Summum bonum — latın mənşəli ifadə olub “ən yüksək” və ya “son” xeyir mənasını verir. Bu termin Roma filosofu Siseron tərəfindən[1][2] etik sistemlərin əsaslandığı fundamental prinsipi — yəni ardıcıl şəkildə izlənildiyi təqdirdə mümkün olan ən yaxşı həyata aparan fəaliyyət məqsədini ifadə etmək üçün təqdim edilmişdir. Siserondan sonra ifadə ikinci bir məna da qazanmışdır: xeyir anlayışının özünün mahiyyəti və ya son metafizik prinsipi, yəni Platonun adlandırdığı Xeyirin Forması. Bu iki məna mütləq şəkildə üst-üstə düşmür. Məsələn, epikürçü və kirenayçı filosoflar “yaxşı həyat”ın ardıcıl şəkildə həzzə yönəldiyini iddia etsələr də, bunun etik sahədən kənarda Xeyirin mahiyyətini təşkil etdiyini irəli sürmürdülər. De finibus əsərində Siseron stoisizm, epikürçülük, Aristotelçilik və Platonçuluq daxil olmaqla, yunan fəlsəfəsinin bir neçə məktəbinin etik sistemlərini müqayisə edir və hər birinin etik summum bonum anlayışını fərqli şəkildə necə müəyyən etdiyini izah edir.
Bu termin orta əsr fəlsəfəsində də istifadə olunmuşdur. Tomasçı Aristotelçilik və xristianlıq sintezində ən yüksək xeyir adətən saleh həyat və ya Tanrı ilə ruhani birlik içində, Tanrının buyruqlarına uyğun yaşanan həyat kimi müəyyən edilir.[2] Kantçılıqda isə bu termin insanın ardınca getməli olduğu son məqsəd, yəni tək və üstün dəyərə malik ali məqsədi ifadə etmək üçün istifadə edilmişdir.[3]
Platonun Respublika əsərində iddia olunur ki, “bilik aləmində xeyir ideyası ən sonda görünür və… gözəl və doğru olan hər şeyin ümumi yaradıcısı kimi dərk edilir”.[4][5] Xeyir İdeyasının dərk edilməsinə aparan yol səssiz təfəkkürdür.[6]
Aristotel Nikomax Etikası əsərində insan fəaliyyətinin məqsədinin “Xeyir”, yəni ali xeyir olmasını qəbul etsə də, Platonun Xeyir İdeyasını praqmatik bir sualla tənqid etmişdir: “Xeyir İdeyasını görmüş bir insan bununla daha yaxşı həkim və ya sərkərdə olacaqmı?”.[7] Bununla belə, ən azı müəyyən mənada Aristotelin tərpənməz hərəkətverici anlayışı Platonun Xeyir İdeyasından ciddi şəkildə təsirlənmişdir.[8]
İsgəndəriyyəli Filon Əhdi-Ətiq Tanrısını tərpənməz hərəkətverici və Xeyir İdeyası ilə uzlaşdırmışdır.[9] Plotin, neoplatonik filosof olaraq, Platonun Xeyir anlayışı əsasında ali “Bir” konsepsiyasını inkişaf etdirmişdir. Plutarx isə Zərdüştilikdən yararlanaraq əbədi xeyir prinsipini formalaşdırmışdır.[10]
Avqustin Hipponlu erkən əsərlərində summum bonumu insanın ən yüksək məqsədi kimi təqdim etsə də, sonralar onu xristian Tanrısının bir xüsusiyyəti kimi müəyyən etmişdir[11] və bu mövqeyini De natura boni (Xeyirin təbiəti haqqında, təq. 399) əsərində əsaslandırmışdır. Avqustin mütləq şərin müsbət mövcudluğunu inkar edir; Tanrının ali xeyir kimi mərkəzdə yer aldığı bir dünyanı təsvir edir və şəri bu mərkəzdən uzaqlaşmanın müxtəlif dərəcələri kimi izah edir.[12]
- ↑ De finibus, II kitab, 37 və ardı
- 1 2 Dinneen, 1909
- ↑ Basaglia, Federica. The Highest Good and the Notion of the Good as Object of Pure Practical Reason // Höwing, Thomas (redaktor). The Highest Good in Kant's Philosophy. De Gruyter. 2016. 17–32. doi:10.1515/9783110369007-005. ISBN 978-3-11-036900-7.
- ↑ B. Jowett tərc., The Essential Plato (1999), s. 269
- ↑ 517b–c (Stefan nömrələnməsi)
- ↑ Aleksandr Kojèv, Introduction to the Reading of Hegel (1980), s. 108
- ↑ H. Tredennick (red.), The Ethics of Aristotle (1976), s. 63 və 72
- ↑ Tredennick, s. 352
- ↑ J. Boardman (red.), The Oxford History of the Classical World (1991), s. 703
- ↑ Boardman, s. 705–707
- ↑ J. McWilliam, Augustine (1992), s. 152–154
- ↑ Ge, Yonghua. The Many and the One: Creation as Participation in Augustine and Aquinas (ingilis). Rowman & Littlefield. 3 may 2021. 33–34. ISBN 978-1-7936-2911-1.