Qalatasaray Liseyi

XV əsrdə saray liseyi endərun, Osmanlı sarayında padşahın gündəlik həyat keçirdiyi, sarayın təhsil bölmələrinin, kitabxananın və xəzinə otağının yerləşdiyi böyük bağ içərisində qurulmuş bir kompleks idi. Burada, başda padşah olmaqla, saraydakı digər vəzifəli şəxslərin də məsləhətləşə biləcəyi, müxtəlif sahələrdə bilik sahibi olan şəxslər xidmət göstərirdilər. Yüksək təhsilini Saray Liseyində alan bu şəxslərin ilkin və orta səviyəli təhsilini layiqincə təmin etmək məqsədilə, II Bəyazid 1481-ci ildə Qalata Sarayı Hümayûn Məktəbi adı ilə bir məktəb yaradaraq Osmanlı saray təhsilinin mühüm bir hissəsini təşkil etdi. Qurum Əndərunda yüksək səviyyəli təhsilli vəzifəlilər yetişdirdiyindən, həmçinin Məktəbi Sultani və Qalata Sarayı Ocağı kimi adlarla da tanınır.

Övliya Çələbinin rəvayətinə görə məktəbin quruluşu bir qədər fərqli olmuşdur, II Bəyazid, bir qış günü Qalata təpələrində ov edərkən, son dərəcə baxımlı böyük bir bağ içində köhnə, kiçik bir klub görür. Klubun sahibi Gül Baba ilə tanış olan padşah, onu bağa göstərdiyi diqqətə görə mükafatlandırmaq istəyir və Gül Babanın xahişi ilə bu bağa bir məktəb və bir darüşşəfa (xəstəxana) inşa etdirir.

1675-ci ildə ocaqdakı iç oğlanlardan bacarıqlı olanlar saraya çağrılmağa başlanır, digərləri isə kavaleriya bölüklərinə göndərilir və qurum on illik müddətə ləğv edilir. 1715-ci ildə yenidən açılan ocaq, bir daha Əcəm Ocağı oğlanların təhsilini üzərinə götürür. 1820-ci ilədək Osmanlının ən önəmli qurumlarından biri olan Qalata Sarayı Ocağı, bu ildən sonra Tibb Məktəbi və hərbi kazarma kimi istifadə olunur.

XIX əsrdə əhəmiyyəti və funksiyası getdikcə artan bu qurum, Osmanlıda Qərbləşmə dövrünün və Tənzimat tətbiqlərinin bir simvolu oldu. Çünki bu dəfə Osmanlıda hüquqi, siyasi və sosial sahələrdə həyata keçiriləcək yenilikləri idarə edəcək aydın düşüncəli kadrlar və bu kadrların yetişdirilməsi üçün ənənəvi təhsildən fərqli, Qərb proqramlarını da əhatə edən bir təhsil müəssisəsinə ehtiyac vardı. İstanbulda daha çox xaricilər və qeyri-müsəlman Osmanlılar tərəfindən davam edilən və fransız dilində təhsil verən Saint Benoît, Notre Dame de Sion kimi məktəblər mövcud idi, lakin bu məktəblər Osmanlıdan çox Fransa nəzarətində idilər. Məqsəd isə Osmanlı dövlətinin təsirli olacağı Qərb tipli bir qurum yaratmaq idi. Bu məqsədlə, 1 sentyabr 1868-ci ildə Sultan Əbdüləzizin iştirakı ilə keçirilən mərasimdə, qurum Məktəbi Sultani adı ilə yenidən fəaliyyətə başladı. Dönəm Paris səfiri Məhməd Cəmil Paşa və Xarici işlər naziri Mehmed Fuad Paşanın səyləri sayəsində, qurum Fransadakı lisey təhsilinə bərabər və eyni keyfiyyətdə tələbələr yetişdirdi. Şagirdlər arasında Roma-Katolik kilsəsi, Şərqi Ortodoks Kilsəsi və Yəhudi şagirdlər də vardı. 9-12 yaşlarında təhsilə başlayan bu şagirdlər, dil səviyyələrinə görə fransız dili və ya türk dilində hazırlıq keçirdilər. 1908-ci ildə, direktor Tofiq Fikrət bəyin etdiyi yeniliklərlə, ilk, orta və lisey səviyyələri üçün üç illik proqramlar hazırlanaraq təhsil müddəti 9 ilə çatdırıldı. Bundan əlavə, Fars dili, Ərəb dili, İtalyan dili, Latın dili, Yunan dili, Erməni dili və Alman dili dərsləri seçmə fənn olaraq proqramda yer almış, piano və skripka dərsləri də tədris proqramına daxil edildi.

Digər tərəfdən, 1905-ci ildə Əli Sami Yen və dostlarından ibarət bir qrup tələbə Qalatasaray İK-nu yaratmışdır.

1927-ci ildə qurum Qalatasaray Liseyi adı ilə və Cümhuriyyət inqilablarına uyğun olaraq təhsilə başlayır. Tənəffüslərdə fransız dilində danışmaq məcburiyyəti ləğv olunur və ümumi mədəniyyət dərsləri türk dilində aparılmağa başlanır. 1965-ci ildə məktəbə qəbul edilən qız tələbələr üçün Fəriyyə sarayı istifadəyə verilir. 1968-ci ildə, Məktəbi Sultaninin quruluşunun 100-cü ildönümü münasibətilə o dövrün Fransa prezidenti Şarl de Qoll liseyi ziyarət edir. 1975-ci ildə qurum Anadolu liseyi səviyyəsinə gətirilir və orta məktəb ilə liseydən ibarət təhsil müddəti 8 ilə çatdırılır. 14 aprel 1992-ci ildə Fransa prezidenti Fransua Mitteran ilə 8-ci Türkiyə Respublikası Prezidenti Turqut Özal arasında imzalanan protokol əsasında, ilk məktəb və universitet təhsilini də əhatə edən Qalatasaray Təhsil Müəssisəsi (GEÖK) fəaliyyətə başlayır. GEÖK çərçivəsində 1992-ci ildə Qalatasaray Universiteti, 1993-cü ildə isə Qalatasaray Əsas Təhsil Məktəbi yaradılır.

Liseyə qəbul kvotasının üçdə biri Qalatasaray Əsas Təhsil Məktəbindən məzun olacaq şagirdlər üçün ayrılmışdır. Əsas məktəbin məqsədi, birinci sinfə başlayan 50 şagirdin hamısının təhsilini Qalatasaray Liseyində davam etdirməsini təmin etməkdir. Bunun üçün şagirdlər, Qalatasaray Universiteti, Qalatasaray Liseyi və Qalatasaray Əsas Təhsil Məktəbi idarəetmə qaydaları çərçivəsində keçirilən daxili imtahanlarda uğur qazanmaqda məcburdurlar. Əsas məktəb tarixində yalnız bir şagird 2005-ci ildə liseyə əsas qəbul olaraq, yatay keçid hüququnu istifadə etmədən daxil ola bilmişdir.

Bu gün Qalatasaray Liseyi, Anadolu liseyi kateqoriyasına aid olan, tədris fransız dili, türk dili, ingilis dili, italyan dili və latın dili olan bir dövlət liseyidir. Lisey, Milli Təhsil Nazirliyi (Türkiyə), Fransa Hökuməti və Qalatasaray Vəqfi tərəfindən rəsmi olaraq tanınmış bir qurumdur. Qalatasaray Liseyinin tərkibində, hər biri 30 şagirdlik 54 sinif, 2 multimedia mərkəzi, hər biri 40 şagirdlik 2 rəsm atelyesi, 2 musiqi otağı, biri 250, digəri 350 şagird tutumlu 2 iclas mərkəzi, 30 komputerli laboratoriya, 1 tennis sahəsi, 3 gimnastika salonu, 1 futbol sahəsi, 15 nəfərlik tibbi məntəqə, 250 nəfərlik qız şagirdi yataqxanası, 675 nəfərlik oğlan şagirdi yataqxanası, hər biri 400 nəfərlik 3 böyük yeməkxana yer alır.

Hazırkı “U” formalı binanın mərkəzində, tavan hissəsində yerləşən Meyer markalı dairəvi göstəricili saat elektron mexanizmlidir və hal-hazırda da işləyir. Saatın 1870-ci il yanğın zamanı zərər görmüş mövcud binanın 1908-ci ildə tamamlanan bərpa işləri zamanı əlavə edildiyi ehtimal olunur.

Lisey məzunlarının toplaşdığı plov günlərində və ümumilikdə məktəbin yeməkxanasında bişirilən plov növüdür. Məzunlar yığıncağı iyun və dekabr aylarında olmaqla ildə iki dəfə keçirilir. Bu plovun ilk dəfə təqdim edilməsi 1930-cu illərə təsadüf edir. Məzunlar plov günü ənənəsinin başlanğıcı isə 1934-cü il hesab olunur.^[2] Ənənəvi (an’anevi) Qalatasaray plovu düyü, kərə yağı (üstünlük olaraq Trabzon yağı), dolmalıq şam fıstığı və quş üzümündən hazırlanır.^[3][4]

• Google Haritalar'da Galatasaray Lisesi'nin görünüşü
• Galatasaray Üniversitesi Arxivləşdirilib 1998-04-15 at the Wayback Machine
• Galatasaray Spor Kulübü Arxivləşdirilib 2011-09-23 at the Wayback Machine
• Galatasaray Eğitim Vakfı Arxivləşdirilib 2009-02-27 at the Wayback Machine
• Galatasaray İlköğretim Okulu