Sisianova qarşı sui-qəsd

General Pavel Sisianov Rusiya imperiyasının Qafqazda işğalçı siyasətini həyata keçirən əsas hərbi və siyasi fiqurlardan biri idi. Onun rəhbərliyi altında rus qoşunları bir sıra Azərbaycan xanlıqlarını işğal etmişdi. 1806-cı ilin əvvəllərində Sisianovun hədəfi Bakı xanlığını Rusiya tabeliyinə keçirmək idi.^[1]

Bakı xanının Rusiyaya ilhaq olunması üçün danışıqların mümkünsüzlüyünü görən Sisianov, Gəncədə tətbiq etdiyi hərbi güc nümayişi metoduna əl atmağa qərar verdi. Onun məqsədi həm Şamaxı, həm də Bakı xanlarını müqavilə imzalamağa məcbur etmək idi. 1806-cı ilin yanvar ayının ilk günlərində Sisianov Şamaxı ətrafından Bakıya doğru hərəkətə başladı və yanvarın 30-da Naharbulaq adlı məntəqədə düşərgə saldı. O, şəhərin mühasirəsini gücləndirdi və dəniz yolu ilə gələn general Zavalişinin dəstəsi ilə birləşdi. Bakı xanı Hüseynqulu xan isə şəhərin ruslar tərəfindən təkrar mühasirəyə alınmasını görərək Şeyxəli xandan və Mustafa xandan hər birindən 500 nəfərlik yardım qüvvəsi istədi. Qacar sarayından da kömək üçün müraciətlər edilmiş, Abbas Mirzə Bakıya dəstək qüvvələri göndərmişdi.^[2]

Sisianov Hüseynqulu xana təkəbbürlü və hədələyici məktublar göndərərək təslim olmağı tələb edirdi. O, Bakı xanını 1803-cü ildə Rusiya təbəəliyini qəbul etmək haqqında imzalanmış müqavilədən imtina etməkdə ittiham edirdi. Rus generalı Hüseynqulu xanı müqavimət göstərməyə davam edəcəyi təqdirdə Gəncə xanı Cavad xanın taleyini yaşayacağı ilə hədələyirdi. Sisianov Bakının təhvil verilməsi üçün 24 saat vaxt qoymuşdu. Hüseynqulu xan Sisianovun hədələrini rədd etsə də, hava şəraitinin mürəkkəbliyi və Rusiya ordusunun təzyiqi altında, nəhayət, müqavilə şərtlərini müzakirə etməyə razı oldu. Şərtlərə Bakı xanlığının daxili idarəetmə hüququnun saxlanılması, lakin gömrük gəlirlərinin bir hissəsinin ruslara verilməsi, həmçinin xanın oğlunu girov verməsi daxil idi. Bu razılaşma Sisianovun Bakı qalasının açarlarını sülh yolu ilə təhvil alacağına dair inamını artırdı.^[3]

Tərəflər arasında əldə edilən razılaşmaya əsasən, 8 fevral 1806-cı il tarixində səhər saatlarında Sisianov Bakı divarları yaxınlığında Hüseynqulu xanla görüşməli idi. Görüşün məqsədi Bakı xanlığının Rusiyaya birləşdirilməsi haqqında müqavilənin imzalanması və qalanın açarlarının təhvil verilməsi idi.

Tam piyada generalı Sisianov parad geyimində, podpolkovnik Aseyevin rəhbərliyi altında 200 nəfərlik qarovul dəstəsi, habelə generallar Zavalişin və Quryev (və ya başqa məlumata görə, yalnız knyaz Yeristov və bir kazak) müşayiəti ilə şəhər divarlarından yarım verst aralı olan su quyusunun ətrafındakı razılaşdırılmış yerə yollandı. Əvvəlcə Bakı bəyləri və ağsaqqalları duz-çörək və şəhər qalasının açarlarını gətirsələr də, Sisianov açarları yalnız Hüseynqulu xanın əlindən alacağını bildirərək onları geri qaytardı. Sisianovun təkidli tələbindən sonra Hüseynqulu xan görüşə gəldi.^[4]

Görüş zamanı Sisianov və Hüseynqulu xan yerdə sərilmiş keçənin üstündə oturdular və birlikdə qəlyan çəkdilər. Həmin vaxt onların yanında xanın qohumlarından olan İbrahim bəy Sisianovun arxasında dayanmışdı. Məlumatlara görə, Sisianov qəlyanı əlinə alan zaman, əvvəlcədən planlaşdırıldığı kimi, İbrahim bəy onu boynundan güllə ilə vurdu. Ardınca açılan atəşlə knyaz Yeristov da qətlə yetirildi. İbrahim bəy dərhal Sisianovun başını bədənindən ayıraraq qala daxilinə apardı.^[5][6]

Qala divarları üzərində mövqe tutan xan döyüşçülərinin ruslara atəş açması Sisianovun və Yeristovun cəsədlərinin götürülməsinə mane oldu və rus dəstəsi geri çəkilməyə məcbur oldu. Sonralar Bakı xanı Sisianovun başını qacar şahına göndərdi.^[7] Görkəmli araşdırmaçılar Kozubskiy, İskəndərova və Mustafazadənin əldə etdikləri məlumatlara görə, bəzi ehtimallara görə, sui-qəsddə Şeyxəli xanın məsləhəti və şəxsən iştirakı olmuşdur.^[8][1]

Sisianovun öldürülməsi Rusiya hökumətinin səbrini tükəndirdi və xüsusilə sui-qəsddə iştirakı ehtimal olunan Şeyxəli xanla hesabı bağlamaq qərarı verildi. Belə ki, Hüseynqulu xan tərəfindən Sisianovun qətlə yetirilməsində iştirakı, həmin vaxt onun Bakıda olması və bəzi məlumatlara görə, hətta Hüseynqulu xana bu qətli tövsiyə etməsi Rusiya hökumətinin Quba və Dərbəndin taleyi haqqında qərar verməsinə səbəb oldu.^[9]Sisianovun ölümü Rusiya tərəfindən Bakının işğalını müvəqqəti olaraq dayandırsa da, qısa müddət sonra, 1806-cı ilin oktyabrında rus qoşunları Bakıya daxil olaraq Bakı xanlığına son qoydular.^[10]

Sisianovun cəsədi, kəsilmiş başı və əlləri Bakı xanı tərəfindən götürüləndən sonra, şəhər divarları yaxınlığındakı xəndəkdə qalmışdı. Bir neçə aydan sonra, 1806-cı ilin oktyabrında rus qoşunları Bakını işğal etdikdən sonra generalın qalıqları tapıldı, cəsədi əvvəlcə Bakıda, sonra isə, 1811-ci ildə Gürcüstana, Tiflis Sioni kafedralına gətirilərək orada təkrar dəfn edildi.^[11][12]

Sisianovun ölümü ilə bağlı Tehranda Əxbari fiqh məktəbinin müəllimi olan Mirzə Məhəmməd Əxbari^[fars.] haqqında bir hekayə mövcuddur. Belə ki, 1806-cı ildə Sisianov bəzi sərhəd əyalətlərini ələ keçirmiş və talanlar törətmişdi. Fətəli şah bu vəziyyətdən narahat idi. Mirzə Məhəmməd şahın yanına getdi və iddia etdi ki, Rus ordusunun komandanı Pavel Sisianovun başını qırx gün ərzində Fətəli şah Qacar üçün gətirə bilər. Əvəzində şahdan istəyi bu idi ki, Üsuli məzhəbinin müctəhidlərinin təlimlərini ləğv etsin və Əxbari məzhəbini rəvac versin. Fətəli şah onun istəyini qəbul etdi. Mirzə Məhəmməd isə Şah Əbdüləzimdə çilləyə (qırx günlük xüsusi ayin) oturdu və bəzi cadu əməllərini yerinə yetirməyə başladı. O, heyvani qidalardan imtina etdi, mumdan bir surət düzəltdi və qılıncla onun boynuna vurdu. Təsadüfən, qırx gün başa çatmamış Sisianovun başı şahın sarayına gətirildi. Lakin, Fətəli şah, Mirzə Məhəmmədin fövqəltəbii güclərinin gələcəkdə ona qarşı yönələ biləcəyindən qorxaraq, onu Ərəb İraqına sürgün etdi.^[13][14]

• Mustafazadə, Tofiq. Quba xanlığı (PDF) (az.). Bakı: Elm. 2005. 480.
• Süleymanov, Mehman. Gülüstan müqaviləsi (PDF) (az.) (2-ci cild). Bakı: "Elm və təhsil". 2014. 440.
• Fazil, Şahin. Mahmudov, Yaqub; Mustafazadə, Tofiq (redaktorlar ). Quba tarixi (az.). Bakı: "TEAS Press Nəşriyyat evi". 2016. səh. 700.