Zahirur-Rəvayə (ərəb. ظاهر الرواية) — Hənəfi məzhəbinin quruluş dövründə məzhəbin fundamental görüşlərini özündə ehtiva edən əsərlərin ortaq adı. Bu əsərlər Hənəfi alimlər tərəfindən fiqhdə "əl-Kütub əs-Sittə" (altı kitab) adlandırılırlar.[1]
| Zahirur-Rəvayə | |
|---|---|
| ərəb. ظاهر الرواية | |
| Müəllif | Məhəmməd ibn Həsən əş-Şeybani |
| Mövzu | fiqh |
| Orijinalın dili | ərəb dili |
"Zahirur-Rəvayə"nin müəllifi Əbu Hənifənin tələbəsi Məhəmməd ibn Həsən əş-Şeybanidir.[2]
Bu altı əsərin "Zahirur-Rəvayə" adlanmasının səbəbi əsərlərin rəvayət nöqtəyi-nəzərindən qüvvətli olmalarıdır. Əsərlər həmçinin "məsailül-üsu" da adlandırılır. Bunun da səbəbi əsərlərin Hənəfi fiqhinin bünövrəsini təşkil etmələridir. Həmin altı əsərin bunlardır:
- əl-Əsl və ya əl-Məbsut.[3] Bu əsər "Zahirur-Rəvayə"nin ilki olub, Hənəfiliyin yalnız Kufədən ibarət olduğu dövrü əhatə edir. Bu əsər digər əsərlərlə müqayisə də Əbu Hənifənin fiqh dəsti-xəttini ən çox nümayiş etdirən əsərdir.
- əz-Ziyadat.[1] Əsərin dövrümüzə qədər gəlib çatmış müstəqil bir əlyazması olmasa da, Fəxrül-İslam Pəzdəvinin "əz-Ziyadat" şərhi dövrümüzə qədər gəlib çatmışdır. Bu da əsərin mətninin original tərtibinin də bilinməsi nöqtəyi-nəzərindən əhəmiyyətlidir.[4]
- əl-Cəmius-Sağir.[3] Mənbələrin bildirdiyinə görə, Məhəmməd ibn Həsən əş-Şeybani bu əsəri Əbu Yusifin istəyi ilə qələmə almışdır. "əl-Cəmius-Sağir" füru sahəsinə aid olub, özündə 1532 fiqhi məsələ ehtiva edir. Əsəri Məhəmməd ibn Həsən əş-Şeybanidən İsa ibn Əbən ilə İbn Səmaa rəvayət etmişlər."əl-Cəmius-Sağir" Ləknəv, Bulaq (Əbu Yusifin "Kitabul-Xərac"ının kənarında) və Beyrutda (1986) nəşr olunmuşdur. İ. Dimitrov tərəfindən alman dilinə tərcümə olunmuşdur.[5]
- əl-Cəmiul-Kəbir.[1] Əsəri şəxsən Məhəmməd ibn Həsən əş-Şeybani özü qələmə almışdır. O, əsəri qələmə aldıqdan sonra əsəri yenidən gözdən keçirərək əlavələr etmişdir. Əsər Heydərabad və Beyrutda nəşr olunmuşdur.[6]
- əs-Siyǝrus-Sağir.[3] İbn Abidin kimi gec klassik dövr fəqihlərinin bəzi əsərlərində və müasir dövrdə yazılmış bir çox tədqiqatlarda "əs-Siyərüs-Sağir" adlı bir əsərin "Zahirür-Rəvayə"nin altıncı mətni kimi qəbul edildiyi görünür. Güman ki, bu qəbul "əs-Siyərul-Kəbir" əsərinin daha erkən dövrdə qələmə alınmış və "əs-Siyər" başlığını daşıyan başqa bir kitabdan fərqləndirilməsi üçün bu adla adlandırıldığı zənninə əsaslanır. Lakin Məhəmməd ibn Həsən əş-Şeybaninin "əs-Siyərüs-Sağir" başlığı ilə müstəqil bir əsər yazdığı məlum olmadığı kimi, "Zahirür-Rəvayə" anlayışının formalaşmasında rol oynayan müxtəsər və şərh müəllifləri də belə bir əsərin mövcudluğuna işarə etməmişlər.[7]
- əs-Siyərul-Kəbir.[3] Bu əsər İslam dövlətlər hüququ haqqındadır və sahəsinin ilki hesab olunur. "əs-Siyərul-Kəbir" Məhəmməd ibn Həsən əş-Şeybaniyə dövlətlər hüququnun banisi titulunu qazandırmışdır.[8][9][10]
"Zahirur-Rəvayə" kitabları, Hakimi-Şəhid tərəfindən xülasə edilərək bir yerə cəmlənmiş və "əl-Kafi" adlanmışdır. Bu əsər, öz dövrünün Hənəfi məzhəbinin görüşlərini və füru məsələlərini öyrənmək istəyənlər üçün yetərli hesab olunmuşdur. "əl-Kafi", daha sonra, Səraxsi tərəfindən şərh edilmişdir. "əl-Məbsut" adlanan bu əsər otuz cild halında nəşr olunmuşdur. Səraxsi, "əl-Məbsut"un bir hissəsini həbsdə olanda öz tələbələrinə yazdırmışdır. Hənəfi məzhəbində "əl-Məbsut" adlı başqa əsərlərdə mövcuddur və bu məbsutlar öz müəlliflərinin adları ilə xatırlanırlar. Bunlar Məhəmməd ibn Həsən əş-Şeybanin "əl-Məbsut" (əl-Əsl) adlı əsərinin şərhləridir. Səraxsinin "əl-Məbsut" Hənəfi fiqhinin ən mötəbər kitablarından biri olub, əsərdə məsələlərin söykəndiyi dəlillər qeyd edilmişdir.[2]
- ↑ 1 2 3 Əbu Hənifə, Numan ibn Sabit. əl-Fiqhul-Əkbər (az.). Hüsiyev, Fizuli tərəfindən tərcümə olunub. Bakı: İpəkyolu. 2014. 34. ISBN 978-9952-8221-7-5.
- ↑ 1 2 Mikail, Rəfail. Dəlilləri ilə İslam fiqhi (az.). Bakı: Şərq-Qərb. 2014. 193. ISBN 978-9952-489-89-7.
- ↑ 1 2 3 4 Mikail, Rəfail. Dəlilləri ilə İslam fiqhi (az.). Bakı: Şərq-Qərb. 2014. 10. ISBN 978-9952-489-89-7.
- ↑ Bedir, Murteza. "ez-Ziyâdât". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2013. 8 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 yanvar 2026.
- ↑ Yavuz, Yunus Vehbi. "el-Câmiʿu'ṣ-ṣaġīr". TDV İslâm Ansiklopedisi. 1993. 8 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 yanvar 2026.
- ↑ Yavuz, Yunus Vehbi. "el-Câmiʿu'l-kebîr". TDV İslâm Ansiklopedisi. 1993. 8 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 yanvar 2026.
- ↑ Kaya, Eyüp Kaya. "Zâhirü'r-Rivâye". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2013. 8 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 yanvar 2026.
- ↑ Kruse. 4 // Journal of the Pakistan Historical Society (ingilis). III. Kəraçi. 1955. 264.
- ↑ Yaman, Əhməd. İslam Hukukunda Uluslararası İlişkiler (türk). Ankara. 1998. 40.
- ↑ Daş, Aydın. İmam Muhammed’in Hukuk Anlayışı (doktorluq dissertasiyası) (türk). EU Sosial Elimlər İnstitutu. 2003. 46–47.