Vali (ərəb. الوالي, al-wālī və ya ərəb. والٍ) — İslam ölkələrinin inzibati sistemində (əyalət, vilayət və ya mühafəzə) dövlətin və ya regionun bölündüyü əyalətin, yaxud digər inzibati-ərazi vahidinin rəhbəri, canişini və qubernatoru. Bu termin həm idarəetmə, həm də İslam hüququnda (fiqh) "himayədar", "rəhbər" və "səlahiyyət sahibi" kimi geniş mənaları ifadə edir.[1]
Bu vəzifə VII əsrdən, İslam dövlət aparatının formalaşmağa başladığı ilk dövrlərdən məlumdur. Valilər yeni fəth edilmiş torpaqlarda xəlifələrin canişinləri idisə və birbaşa onlar tərəfindən təyin edilirdi. Sonradan, mərkəzi hakimiyyətin zəifləməsi ilə valilər geniş muxtariyyət qazandılar və bəziləri müstəqil Müsəlman sülalərinin əsasını qoydular.
Son orta əsrlər və Yeni dövrdə Osmanlı imperiyasının əyalət canişinləri (qubernatorları) vali adlanırdı, əyalətlərin özləri isə vilayət adını almışdır.[2][3] Misirdə Kavalalı Mehmed Əli Paşa və onun varisləri Xədiv titulunu qəbul edənə qədər, 1805–1866-cı illərdə vali titulundan istifadə etmişlər.
Hazırda əyalət rəhbərinin adı kimi "vali" termini bir sıra İslam ölkələrində, o cümlədən Əfqanıstan, Əlcəzair, Mərakeş, Oman, Tunis, Türkiyə və Türkmənistanda istifadə olunur.
"Vali" sözü ərəb dilindəki و-ل-ي (w-l-y) kökündən törəmişdir. Bu kök "yaxın olmaq", "dost olmaq", "idarə etmək" və "səlahiyyət sahibi olmaq" mənalarını verir. İslam terminologiyasında eyni kökdən olan "Vəli" (Allahın dostu, müqəddəs şəxs) və "Vilayət" (idarəetmə sahəsi və ya rütbəsi) sözləri ilə birbaşa əlaqəlidir.[4]
Vali vəzifəsi VII əsrdə, Məhəmməd peyğəmbər və Raşidi xəlifələr dövründə formalaşmağa başlamışdır. İlk dövrlərdə valilər fəth edilmiş ərazilərdə xəlifənin həm hərbi rəhbəri, həm də dini nümayəndəsi hesab olunurdular.
- Əməvilər dövrü: Valilərin səlahiyyətləri daha da artmışdır. Onlar mərkəzi xəzinəyə vergi yığır və asayişi bərqərar edirdilər.
- Abbasilər dövrü: Mərkəzi hakimiyyət zəiflədikcə valilər daha çox muxtariyyət əldə etmişdirlər. Məsələn, Misirdə Tulunilər və Məğribdə Aqlabilər əslində xəlifəyə tabe olan valilər olsalar da, praktiki olaraq müstəqil sülalələrin əsasını qoymuşdurlar.[5]
Osmanlı idarəetmə sistemində vali, sultanın əyalətdəki (vilayətdəki) ən yüksək səlahiyyətli nümayəndəsi idi. 1864-cü ildə qəbul edilmiş "Vilayət Nizamnaməsi" ilə idarəetmə sistemində islahat aparılmış və valilərin vəzifə öhdəlikləri daha dəqiq müəyyən edilmişdir. Vali həm mülki, həm də hərbi nəzarət səlahiyyətlərinə malik idi və sultanın fərmanı ilə təyin olunurdu.[6]
Bu gün "vali" termini bir çox ölkələrdə rəsmi qubernator rütbəsi kimi saxlanılır:
- Türkiyə: Ölkənin 81 ili (vilayəti) mərkəzi hökumət (Prezident) tərəfindən təyin olunan valilər tərəfindən idarə olunur. Vali dövlətin vilayətdəki rəsmi nümayəndəsidir.
- Türkmənistan: Vilayət rəhbərləri (türkm. häkim) bəzən klassik mətndə vali kimi xatırlanır.
- Əlcəzair və Mərakeş: Vilayətlərin rəhbərləri dövlət başçısı tərəfindən təyin olunan valilərdir.
- Əfqanıstan: Ölkənin hər bir əyalətinə (vilayətinə) vali rəhbərlik edir.
- İran: Valilər ("ostandar" termini ilə paralel) vilayətlərin (ostanların) idarəedilməsində mühüm rol oynayırlar.[7]
Müasir sistemlərdə valinin vəzifələrinə adətən aşağıdakılar daxildir:
- Mərkəzi hökumətin qərarlarının yerlərdə icrasını təmin etmək.
- Yerli polis və digər təhlükəsizlik qüvvələrinə nəzarət (asayişin təmin edilməsi).
- Dövlət büdcəsindən vilayətə ayrılan vəsaitlərin idarə edilməsi.
- Təhsil, səhiyyə və infrastruktur layihələrinin koordinasiyası.
- Fövqəladə hallarda qərar vermə səlahiyyəti.
- ↑ Bearman, P. Encyclopaedia of Islam (ingilis). Brill. 2002. ISBN 978-9004122338.
- ↑ Şablon:ВТ-БСЭ1
- ↑ Şablon:ВТ-БСЭ1
- ↑ Hans Wehr. A Dictionary of Modern Written Arabic (ingilis). 1994.
- ↑ Kennedy, Hugh. The Prophet and the Age of the Caliphates. Pearson Longman. 2004. ISBN 978-0582405257.
- ↑ "Vali: Ottoman Official" (ingilis). Encyclopaedia Britannica. İstifadə tarixi: 11 fevral 2026.
- ↑ "World Factbook: Administrative Divisions" (ingilis). CIA. İstifadə tarixi: 11 fevral 2026.
- Альтамира-и-Кревеа Рафаэль. История средневековой Испании. СПб.: Евразия (издательство). 2003. 128–129. ISBN 58071-0128-6.