Pannasionalizm və ya panhərəkatlar — müəyyən etnik və ya dil qruplarının nümayəndələrini vahid dövlət tərkibində birləşdirməyə çalışan sosial-siyasi hərəkatlar qrupu.[1] Bu hərəkatlar adətən müəyyən millətçilik və ya dini ideologiyalara söykənir. Pannasionalist hərəkatların hədəf aldığı etnik və ya dil qrupları, bir qayda olaraq, müxtəlif ölkələrin ərazilərində məskunlaşmış olurlar.[2]
Pannasionalizm klassik millətçilikdən onunla fərqlənir ki, o, yalnız mövcud bir dövlətin sərhədləri daxilində deyil, daha geniş coğrafi arealda yaşayan "qardaş xalqları" hədəf alır.[3] Bu hərəkatlar çox vaxt "irredentizm" (itirilmiş torpaqların geri qaytarılması) ideyaları ilə sıx bağlıdır.
Dünya tarixində və müasir siyasətdə aşağıdakı pannasionalist hərəkatlar mühüm rol oynamışdır:
- Pantürkizm: Bütün türk xalqlarının vəhdətini və ehtiyac duyulduğu təqdirdə vahid siyasi çətir altında birləşməsini hədəfləyən ideologiya.[4]
- Panslavizm: Slavyan xalqlarının mədəni və siyasi vəhdətini hədəf alan hərəkat.
- Pangermanizm: Alman dilli xalqların vahid dövlətdə birləşməsini müdafiə edən ideologiya.
- Panislamizm: Bütün müsəlmanların dini və siyasi vəhdətini hədəfləyən doktrina.[5]
Pannasionalizm tez-tez digər dövlətlərin ərazi bütövlüyünə təhdid kimi qiymətləndirilir. Tənqidçilər qeyd edirlər ki, bu növ hərəkatlar imperiya ambisiyalarını gizlətmək üçün bir vasitə ola bilər.[6]
- ↑ Snyder, Louis L. Macro-Nationalisms: A History of the Pan-Movements (ingilis). Greenwood Press. 1984. ISBN 978-0313231919.
- ↑ Pan-nationalism // Encyclopedia Britannica (ingilis). İstifadə tarixi: 15 mart 2026.
- ↑ Kohn, Hans. Pan-Slavism: Its History and Ideology (ingilis). Vintage Books. 1960.
- ↑ Landau, Jacob M. Pan-Turkism: From Irredentism to Cooperation (ingilis). Indiana University Press. 1995. ISBN 978-0253328694.
- ↑ Aydın, Cemil. The Idea of the Muslim World: A Global Intellectual History (ingilis). Harvard University Press. 2017.
- ↑ Arendt, Hannah. Continental Imperialism: The Pan-Movements // The Origins of Totalitarianism (ingilis). Schocken Books. 1951.