Xomeynizm

Xomeynizm, həmçinin Xumeynizm kimi transliterasiya olunur, 1979-cu il İran İslam İnqilabının lideri Ruhullah Xomeyni ilə bağlı dini və siyasi ideya və praktikaları ifadə edir. Əsasən Xomeyninin öz ideya və təcrübələrinə istinad etsə də, Xomeynizm anlayışı onun ölümündən sonra Xomeyni tərəfindən təsis edilmiş İran İslam Respublikasını idarə edən ruhani təbəqənin ideologiyasını, həmçinin İran, İraq və Livandakı On iki imamçı şiə əhalisinin müəyyən hissələrinin "radikallaşması"nı və İran hökumətinin Əfqanıstan,^[1] Pakistan,^[2] Səudiyyə Ərəbistanı,^[3] və Afrikadakı^[4] şiə azlıqlarını "səfərbər etməsi"ni də ifadə edə bilər. Xomeynizm sözündən törəmiş xomeynist və xomeynistlər terminləri İranın ruhani hakimiyyət nümayəndələrini "adi" (Vilayəti-fəqihi dəstəkləməyən) şiə müsəlman ruhanilərindən fərqləndirmək üçün də istifadə oluna bilər.

Xomeyninin rəhbərliyi altında İran minilliklər boyu mövcud olmuş monarxiyanı teokratik respublika ilə əvəz etmişdir. Xomeyni şiə islamında mühüm paradiqma dəyişikliyi həyata keçirmişdir. O bəyan etmişdir ki, islam hüquqşünasları (islam fiqhi üzrə ixtisaslaşmış ruhanilər)^[5] dini və siyasi hakimiyyətin həqiqi daşıyıcılarıdır və onlara itaət "Allaha itaətin təzahürü" kimi qəbul edilməlidir,^[6] onların hakimiyyəti isə "namaz, oruc və həcc kimi İslamda ikinci dərəcəli hökmlər üzərində üstünlüyə" malikdir.^[7] Xomeyninin doktrinaları min ildən artıq müddətdə siyasi sakitçilik (kvietizm) mövqeyini qoruyub saxlamış şiə islamının mənzərəsinə ciddi təsir göstərmişdir. Ənənənin digər mühüm yenidən şərhi Mehdiçiliklə — On ikinci imamın zühuruna və Onu gözləməyin düzgün üsuluna dair məsihçi inamla bağlı olmuşdur. Ənənəvi On iki imamçı ilahiyyatçılar möminləri onun qayıdışını səbir və təmkinlə gözləməyə çağırdıqları halda, Xomeyni və tərəfdarları şiə müsəlmanlarını Mehdinin qlobal İslam hakimiyyətinə zəmin hazırlamaq üçün fəal fəaliyyət göstərməyə səsləmişlər.^[8]

Onun ölümündən sonra İran İslam Respublikasının hüquqi-siyasi sahəsində siyasət, ən azı bir alimə görə, "əsasən Xomeyninin irsinə iddia etmək cəhdləri ilə müəyyənləşmiş" və onun ideologiyasına sadiq qalmaq oradakı bütün siyasi fəaliyyət üçün "lakmus testi" olmuşdur.^[9] Vəli Nəsrə görə, İran hüdudlarından kənarda Xomeyninin təsiri İraq və Livanın böyük şiə icmaları arasında müşahidə edilmişdir. Qeyri-müsəlman dünyasında isə Xomeyni

Qərbə və hətta Qərb populyar mədəniyyətinə təsir göstərmiş, belə ki, onun "İslamın virtual simasına" çevrildiyi və "İslama qarşı qorxu və etimadsızlıq aşıladığı" qeyd olunmuşdur.^[10]