Yanüzənlər (lat. Amphipoda) — ali xərçənglər sinfindən onurğasız heyvan dəstəsi.
| Yanüzənlər | ||||||||||||
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
 | ||||||||||||
| Elmi təsnifat | ||||||||||||
|
Domen: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Klad: Aləm: Yarımaləm: Klad: Klad: Ranqsız: Tipüstü: Ranqsız: Ranqsız: Tip: Klad: Yarımtip: Sinifüstü: Sinif: Yarımsinif: Dəstəüstü: Dəstə: Yanüzənlər |
||||||||||||
| Beynəlxalq elmi adı | ||||||||||||
|
||||||||||||
| ||||||||||||
Bədəninin uzunluğu 0,5—25 sm-dir. Yan, bəzən isə bel-qarın istiqamətində sıxılmışdır. Yanı üstə üzür. Dəstənin adı bu xüsusiyyətinə görə seçilmişdir. Ayrıcinsiyyətlidir. 7000 növü məlumdur. Azərbaycanda 76, o çümlədən Xəzərin Azərbaycan sahilində 66 növü yayılmışdır. Balıqların, Suitilərin, quşların və s.-nin bir çoxu yanüzənlərlə qidalanır. Bəzi növləri limanların ağac dirəklərini, digəri isə balıq torlarını dağıtdığına görə zərərlidir.[3]
Xəzər dənizində yaşayan 69 növü yerli faunadır, 4 növü (Pseudolibrotus caspius, P. Platyceras, Pontoporea affinis microphtalma, Gammaracanthus loricatus caspius) Arktika faunası qrupuna daxildir. Yanüzənlər balıqların (külmə, çapaq, çəki, xul) qidasında mühüm rol oynayırlar.[4]
Yanüzənlərə əsasən dəniz və şirin su hövzələrində rast gəlinir. Onlar çaylar, göllər, dənizlər və hətta qabarıq və geriçəkilmə zonalarında da yaşaya bilirlər. Şirin su yanüzənləri adətən daşların altında və ya bitki örtüyündə gizlənir, dəniz növləri isə dib çöküntülərində yaşayır. Yanüzənlərin bəziləri, hətta yeraltı sulara uyğunlaşmış növlərdir və bu mühitdə öz ekoloji rolunu yerinə yetirirlər.[5]
Yanüzənlər çox vaxt parçalayıcılar kimi fəaliyyət göstərir və su mühitində qida zəncirinin vacib üzvüdürlər. Onlar ölü bitkiləri, heyvan qalıqlarını və mikroorqanizmləri yeyirlər. Bu su ekosistemlərində üzvi maddələrin parçalanmasına və təkrar istifadəsinə şərait yaradır. Onların yırtıcı növləri isə kiçik su orqanizmləri ilə qidalanır. Bokoplavlar qida zəncirində orta səviyyədə duraraq həm yırtıcıların qidası olur, həm də özləri aktiv ovçu kimi çıxış edirlər.[6]
Dişi yanüzənlər yumurtalarını döş qəfəsinin altındakı xüsusi kisədə (marsupium) saxlayırlar. Gələcək nəsil tam formalaşmış şəkildə doğulur, yəni onların inkişafı birbaşa gedir, metamorfoza məruz qalmırlar. Bu xüsusiyyət onları digər su həşəratlarından fərqləndirir. Bokoplavların sürətli çoxalma qabiliyyəti onlara müxtəlif mühitlərdə populyasiyalarını tez artırmağa imkan verir.[7][8]
Hyperiidae sp. (Hyperiidea)
Ampeliscidae sp.(Gammarida)
Pontoporeiidae sp. (Gammarida)
- ↑ Integrated Taxonomic Information System (ing.). 2004.
- ↑ Angyal D., Simões N., Mascaró M. Uptaded checklist, historical overview and illustrated guide to the stygobiont Malacostraca (Arthropoda: Crustacea) species of Yucatan (Mexico) (ing.). // Subterranean biology Pensoft Publishers, 2020. Vol. 36. P. 96. ISSN 1768-1448; 1314-2615 doi:10.3897/SUBTBIOL.36.53558
- ↑ "Order Amphipoda". Guide to the marine zooplankton of south eastern Australia. en:Tasmanian Aquaculture & Fisheries Institute. 2008. 20 iyul 2008 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ Barnard, J. Laurens; Bowers, Darl E.; Haderlie, Eugene C. Amphipoda: The Amphipods and Allies // Morris, Robert H.; Morris, Robert Hugh; Abbott, Donald Putnam; Haderlie, Eugene Clinton (redaktorlar ). Intertidal Invertebrates of California. en:Stanford University Press. 1980. 559–566. ISBN 0-8047-1045-7.
- ↑ Barnard, J. Laurens; Ingram, Camilla L. "The supergiant amphipod Alicella gigantea Chevreux from the North Pacific Gyre". en:Journal of Crustacean Biology. 6 (4). 1986: 825–839. Bibcode:1986JCBio...6..825B. JSTOR 1548395.
- ↑ Jamieson, A. J.; Lacey, N. C.; Lörz, A. -N.; Rowden, A. A.; Piertney, S. B. "The supergiant amphipod Alicella gigantea (Crustacea: Alicellidae) from hadal depths in the Kermadec Trench, SW Pacific Ocean". Deep Sea Research Part II: Topical Studies in Oceanography. Deep-Sea Biodiversity and Life History Processes (ingilis). 92. 1 avqust 2013: 107–113. Bibcode:2013DSRII..92..107J. doi:10.1016/j.dsr2.2012.12.002. ISSN 0967-0645.
- ↑ Wolff, T. "The fauna of Rennell and Bellona, Solomon Islands". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. Series B, Biological Sciences. 255 (800). 1969: 321–343. Bibcode:1969RSPTB.255..321W. doi:10.1098/rstb.1969.0014. JSTOR 2416857.
- ↑ Peck, L. S.; Chapelle, G. "Reduced oxygen at high altitude limits maximum size". en:Proceedings of the Royal Society B. 270 (Suppl 2). 2003: S166–S167. doi:10.1098/rsbl.2003.0054. PMC 1809933. PMID 14667371.
- Гринцов В., Сезгин М. Определитель амфипод Чёрного моря. Севастополь. 2011.
- Грезе И. И. Амфиподы Чёрного моря и их биология (1000 nüs.). Киев: ru:Наукова думка. ru:АН УССР. Институт биологии южных морей им А. О. Ковалевского; Отв. ред. В. Е. Заика. 1977.
Vikianbarda Yanüzənlər ilə əlaqəli mediafayllar var.