Vilayət (ərəb. وَلاية, walāya və ya wilāya; cəmi: wilāyat; urdu, puştu və fars dillərində: ولایت, velâyat, welāyat; türkcə: vilayet) — adətən "ştat", "əyalət" və ya bəzən "qubernatorluq" kimi tərcümə olunan inzibati-ərazi vahidi.[1]
Söz ərəb dilindəki "idarə etmək" mənasını verən "w-l-y" kökündən gəlir: vali (rəhbər/qubernator) tərəfindən idarə olunan əraziyə (idarə olunan şeyə) "vilayət" deyilir. Xilafət dövründə bu termin istənilən tərkib hissəsi olan yarı-suveren dövlətə aid edilirdi.[2]
Tarixən "vilayət" termini İslam dövlətçilik ənənəsində geniş yer tutmuşdur. Bu terminin mənası zamanla və müxtəlif imperiyaların idarəetmə fəlsəfəsinə müvafiq olaraq dəyişmişdir:
- Xilafət dövrü: İlk xəlifələr dövründə vilayət yeni fəth edilmiş və mərkəzi hakimiyyət tərəfindən təyin olunan valilər vasitəsilə idarə olunan əraziləri ifadə edirdi. Bu dövrdə vilayət rəhbərləri həm mülki, həm də hərbi səlahiyyətlərə malik idilər.[3]
- Osmanlı imperiyası: Osmanlılarda vilayət sistemi 1864-cü il "Vilayət Nizamnaməsi" ilə rəsmiləşmişdir. Bu islahatdan əvvəl əsas inzibati vahid əyalət adlanırdı. Vilayət sisteminə keçid idarəetmənin mərkəzləşdirilməsi və modernləşdirilməsi məqsədi daşıyırdı. Osmanlı vilayəti bir neçə sancaqdan ibarət olurdu.[4]
Hazırda bir çox ölkənin rəsmi inzibati bölgüsü məhz vilayətlərə söykənir:[5]
- Əfqanıstan: Ölkə 34 vilayətə (puşt. ولايت, wilāyat) bölünür. Hər bir vilayət mərkəzi hökumət tərəfindən təyin olunan vali tərəfindən idarə olunur.
- Özbəkistan, Tacikistan və Türkmənistan: Bu mərkəzi Asiya ölkələrində birinci dərəcəli inzibati vahid rəsmi olaraq "viloyat" (özbəkcə) və ya "welayat" (türkməncə) adlanır.
- Əlcəzair və Tunis: Fransız müstəmləkə keçmişinə baxmayaraq, bu ölkələr öz inzibati bölgülərini (wilaya) qoruyub saxlamışlar.[6]
- İran: Bu termin İranda rəsmi inzibati vahid olan "ostan" (fars. استان) sözü ilə bəzən sinonim kimi işlənsə də, daha çox dini-siyasi mənada "Vilayəti-Fəqih" (hüquqşünasın rəhbərliyi) konsepsiyasında mərkəzi rol oynayır.
- ↑ Encyclopaedia Britannica. "Wilayah: Islamic Administrative Division" (ingilis). İstifadə tarixi: 11 fevral 2026.
- ↑ Bearman, P. Encyclopaedia of Islam (ingilis). Brill. 2002. ISBN 978-9004122338.
- ↑ Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates. Pearson Longman. 2004. ISBN 978-0582405257.
- ↑ Shaw, Stanford J. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press. 1976. ISBN 978-0521291637.
- ↑ "Administrative Subdivisions of Countries" (ingilis). Statoids. İstifadə tarixi: 11 fevral 2026.
- ↑ "World Factbook: Administrative Divisions" (ingilis). CIA. İstifadə tarixi: 11 fevral 2026.