Congress on Ottoman Studies (Abstract Book) (ingilis). Osmanlı Araştırmaları Kongresi. 17 oktyabr 2018.
- ↑ Zürcher, Erik J. Decentralisation and the Management of Ethnic Conflict: Lessons from the Republic of Macedonia. Routledge. 2015. 112. ISBN 9781317372042.