Orxan Vəli Qanıq
Orxan Vəli Qanıq (türk. Orhan Veli Kanık; əsl adı ilə: Əhməd Orxan Qanıq, d. 13 aprel 1914, İstanbul, Osmanlı İmperiyası – ö. 14 noyabr 1950, İstanbul, Türkiyə) — daha çox Orxan Vəli olaraq tanınan türk şair və tərcüməçi. Məlik Cövdət və Oqtay Rüfət ilə birlikdə yeni janr – "Özgə" cərəyanının qurucusu olmuşdur. Orxan Vəli türk şeirlərindəki köhnə quruluşu təməldən dəyişməyi məqsədləyərək küçədəki şəxslərin söyləyiş tərzini şeir dilində əvəzləmişdir.[1] 36 illik həyat dövrü zamanı şair şeirləri ilə yanaşı hekayə, esse, məqalə və tərcümə sahələrində bir çox əsərlər yaratmışdır.[2]
| Orxan Vəli Kanık | |
|---|---|
| türk. Orhan Veli Kanık | |
 | |
| Doğum adı | Əhməd Orxan |
| Təxəllüsü | Mehmed Əli Sel |
| Doğum tarixi | |
| Doğum yeri | İstanbul, Osmanlı İmperiyası |
| Vəfat tarixi | |
| Vəfat yeri |
 Türkiyə, İstanbul |
| Vəfat səbəbi | beyin qanaxması |
| Dəfn yeri | Aşiyan məzarlığı |
| Vətəndaşlığı |
Türkiyə |
| Milliyyəti | türk |
| Atası | Vəli Qanıq |
| Anası | Fatimə Nigar xanım |
| Təhsili |
Qalatasaray Ali Məktəbi İstanbul Dövlət Universiteti |
| Fəaliyyəti | Cümhuriyyət dövrü Türk ədəbiyyatı (1936-1950) |
| Fəaliyyət illəri | 1936–1950 |
| Əsərlərinin dili |
türk dili fransız dili |
| İstiqamət | Özgə cərəyanı |
 |
|
| orhanveli.net | |
 Orxan Vəli Qanıq Vikimənbədə | |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Yeni bir zövq yaratmaq üçün köhnə olan hər şeydən uzaq duran Orxan Vəli, Heca vəzni və Əruz vəznilərini istifadə etməyi rədd etdi. O, qafiyənı primitiv, Metafor, Təşbeh, mübaliğə kimi ədəbi sənətləri isə lazımsız hesab etdiyini açıqladı. “Keçmiş ədəbiyyatların öyrətdiyi hər şeyi, bütün ənənəni atmaq” məqsədilə yola çıxan Qanıqın bu arzusu şeirdə istifadə edə biləcəyi texniki imkanları məhdudlaşdırsa da, şair mövzu seçimi, qeyd etdiyi şəxslər və istifadə etdiyi sözlərlə özünə yeni sahələr yaratdı[3].Sadə bir ifadə tərzini mənimsəyərək şeir dilini danışıq dilinə yaxınlaşdırdı. 1941-ci ildə dostları ilə birlikdə nəşr etdikləri “Qərib” adlı şeir kitabında bu fikirlərinin nümunəsi olan şeirlər yayımlandı və Qərib cərəyanının yaranmasına səbəb oldu. Bu cərəyan xüsusilə 1940–1950-ci illər arasında Cümhuriyyət dövrü şeirində böyük təsir yaratdı[4]. "Qərib" şeiri həm dağıdıcı, həm də yaradıcı xüsusiyyəti ilə Türkiyə ədəbiyyatında bir dönüm nöqtəsi hesab edilir[5].
Qanıq, şeirə gətirdiyi bu yeniliklər səbəbindən əvvəlcə böyük ölçüdə yad qəbul edildi, çox sərt tənqid olundu və lağ edildi[I][4][6][7]. Ənənələrin xaricinə çıxan əsərləri əvvəlcə təəccüb və yadlıqla, daha sonra isə əyləncə və kiçiltmə ilə qarşılanmasına baxmayaraq həmişə maraq doğurmuşdur[3]. Bu maraq qısa müddətdə şairə olan anlayışın, sevginin və heyranlığın artmasına səbəb oldu[3]. Səid Faiq Abasıyanıq da Orxan Vəlinin bu tərəfinə diqqət çəkərək onu belə təsvir etdi: “Ən çox diqqət çəkmiş, bəzən lağa qoyulmuş, bəzən qəbul edilmiş, təkrar inkar edilmiş, təkrar qəbul olunmuş; dövründə həm yaxşı, həm də pis şöhrət qazanmış bir şair”[8].
Hər nə qədər Qərib dövründə yazdığı şeirlərlə ön plana çıxsa da, Orhan Veli “tək janr”da şeirlər yazmaqdan çəkinmişdi. Dayanmadan axtaran, özünü yeniləyən və qısa həyatı boyunca uzun bir şeir sərgüzəşti yaşamış Kanıkın ədəbi həyatı müxtəlif mərhələlərdən ibarətdir[9]. Oqtay Rüfət bu vəziyyəti belə izah etdi: “Orxan qısa ömründə Fransız şairlərinin bir neçə nəslin şeir macərasını yaşadı. Türk şeiri onun qələmi sayəsində Avropa şeiri ilə ayaqlaşdı və bir neçə nəslin bəlkə ard-arda bacara biləcəyi dəyişimi o bir neçə il ərzində tamamladı”[10][11].
Orxan Vəli Qanıq, 13 aprel 1914-cü ildə Bəykoza bağlı Yalıköydə, İshak Ağa yoxuşunda yerləşən Çayır Küçəsindəki 9 nömrəli evdə dünyaya gəldi[12]. Atası, İzmirli tacir Fəhmi Bəyin oğlu Məhmət Vəli, anası isə Bəykozlu Hacı Əhmet Bəyin qızı Fatma Nigar xanımdır[13]. Əhalinin şəxsiyyət sənədinə görə əsl adı Əhməd Orxan olan şairin atası Vəli olduğundan, sənətçi Soyad Qanunu əvvəl Orxan Vəli kimi tanınmışdır[12]. Orxan Vəlinin atası evləndiyi vaxt Mızıka-yı Hümâyunda Klarnetçi idi. Cümhuriyyət elanından sonra isə Prezident Simfoniya Orkestrinin dirijoru oldu[14]. Vəli Qanıq, həm bu yeni vəzifəsi, həm də Musiki Muallim Məktəbində (Ankara Konservatoriyası) armoniya professoru olması səbəbindən 1923–1948-ci illər arasında Ankarada yaşamışdır[14]. Bu dövrdə bir müddət Ankara Radiosunda direktor vəzifəsi də tutan Veli Bəy, sonrakı illərdə isə İstanbul Konservatoriyasında elmi şura üzvü və İstanbul Radiosunda səs üzrə mütəxəssis kimi çalışmışdır[14]. Orxan Vəlinin ondan kiçik iki qardaşı vardı. Bunlar Vətən Qəzetinin müxbirləri Adnan Vəli Qanıq və Füruzan Yolyapandır[15]. Şairin həmçinin, bir yaşında Ankarada vəfat etmiş Ayşə Zərrin adlı bir bacısı da vardır[16][17].
Orxan Vəlinin uşaqlığı Bəykoz, Beşiktaş və Cahangirdə keçmişdir. Mudros müqaviləsi dövründə Akaretlərdə yerləşən Anafartalar İlk Məktəbinin hazırlıq (ana) sinfinə davam etmişdir[14]. Bir il sonra isə bu məktəbdən çıxarılaraq Qalatasaray Liseyinə yatılı olaraq verildi[18][19]. Yeddi yaşında olarkən xəlifə II Əbdülməcidin Ulduz sarayı (İstanbul)da təşkil etdiyi bir toy mərasimində sünnət edilmişdir[13]. 1925-ci ildə dördüncü sinfi bitirdikdən sonra atasının istəyi ilə Galatasaray Liseyindən ayrılaraq anası ilə birlikdə Ankaraya köçdü. Orada Qazi İlk Məktəbinə yazıldı. Bir il sonra isə Ankara Oğlan Liseyinə (indiki adı ilə Ankara Atatürk Liseyi) yatılı olaraq qəbul olundu[20]. Qanıq uşaqlıq illərində bəzi xəstəliklər və təhlükələrlə də üzləşmişdir. Məsələn, beş yaşında yanma təhlükəsi keçirmiş və uzun müddət müalicə almışdır[18]. Şair doqquz yaşında qızılca, on yeddi yaşında isə skarlatina (qızılca) xəstəliyinə tutulmuşdur[21].
Qanıqın ədəbiyyata olan marağı ibtidai sinif illərində başlamışdır[20]. Bu dövrdə “Çocuk Dünyası” adlı jurnalda bir hekayəsi dərc olunmuşdur[22]. Orta məktəbin yeddinci sinfində oxuduğu dövrdə Oqtay Rüfətlə tanış olmuşdur[23]. Bir neçə il sonra isə bir müsabiqə zamanı Xalq Evində Melih Cevdet Anday ilə dostlaşmışdır[24]. Liseyin ilk ilində ədəbiyyat müəllimi Əhməd Həmdi Tanpınar olmuşdur[23]. Tanpınar, müəllimi olduğu müddətcə Qanıqa tövsiyələr vermiş və onu istiqamətləndirmişdir[23]. Şair, lisey dövründə dostları Oktay Rıfat və Melih Cevdet ilə birlikdə “Sesimiz” adlı bir jurnal nəşr etmişdir[22]. Bu dövr, sənətçinin həyatında Əruz vəzni qaydalarını və ahəngini öyrəndiyi və ilk şeirlərini yazdığı mərhələ olmuşdur[25].
Qanıq yenə liseydə teatr fəaliyyətlərində iştirak etmişdir. Məsələn, Rəşid Rza tərəfindən səhnələşdirilən “Aktör Kin” oyununda rol oynamışdır[23]. Ankara Xalqevində Ərcümənd Behzad Lav tərəfindən səhnələşdirilən Əhməd Vəfik paşa Molyerdən uyğunlaşdırdığı “Zor Nikâh”da Üstâd-ı Sanî rolunu, Moris Meterlinkin “Monna Vanna” əsərində isə ata rolunu üzərinə götürmüşdür[22]. Qanıq sonrakı illərdə teatr sahəsindəki fəaliyyətinə tərcüməçi olaraq davam etmiş və bir çox əsəri Türk dilinə çevirmişdir [II].
Şair 1932-ci ildə liseyi bitirmişdir. İstanbul Universiteti Ədəbiyyat Fakültəsinin fəlsəfə bölməsinə qeydiyyatdan keçmişdir[23]. 1933-cü ildə Ədəbiyyat Fakültəsi Tələbə Cəmiyyətinin sədri seçilmişdir. 1935-ci ilə qədər davam etdiyi universiteti bitirmədən oradan ayrılmışdır. İstanbul Universitetinə gedərkən eyni zamanda davam etdirdiyi Qalatasaray Liseyindəki müəllim köməkçisi vəzifəsinə, məktəbdən ayrıldıqdan sonra bir il daha davam etmişdir[26] .
Qanıq daha sonra Ankaraya gedərək PTT Ümumi Müdirliyi, Teleqraf İşləri Rəhbərliyi, Beynəlxalq Qaydalar Bürosunda işləməyə başladı. Şair Ankaraya qayıtdıqdan sonra köhnə dostları Oqtay Rüfət və Məlih Cevdət ilə yenidən bir araya gəldi və bu üçlük oxşar üslubda şeirlər yazmağa başladı. 1936-cı ildə Nahid Sırrı Örikin şeirlərini dərc etdirmələrini tövsiyə etməsindən sonra, “Varlık” jurnalında Orxan Vəlinin “Oaristys”, “Ebabil”, “Eldorado”, “Düşüncelerimin Başucunda” adlı şeirləri yayımlandı[27]. Jurnalda Orxan Vəli və dostları ədəbiyyat dünyasına belə təqdim olunmuşdu[28]:
“Varlık” jurnalının şeir heyəti yeni və güclü gənc imzalarla zənginləşməkdədir. Aşağıda dörd şeirini oxuyacağınız Orxan Vəli, indiyə qədər əsərlərini dərc etməsə də, yetkin bir sənətkardır. Gələcək nömrələrimizdə onun və dostları Oqtay Rüfət, Məlih Cevdət və Məhməd Əli Selin şeirimizə gətirdiyi yeni ruhu daha yaxşı göstərəcəyik..
Bu ilk şeirlərini, bir qismini Məhməd Əli təxəllüsü ilə yazılmış digər şeirləri izlədi. 1936–1942-ci illər arasında “Varlık”ın bir sıra “İnsan”, “Ses”, “Gençlik”, “Küllük”, “İnkılâpçı Gençlik” jurnallarında da şeirləri və yazıları dərc olundu[29]. Orxan Vəli bu dövrün ilk illərində yazdığı şeirlərin forması, quruluşu və məzmunu baxımından heca şairi kimi qəbul edilmişdir. 1937-ci ildən sonra isə həm Qanıq, Anday və Xoruzcu yeni üslubda şeirlərini yayımlamağa başlamışlar[30].
1939-cu ildə Qanıq dostu Məlih Cevdət Anday ilə birlikdə avtomobil qəzası keçirdi. Bu hadisənin nəticəsində iyirmi gün komada qaldı[29]. Qəzanın səbəbi Andayın sürdüyü avtomobilin Çubuq Su Anbarı təpəsindən aşağı yuvarlanması idi. 1941-ci ilin may ayında “Garip” seçkisi nəşr olundu. Bu kitabda şairin iyirmi dörd şeiri, həmçinin Məlih Cevdətin on altı, Oqtay Rüfətin isə iyirmi bir şeiri yer aldı[31]. Kitabdakı şeirlər qədər diqqət çəkən ön sözü isə Orxan Vəli yazmışdır[31]. Bu kitab sonradan “Birinci Yeni” kimi də tanınacaq Garip hərəkatının başlanğıcı oldu[32]. Garip hərəkatının qurucuları Qanıq, Xoruzcu və Anday radikal bir mövqe ilə onlardan əvvəl gəlmiş heca şairlərini və Əhməd Həşimin şeirlərini, həmçinin Nazim Hikmətin toplumçu-realist şeirlərini rədd etdilər[33]. Kitabdakı şeirlər və ön söz ədəbiyyat aləmində böyük müzakirələr yaratdı. Xüsusilə Orxan Vəlinin yazdığı “Yazık Oldu Süleyman Efendi'ye” misrası diqqət mərkəzində oldu. Bu misranı bəziləri tənqid edərkən, bəziləri onun oğurluq olduğunu iddia etdi[33]. Digər bir qrup isə bu misranı Türk dilində yazılmış ən gözəl misralardan biri hesab etdi. Bu mübahisələr nəticəsində misra çox populyar oldu, hətta Nurullah Ataçın sözləri ilə “vapurlara, tramvaylara, kahvələrə qədər” yayıldı və deyim xarakteri qazandı[34]. Orxan Vəlinin “Yazık oldu Süleyman Efendi'ye” misrası qədər məşhur olaraq gündəlik dilə daxil olmuş digər bir misrası isə Əhməd Həşimin “Göllerde bu dem bir kamış olsam” misrasını tənqid etmək üçün yazdığı “Rakı şişəsində balık olsam” misrası idi[35][36][37].
Şair PTT-dəki vəzifəsindən Hərbi xidmət səbəbi ilə 1942-ci ildə ayrıldı. 1945-ci ilə qədər Gelibolu şəhərinin Kavak kəndində hərbi xidmətini yerinə yetirdi[26]. Bu dövrdə yalnız altı şeiri dərc olundu[31]. 1945-ci ildə Leytenant rütbəsi ilə hərbi xidmətdən tərxis edildi və Milli Təhsil Nazirliyi (Türkiyə)nin Tərcümə Bürosunda işləməyə başladı[26] . Fransız dilindən etdiyi tərcümələr nazirliyin klassiklər seriyasından nəşr olundu. Şair 1945-ci ilin fevralında “Vazgeçemediğim” adlı şeir kitabını, apreldə isə “Garip”in yalnız öz şeirlərini əhatə edən ikinci nəşrini çap etdi[31]. Bu kitabları 1946-cı ildə yayımlanan “Destan Gibi” və 1947-ci ildə nəşr olunan “Yenisi” izləyirdi[38].
1946-cı ilin seçkilərindən sonra Həsən Əli Yücəlin Milli Təhsil Nazirliyi vəzifəsindən ayrılması nəticəsində Yücəlin yaratdığı Tərcümə Bürosu da önəmini itirdi. Qısa müddət sonra Qanıq istefa etdi. Sonrakı illərdə onun ayrılma səbəbi kimi Rəşad Şəmsəddin Sirər nazir olduqdan sonra yaranan basqılı mühitdən narahat olması göstərildi[38][39]. Bu istefanın səbəbini Orxan Vəlinin dövlət xidmətinə uyğunlaşa bilməməsi kimi şərh edənlər də oldu[40]. Ayrıldıqdan sonra Məhməd Əli Aybarın çıxardığı “Hür” və “Zincirli Hürriyet” qəzetlərində esse və tənqid yazıları yazdı. 1948-ci ildə Jan de Lafontenin nağıllarını türkcəyə çevirdi və “Ulus” qəzetində “Yolcu Notları”nı nəşr etdirdi.
Nazirlikdəki dəyişiklikdən sonra öz vəziyyətinə bənzər durumda olan Bədri Rəhmi Əyyuboğlu, Abidin Dino, Necati Cumalı, Səbahəddin Əyyuboğlu, Oqtay Rüfət və Melih Cevdet Anday kimi dostları ilə görüşləri nəticəsində 1948-ci ilin sonunda bir jurnal nəşr etməyə qərar verdilər[31]. Xərclərini Mahmud Dikerdemin qarşıladığı “Yaprak” adlı bu jurnal hər on beş gündə bir çap olunurdu[41]. Dikerdemin yardımlarına baxmayaraq, jurnalın sahibi və baş redaktoru Orxan Vəli idi. Buna görə də bəzən ortaya çıxan maliyyə problemləri ilə özü məşğul olurdu və jurnalın davam edə bilməsi üçün paltounu satmaq məcburiyyətində qalmışdı[31]. Son sayını nəşr edə bilmək üçün isə Abidin Dino tərəfindən ona hədiyyə edilən rəsmləri satdı[31] . İlk sayı 1 yanvar 1949-cu ildə çıxan, Cahid Sidqi Tarançı, Səid Faiq Abasıyanıq, Fazil Hüsnü Dağlarca, Cahid Güləbi kimi yazar və şairlərin əsərlərinin dərc olunduğu “Yaprak”, 1 iyun 1950-ci ilə qədər 28 sayı nəşr edildi[26]. “Yaprak”la birlikdə Orxan Vəlinin şairliyi ilə yanaşı, fikir adamlığı tərəfi də ortaya çıxdı. Şairin yaxınlaşan seçkilərlə bağlı fikirləri bu jurnalda dərc olundu. Həmçinin, Məlih Cevdət və Oqtay Rüfətin ictimai mövzulu şeirləri də “Yaprak”da yer aldı. Eyni günlərdə Orxan Veəli, Oqtay Rüfət və Məlih Cevdət, Nazim Hikmətin həbsdən azad olunması üçün açılan kampaniyaya qatılaraq üç günlük aclıq aksiyası da keçirdilər. Orxan Vəli, 1949-cu il ərzində “Yaprak” jurnalı çap olunduğu müddətdə Molla Nəsrəddin hekayələrini şeirləşdirdi, “Karşı” adlı son şeir kitabını nəşr etdi və Çarles Lamb tərəfindən uyğunlaşdırılmış Şekspirin “Hamlet” və “Venedik Taciri” əsərlərini Şəhbal Ərdənizlə birlikdə türkcəyə çevirdi[42][43].
Orxan Vəli, “Yaprak” jurnalı bağlandıqdan sonra İstanbula geri dönmüşdür. Eyni ildə 10 noyabrda bir həftəlik gəlmək üçün Ankaraya getdiyi zaman bələdiyyənin qazdığı bir çuxura düşmüş və başından yüngülcə xəsarət almışdır[44]. İki gün sonra isə İstanbula qayıtmışdır. 14 noyabr günü bir dostunun evində nahar edərkən narahatlıq keçirən şair xəstəxanaya yerləşdirilmişdir[45]. Beyində damar çatlaması nəticəsində başlayan xəstəliyin səbəbi həkim tərəfindən başa düşülməmiş və Qanıqa spirt zəhərlənməsi diaqnozu qoyularaq müalicə tətbiq edilmişdir, lakin sonradan onun beyin qanaması keçirdiyi anlaşılmışdır[46]. Eyni gün axşam saat səkkizdə komaya girən şair gecə 23:20-də komadan çıxa bilməyərək İstanbul Universiteti-Cərrahpaşa Xəstəxanasında dünyasını dəyişmişdir.
Liseydəki ədəbiyyat müəllimi Əhməd Həmdi Tanpınar Qanıqı xəstəxanada ziyarət etmək fürsəti tapdı və bu hadisəni belə təsvir etdi:
Orxanı, daha orta məktəbin birinci sinfində tələbəm olduğu vaxtlardan tanıyırdım, Cərrahpaşa Xəstəxanasında son dəfə oksigen çadırının altında yarı çılpaq, çətinliklə nəfəs alarkən və o qədər gözəl xəyalların tutduğu dünyamızı yalnız ağ görünən gözlərindən boşalarkən gördüyüm günü heç vaxt unutmayacağam. Şeirimizə şirin anlaşılmazlıq və ləzzət gətirən zəka artıq öz şəxsiyyətindən çıxmışdı.
16 noyabr günü, morqda aparılan meyit müayinəsindən əvvəl Sənət Dostları Cəmiyyəti tərəfindən Orxan Vəlinin üzünün mulajı götürüldü[26]. 36 yaşında dünyasını dəyişən şairin dəfni 17 noyabr 1950-ci ildə Bəyazid məscidindən həyata keçirildi. Dəfn mərasimi akademiklər, yazarlar və sənətçilərdən ibarət izdiham tərəfindən Sirkəciyə qədər daşındı, oradan bir avtomobil ilə Aşiyan Qəbiristanlığına aparılaraq torpağa tapşırıldı. Xəstə halda olduğu zaman üzərində olan pencəyin cibindən çıxan, bir diş fırçasına bükülmüş kağıza yazılmış “Aşk Resmi Geçidi” adlı şeiri ortaya çıxdı[5].
“Kaynak” və “Varlık” jurnalları tərəfindən “Orxan Vəlinin məzarı” adlı bir kampaniya başladıldı[47]. Suad Daşər, Osman Attila kimi bir çox şəxs kampaniyaya dəstək verdikdən sonra Abidin Dino Orxan Vəli üçün bir məzar layihəsi hazırladı. Nəvzat Kamal isə bu məzarı inşa etdi[48]. Ölümündən sonra şair üçün dostları Həlim Şəfiq Gğzəlson “Otopsi”[43], Ərcümənd Behzad Lav “Çilelim”, Oqtay Rüfət isə “Ağıt” adlı şeirlər yazdılar[49]. Yüksəl Bazarkaya və Həlmut Vadar tərəfindən Alman dilinə çevrilmiş seçilmiş 49 şeiri 1965-ci ildə Frankfurtdakı Suhrkamp Verlaq nəşriyyatı tərəfindən “Poesie” adı ilə nəşr olundu[50]. Şair haqqında alman dilində bir kitab da mövcuddur. Orxan Vəlinin şeirləri həmçinin İngilis dili və Özbək dilinə də tərcümə edilmişdir[50].
Ölümündən sonra, qardaşı Adnan Vəli Qanıq Orxan Vəli haqqında yazılanları və onu tanıyanların ona dair söylədiklərini topladığı “Orhan Veli İçin” adlı bir kitab nəşr etdi.
Orxan Vəlinin tərcümə etdiyi Jan Anuyun “Antigone” və Jan Pol Sartrdan “Hörmətli fahişə” əsərləri ölümündən əvvəl nəşr olunmamışdı. Bu əsərlərdən “Antigone” şairin vəfatından sonra İstanbul Dövlət Teatrı tərəfindən səhnələşdirildi. “Saygılı Yosma” isə 1950-ci ilin sonunda “Saat 6 Teatrı” tərəfindən bir dəfə tamaşaya qoyuldu[42].
1988-ci ildə ucaldılmış Orxan Vəli heykəli Ruməlihisarı sahilindəki kiçik bir parka qoyulmuşdur[51]. Bu heykəldə şairin əlində bir kitab, dərhal arxasında isə bir qağayı (səmi) dayanır. Orxan Vəli isə Boğaziçini seyr edir.
Məzarı 2020-ci ildə İstanbul Böyükşəhər Bələdiyyəsi tərəfindən orijinalına uyğun şəkildə bərpa edilmişdir[52].
Orxan Vəlinin şəxsiyyəti və fiziki xüsusiyyətlərinin onun şeirləri və sənət anlayışı ilə bağlı olduğu düşünülür[53] . Camal Sürəya Qanıq haqqında belə demişdir: “Yeni şeirimizin, funksiyası baxımından qurucusu olan bu adam bunu yazıları ilə deyil, iki başqa şeyi ilə etdi: həyatı (yaşam tərzi) və şeirləri ilə” [54]. Orxan Vəli “Garip” hərəkatını yalnız şeirləri ilə deyil, gündəlik həyatı, ürək əlaqələri, ətrafında onunla bağlı yayılan söz-söhbətlər və fiziki xüsusiyyəti ilə yeni bir şair tipini yaradaraq formalaşdırmışdır[28].
Qardaşı Adnan Vəli Orxan Vəlini belə təsvir etmişdir: “Bədəni olduqca sümükdən ibarət idi, qolları və ayaqları kifayət qədər uzun idi. Döşünü qaba əyərək yüngülcə yellənərək gəzirdi. Əlləri çox incə və ağ idi. Barmaqları yetərincə uzun, dırnaqları çəhrayı, uzun və dairəvi idi. Geniş alnı, iti çənəsi vardı. Dodaqları həm enli, həm də ətli idi. Burnu qabarıq idi. Üzü gənclikdə çıxan yetkinlik sızanaqları səbəbindən səpkili görünürdü” [55]. Yazıçı dostu Səid Faiq isə bir müsahibəsində onu belə təsvir etmişdir:
İki incə baldır, qısa bir trençkot, kanarya sarısı bir şərf, üçbucaq şəkilli bir üz, şişmiş döşə bənzəyən bir bel, –deyilə bilirsə– yetkinlikdə pozulmuş bir üz: Bax, görünüşdə Orhan Veli belədir[56].
Hər kəslə yaxşı münasibətdə olan, heç kimin qəlbini qırmayan, ətrafındakı insanlara hörmət göstərən Orxan Vəlinin yaxın dostları arasında Oqtay Rüfət, Melih Cevdet Anday, Bədri Rəhmi Əyyuboğlu, Səid Faiq Abasıyanıq, Suad Daşər, Fikrət Adil, Aqop Arad kimi adlar vardı. Son günlərində isə ən yaxın olduğu şəxs Səbahəddin Əyüboğlu idi[57]. “Garip” hərəkatını yalnız yazdıqları ilə deyil, həyata qarşı mövqeyi ilə də izah edən şair, bədənini belə bu məqsəd üçün istifadə etməkdən çəkinməmişdir. Buna görə də onun şeirinin həyatının nəticəsi olduğuna deyil, əksinə həyatını şeirinə görə yaşadığına inanılır[28].
Orxan Vəli Qanıqın 1936-cı ildə başladığı şeir həyatı üç dövrdə araşdırıla bilər: Qərib əvvəli (1936–1941), Qərib dövrü (1941) və Qərib sonrası.
Bu dövrdəki şeirləri köhnə və yeni şeirlər olmaq üzrə iki mərhələdə araşdırıla bilər[59].
Orxan Vəlinin ilk şeirləri 1 dekabr 1936-cı ildə “Varlık” jurnalında nəşr olundu. O dövrlərdə Əhməd Həmdi Tanpınar, Əhməd Muhip Dıranas, Əhməd Kutsi Təcər, Nəcip Fazil Qısakürək kimi şairlər, Əhməd Həşimin fransız simbolistlərindən ilham alaraq yaratdığı simgələrin gücündən istifadə edən şeirlərini izləyirdilər[60]. Saf şeir anlayışını qəbul edən digər bir şair olan Cahid Sıtqı Tarancı isə dövrdaşlarından fərqli olaraq gündəlik həyatı da şeirlərinə daxil etməyə çalışırdı[60]. Nazim Hikmət və Ərcümənt Behzad Lav isə həm formada, həm də mövzuda yenilik edərək hecasız, sərbəst və toplumçu şeirlər yazırdılar[61].
Qanıqın ilk şeirləri Nəcib Fazil, Əhməd Muhip, Əhməd Həmdi və Cahid Sıdqı nəsilinə bağlıdır[62]. Bu əsərlər məzmun, forma, dil və üslub baxımından klassik və ənənəyə bağlı olaraq yazılmışdır. Sonrakı işlərindən fərqli olaraq, şeirlərində qafiyədən istifadə edən Orhan Veli, həmçinin bənzətmələrə və sifətlərə ənənəvi şəkildə yer vermişdir[59]. Ölüm, təbiət, yuxu, zaman, sevgi kimi mövzuların işlənildiyi bu dövr əsərlərində heç bir ironiyaya rast gəlmək mümkün deyildir. Şair hələ özünəməxsus bir dil formalaşdırmadığı üçün şeir anlayışı və misra quruluşunda Şarl Bodlerin, mövzu, işləmə, dil və üslub baxımından isə Necip Fazılın təsiri altında idi[63].
“Gün Doğuyor”, “Oaristys”, “Ebabil”, “Eldorado”, “Kurt”, “Zeval” kimi əsərlərini əhatə edən ilk dövr şeirlərində şair yalnız və bədbəxt bir insanın həyatını təsvir etdi, onun ağrılarını, arzularını və sevgilərini ifadə etdi. Orxan Vəli köhnə şeirlərində ağıldan çox duyğuya, reallıqdan çox romantizmə, ictimailikdən çox fərdiliyə önəm verdi[64]. Bu baxımdan Qanıqın ədəbiyyat dünyasına girişi, oxuduğu və sevdiyi xarici şairlərdən təsirlənərək və onları Türkiyədə izləyən şairlərin sırasına qoşularaq baş vermişdir[65].
Şair 1937-ci ildən sonra köhnə şeir anlayışından uzaqlaşaraq “Garip” hərəkatının müjdəçisi olan yeni bir üslub qəbul etdi[59]. Qanıqın bu yeni şeirləri 1937–1941-ci illər arasında “Varlık”, “İnsan”, “İnkılapçı Gençlik” kimi jurnallarda və ölümündən sonra “Vatan” (1952) və “Papirüs” (1967) jurnallarında nəşr olunmuşdur[66]. Sayı 51-ə çatan “Garip”in ilk nümunələri olan bu əsərlər abartılı bir dildə yazılmışdır.
Dövrün şeirlərindən fərqli əsərlər ortaya qoymağa qərar verən Orxan Vəli, ilk olaraq ölçü və qafiyəni, daha sonra isə təsviri, şairanəliyi, xəyali, bəzəyi və zəka oyunlarını şeirindən çıxartdı[67]. Sadəlik və aydınlığa önəm verən sənətçi, duyğudan çox ağla üstünlük verməyə başladı[68]. Xalqın istifadə etdiyi sözləri seçməyə başlayan Kanık həyat qarşısında pessimist, ironik, ümidsiz və inamsız görünürdü[68]. Yeni şeirlərinin mövzuları isə əksəriyyətlə təbiət, insan, sevgi, uşaqlıq, müharibə, həyat, sərxoşluq və səyahət oldu[69]. Şair bu dövrdə, əvvəlki kimi qısa şeirlər yazmamağa başladı. Nurullah Ataç bu işləri Fransız sürrealistlərin yazılarını və Yapon haikulalarını xatırladırdı[70]. Orxan Vəli isə həmin illərdə dostları ilə birlikdə Fransız sürrealistlərini tez-tez oxuduqlarını açıqlamışdır[71]. Buna baxmayaraq, sənətçi nöqtə və vergül işarələrindən istifadə etməsi, təsvir və simvoldan qaçması, şeiri insanın duyğularına deyil, ağlına xitab edən bir sənət forması halına gətirməyə çalışması kimi xüsusiyyətləri ilə sürrealistlərdən fərqlənir[72].
Qanıqın bəzi şeirlərində yaratmağa çalışdığı yeni üslubla bağlı təcrübəsizliyi ortaya çıxır. Bu şeirlərdə misralar yan-yana yazıldığında bir nəsr meydana gəlir[70]. Şairin bu dövrə aid əsərləri arasında “Fena Çocuk”, “Ağaç, Kuş ve Bulut”, “Tereyağı”, “Gangster” və “Pazar Akşamları” yer alır.
1941-ci ildə Orxan Vəli, Məlih Cevdət və Oqtay Rüfətlə birlikdə Garip adlı şeir kitabını yayımladı. Bu kitabla birlikdə şairin tərzinin əvvəlki dönəminə görə daha tutarlı olmuş və inkişaf edildiyi düşünülür[73]. Qanıq, kitabın ön sözünü özü yazdı və şeir haqqındakı düşüncələrini açıqladı. Bu ön söz Garip axınının manifesti qəbul edilir[68]. Orxan Vəli, o günlərin aydınlarının şeir anlayışı səbəbi ilə özünə "garip" gözüylə baxdıqlarını açıqlamışdır. Hərəkatın adının da bu baxış açısından gəldiyi sanılır[33]. Qanıq və dostları Əhməd Həşimin əsərlərini, Nazim Hikmətin toplu şeirlərini hecacıları rədd etmişdirlər.
Şair bu dövrdə şeirlərində klassikanı və vəzni istifadə etmədi. Ona görə həqiqi şeir üçün vəzn və qafiyə mütləq gərəkli deyildi[68]. Qanıq qafiyəni rədd etsə də səs yeniləmələrinə tez-tez baş vurdu və onlara anlam vurğusunu yaratmaqla təməlini qoydu[74]. Əsərləri oxunanda sənətçinin səs yazıları, söz birləşməsi təkararları, sintaktik təkrarlar, şəkilçi təkrarları və misraların olduğu kimi təkrarı kimi təkrarlara baş vurduğunu görə bilərik[75].
Garip dönəmi şeirlərinin bir digər ortaq özəlliyi isə Orxan Vəlinin danışma dilinin təbiiliyini, küçə türkçəsini və hətta xalq arqosunu əsərlərinə daşımış olmasıydı[76]. "Kılıksız", "Cıgara", "Ispanak", "Rakı", "Hitler", "Boyacı sandığı" kimi sözləri istifadə edən şairin Kitabi-Səngi Məzar adlı şeirində istifadə etdiyi "nəsir" kəlməsi böyük davalara səbəb oldu[74]. Qanıq, həm divan, həm də xalq şeirində hakim olan romantizm anlayışını da yıxmış oldu. Digər yandan təşbeh və istiarəni tərk etdiyi üçün şeirindən sadə bir dil ortaya çıxdı[77]. Orxan Vəlinin Garip hərəkatıyla gətirdiyi yenilikləin digər ikisi isə Türk şeirində əvvəldən bəri abstrakt şəkildə ifadə olunan universal humanizmin yerinə konkret və aydın bir humanizm qoyması, müəyyən şəxsləri hədəf alan satirik (daşlayıcı) ənənəni bir şair olaraq ilk dəfə öz şəxsiyyətinə yönəltməsi idi.
Orxan Vəli, o günlərdə şəxsi şeirlər yazmaqla yanaşı, sosial mövzulara da toxundu[33] və dar görüşlər ilə adət-ənənənin gülünclüyünü istehzalı sözlərdən istifadə edərək ifadə etməyə çalışdı[76]. Həmçinin, şairin heca və söz baxımından ölçünü və sayını azaltmaqla misranın şeirdəki hökmranlığını aradan qaldırdığı da deyilir[78]
Orxan Vəli “Qəribdən sonrakı dövr” adlandırılan 1945–1950-ci illər arasında dörd kitab nəşr etdirmişdir: Vazgeçemediğim (1945), Destan Gibi (1946), Yenisi (1947) və Karşı (1949). Bundan əlavə, şairin 1949–1950-ci illərdə yazılmış, lakin vəfatı səbəbindən nəşr olunmamış şeirləri də mövcuddur. Qanıqın Qəribdən sonrakı dövrdə yazdığı şeirlər “Qəribin davamı” və “Qəribdən fərqli” olmaqla iki əsas qrupa ayrılır[79]. Şair sənətindəki dəyişimi 1945-ci ildə ikinci nəşri edilən Garip kitabının ön sözündə belə izah etmişdir: “Onları beş il əvvəl yazmışdım. Beş il sonra da eyni şeyləri deyəcəkdimsə, onda niyə yaşadım?”[37]
Bu dövrdə düşüncələri ilə yanaşı əsərləri də fərqlənməyə başlayan Orxan Vəlinin dağıdıcı mövqedən uzaqlaşaraq qurucu bir istiqamətə yönəldiyi və şeirinin estetik tərəfini zənginləşdirməyə çalışdığı müşahidə olunur[80]. Dəyişimin diqqətçəkən cəhətlərindən biri də şairin Vazgeçemediğim kitabı ilə birlikdə qafiyədən istifadə etməyə başlamasıdır. Bu mərhələnin ən fərqləndirici xüsusiyyəti isə şairin xalq şeirinə göstərdiyi marağın əsərlərində əks olunmasıdır[81]. Bu baxımdan Vazgeçemediğim kitabında yer alan “İstanbul Türküsü” adlı şeir bir dönüş nöqtəsi hesab edilir[81]. Dastan kimi kitabındakı “Yol Türküsü” adlı uzun şeir də sənətkarın bu üsluba yönəlişinin nümunələrindəndir. Orxan Vəli bu dövrdə yazdığı şeirlərində yumor elementlərini azaltmışdır. Xalq şeiri üslubunda qələmə aldığı əsərlərin mövzusu əsasən şəxsi duyğular olsa da, xüsusilə "Yenisi" və "Karşı" kitablarında ictimai mövzulara da toxunmuşdur. Asim Bəzirci Orxan Vəlinin bu cür mövzulara yönəlməsinin səbəbi kimi İkinci Dünya müharibəsindən sonra bahalılıq və yoxsulluğun yalnız aşağı təbəqəni deyil, eyni zamanda orta və yuxarı təbəqəni də təsir altına almasını göstərmişdir[82].
Qanıqın söz seçimi, misra və cümlə quruluşu, xalq şeiri xüsusiyyətləri daşıyan əsərləri istisna olmaqla, əvvəlki xətt üzrə oxşar şəkildə davam etmişdir. Digər tərəfdən, ilk dövr şeirlərində tez-tez rast gəlinən təkrarlara, xalq şeirinə yaxınlaşması ilə birlikdə daha da çox yer verməyə başlamışdır[83]. Şairin xalq mədəniyyətinə bu yaxınlaşması isə vəfatı səbəbindən yarımçıq qalmışdır[84].
Orxan Vəli türk dilinə şeir, hekayə və oyun tərcümələri etmişdir[85]. İlk dəfə 1947-ci ildə Varlıq Nəşriyyatı tərəfindən çap olunan Fransız Şeirləri Antologiyasının ön sözü və kitabda yer alan şairlərin bioqrafiyaları da sənətçi tərəfindən yazılmışdır. Oqtay Rüfət və Melih Cevdət ilə birlikdə hazırladığı Batıdan Şeirlər adlı kitabdakı 31 şeirin altısını Qanıq tərcümə etmişdir[85]. 1948-ci ildə Doğan Qardaş Nəşriyyatında nəşr olunan Jan de Lafontennin 49 nağılını tərcümə etdi. Şairin həyat görüşü ilə Jan de Lafontennin fəlsəfəsi arasında yaxın münasibət olduğuna inanılır[84]. Orxan Vəlinin şeirlərinin də hekayə xarakteri daşıması və sənətçinin yaşamağa qarşı alayıcı duruşu bu inancı dəstəkləyir[84].
Orxan Vəli 1937–1941-ci illər arasında Ki-Ka-Ku adlı Yaponiya şairinin 30 Haykusunu türk dilinə çevirmişdir[86]. Bu şeirlər aralıqla Varlıq Dərgisində nəşr olunmuş, 19 mart 1946-cı ildə isə Tərcümə Dərgisinin Şeir Xüsusi Sayında Hai-Kailər başlığı altında tam şəkildə yayımlanmışdır[87]. Bundan əlavə, 1945-ci ildə nəşr olunan Üç Hekayə kitabında Nikolay Qoqolun üç hekayəsi yer alırdı; bunlardan Burun və Fayton hekayələrini Orxan Vəli çevirmişdir[50]. Çarles Lamb tərəfindən uşaqlar üçün nağıllaşdırılmış Vilyam Şekspirin "Venedik Taciri" əsərini isə 1949-cu ildə Şəhbal Ərdəniz ilə birgə tərcümə etmişdir[50].
Qanıq ilk oyun tərcüməsini 1943-cü ildə Oqtay Rüfət ilə birlikdə Alfred de Müssenin "Bir Kapı Ya Açıq Durmalı Ya Kapalı" əsərini çevirərək etmişdir. Növbəti il eyni müəllifin "Barberina" əsərini türkcəyə çevirmişdir. Bu tərcümə Milli Təhsil Nazirliyinin Dünya Ədəbiyyatından Tərcümələr seriyasının 53-cü kitabı kimi nəşr olunmuşdur. Sənətkar 1944-cü ildə Molyerin üç oyununu tərcümə etmişdir. Orxan Vəli tərəfindən tərcümə edilmiş Jan Anuyun Antiqon əsəri isə şairin ölümündən əvvəl çap olunmamışdır; bu oyun şairin vəfatından sonra İstanbul Dövlət Teatrı tərəfindən səhnəyə qoyulmuşdur. Ölümündən sonra nəşr edilən və səhnələşdirilən digər bir tərcüməsi isə Jan Pol Sartr "Saygılı Yosma" əsəri olmuşdur. Qanıq son olaraq İren Nemirovskinin "Les Chiens et les Loups" əsərini İtlərlə Kurtlar adı ilə türkcəyə çevirirdi. Sənətkar 245 səhifəlik bu əsərin 105-ci səhifəsini tərcümə etdikdən sonra dünyasını dəyişmişdir. Orhan Veli tərəfindən tamamlanmamış digər iki iş isə Molyerin Elit Prensesi və Madam de Sevinyenin seçmə məktubları olmuşdur[55].
Orxan Vəli hekayə yazmağa 1947-ci ildə başlamış və ölümünə qədər altı hekayə yazmışdır[88]. Bu əsərlər Tanin, Seçilmiş Hekayələr və onun özünün nəşr etdiyi Yaprak dərgilərində yayımlanmışdır. Şair hekayələrində də, şeirlərində olduğu kimi, adi insanları və gündəlik həyatı mövzu etmişdir. Zaman-zaman isə sosial tənqidlərə də yer vermişdir[88]. Bu hekayələr 2012-ci ildə Hoşgör Köftecisi başlığı altında nəşr olunmuşdur.
Qanıqın 21 məqaləsi, 6 hekayəsi və 7 tənqid yazısı ilk dəfə 1953-cü ildə Varlıq Nəşriyyatı tərəfindən Nəsr Yazıları adı ilə kitab şəklində nəşr olunmuşdur[89]. Sonraki illərdə Asim Bəzirci şairin nəsr əsərlərini toplayaraq fərqli kitablar şəklində çap etmişdir. Bu kitablardan ikisi 1975-ci ildə nəşr olunan Ədəbiyyat Dünyamız və 1982-ci ildə nəşr olunan Bütün Yazılarıdır.
Hər şeyin şeir mövzusu ola biləcəyinə inanan Orxan Vəli və dostlarının Türk şeirinə verdiyi ən böyük töhfələrdən biri də bu inancı əsərlərində tətbiq etmələri oldu[90]. Bunun üçün ilk olaraq sıradan insanı mövzu etdilər. Beləliklə, köhnə şeirlərdə idealizə edilmiş qəhrəman insan tipinin dağılmasını təmin etdilər. Divan şeirində insan, eşqin axtarıcısı olan kamil və abstrakt bir varlıqdır; Namiq Kamal, Tofiq Fikrət və Mehmet Akif Ərsoy kimi şairlərin əsərlərində isə cəmiyyəti üçün mübarizə aparan bir qəhrəman kimi təsvir olunur, lakin Orxan Vəlinin şeirlərində gündəlik problemlərin ardınca gedən sıradan bir vətəndaşdır[91]. Məsələn, Kitabe-i Seng-i Məzar şeirinin qəhrəmanı Süleyman Əfəndi, həyatda ən böyük problemi nəsr olan, Allahın adını çox çəkməyən, amma günahkar sayılmayan, varoluş problemi yaşamayan bir adamdır. Süleyman Əfəndi haqqında Orxan Vəli belə deyirdi: “Mən həyatını sadəlik içində yaşamış bir adamın həyatından danışmaq istədim. Şeiri qəribəlik olsun deyə yazmadım, nəşr etməzdən əvvəl də bu qədər təəccüblə qarşılanacağını düşünmürdüm.” Onu nasırı önəmli sayıb ədəbiyyata daxil etdiyinə görə tənqid edənlərə isə belə cavab verdi: “Həyatında daha böyük mənəvi əzablar olmayan bir insan üçün nasırın önəmli olduğunu düşünürəm”.
Cəmiyyətin tənqidi mövzusu da Orxan Vəli tərəfindən tez-tez istifadə olunurdu[92]. Lakin şair bu mövzunu, ondan əvvəl bu janrın nümunələrini verən Namiq Kamal, Nazim Hikmət və ya Tofiq Fikrət kimi şairlərin əksinə, ironiya və parodiya üsullarından istifadə edərək işləyirdi. Hardalname, Cımbızlı Şiir, Vatan İçin, Bedava və Kuyruklu Şeir kimi şeirlərində yalnız vəziyyətin təhlilini aparıb hər hansı bir ideologiyanı müdafiə etmədiyi üçün sənətçi bəzən burjua şairi olmaqda da ittiham olunurdu[93].
Orxan Vəli Dedikodu, Söz, Tahattur, Şanolu Şiir, Sereserpe, Eski Karım, Aşk Resmi Geçidi kimi bir çox şeirində isə sevgi və cinsəllik mövzusunu işləyib. Digər tərəfdən uşaqlıq mövzusu həm Garip öncəsi, həm də Garip dövründə şairin tez-tez istifadə etdiyi temalardan biri idi. Bu mövzunun nümunələrinə Ağaç, Kuş ve Bulut, Rüya, Robenson kimi şeirlər daxildir. Sənətçinin uşaqlıq anlayışı ilə yazdığı şeirlərdə emosional ton digər şeirlərinə nisbətən xeyli daha çoxdur[94].
Şairin işlətdiyi digər mövzular arasında həyat sevincini (Ne Kadar Güzel, Sokakta Giderken, Güzel Havalar, Birdenbire), müharibəni (Bizim Gibi, Tereyağı, Gangster) və səfəri (Yolculuk, Seyahat) göstərmək olar. Talat Səid Halmana görə, var olmağın və yaşama sevincinin Türk ədəbiyyatına sistemli şəkildə daxil edilməsini təmin edən şəxs Orxan Vəli olmuşdur[95]. Bundan əlavə, Qanıq, Nədim və Yəhya Kamal Bəyatlı ilə birlikdə Orxan Vəli Türk şeirinin seçilmiş İstanbul şairlərindən biri hesab edilir[96].
Orxan Vəli, Mehmet Əli Sel adını təxəllüs olaraq istifadə edib və bir çox şeirini bu adla nəşr etdirib[97]. Məsələn, ilk şeirlərinin yayımlandığı Varlıq jurnalının 1936-cı ilin dekabr sayında belə yazılmışdı: "Varlık şeir heyəti yeni və güclü gənc imzalarla zənginləşməkdədir. Aşağıda dörd şeirini oxuyacağınız Orxan Vəli, indiyədək yazılarını nəşr etdirməsə də, yetkin bir sənətkardır. Gələn sayımızda onun və dostları Oqtay Rüfət, Məlih Cevdət və Mehmət Əli Selin şeirimizə gətirdiyi yeni havanı daha yaxşı göstərəcəyik"[98]. Dostu Oqtay Rüfət bu adla bağlı olaraq belə demişdi: "Görünür, yırtmağa ürəyi gəlməyən şeirlərini bu adla çıxarırdı"[98]. Orxan Vəli isə Baki Süha Ədiboğlunun mövzu ilə bağlı sualına belə cavab vermişdi:
“O vaxtlar çox şeir nəşr edirdim. Adımın həmişə görünməsi həm mənim üçün, həm də jurnal üçün düzgün deyildi. Bundan başqa belə bir məsələ var: Mehmət Əli Sel, bəzi təcrübələrimdə istifadə olunmuş bir addır”[98].
Orxan Vəli Qanıqın rəhbərlik etdiyi Garip cərəyanı, dövrün gənc şairlərinə nümunə olduğu kimi, bir çox məşhur şairi də təsirləndirdi[99]. Qanıqın vəfatından sonra Oqtay Rüfət və Məlih Cevdət yeni bir şeir forması inkişaf etdirməyə yönəlsələr də, 1950-ci illər boyunca Garipin Türk ədəbiyyatı dünyası üzərindəki təsiri davam etdi[100]. Jurnallarda bu cərəyanın surəti olan şeirlərə tez-tez rast gəlmək olardı[101]. Mehmət Doğan bu tərzdəki şeirlər haqqında belə şərh vermişdi: "İmzalar olmasa, hansı şeirin kimə aid olduğu anlaşılmır". Muzəffer Ərdostun “İkinci Yeni” adını verdiyi şeir hərəkatı da həmin dövrdə Garipə qarşı reaksiya olaraq meydana çıxdı[102]. Cərəyanın önəmli isimləri arasında İlhan Bərk, Camal Sürəyya, Ədip Cansevər, Turqut Uyar, Sezayi Karakoç və Ece Ayhan yer alırdı. Birinci Yeni adlandırılan Garip cərəyanı kimi, İkinci Yeni də Türk şeirinin inkişafına böyük töhfə verdi[102]. İkinci Yenicilər, Garipçilərin əksinə olaraq, anlaşıqlığa deyil, mənaca qapalı olmağa, konkretə qarşı abstraksiyaya, həm imgecil, həm də formacı bir şeir anlayışına üstünlük verdilər[100].
İkinci Yeninin önəmli bəzi isimləri, şeirə başladıqları ilk günlərdə Garip təsiri altında şeirlər də yazmışdılar. Məsələn, Edip Cansevərin ilk təcrübələri, yaşama sevincini ifadə edən bu tərzdəki əsərlər idi[103]. Turqut Uyarın 1958-ci ildə böyük şəhərə köçməsindən sonra dəyişən mədəniyyət və münasibət mühiti onun şeirinə də təsir etmişdi. Uyar bu dəyişikliklərin onu Orxan Vəli təsirindən uzaqlaşdırmasını belə izah etmişdi: "Məni yazdığım şeiri yazmağa sövq edən səbəb, ətrafımın dəyişdiyini görməyim idi. Birdən-birə şəhərləşmiş dünya, birdən-birə qarşılaşdığım neon lampalar, iri otellər, bəzi yeni inkişaflar barədə xəbər verən vəziyyətlər artıq məni Orxan Vəli şeiri yazmaqla xilas etmirdi"[104].
Əhməd Oktay, Orxan Vəli və Garip cərəyanının Rüfət İlqazdan Sübhi Daşxana qədər bir çox fərqli şairi müxtəlif dərəcələrdə təsirləndirdiyini söyləmişdir[105]. Oqtaya görə, Cahid Irgatın obrazlarının altında belə Garip şeirindən çox şey tapmaq mümkündür[106]. Bundan əlavə, Sabahattin Kudret Aksal, Salah Birsəl, Behçet Necatigil, Suad Daşər, Mətin Eloğlu, Rüşdü Onur, Necati Cumali kimi isimlər də Orxan Vəli və onun rəhbərlik etdiyi Garip cərəyanının təsir dairəsindən keçmişdir[107].
Şairin bir çox şeirləri müxtəlif sənətçilər tərəfindən musiqiləşdirilmişdir. Anlatamıyorum Alpay, Hümeyra və Banu, Bedava Yaşıyoruz Cem Qaraca və Özdemir Ərdoğan, Dedikodu Levent Yüksəl, Pireli Şiir Timur Səlcuk və Vesikalı Yarim isə Edip Akbayram tərəfindən səsləndirilmişdir[108]. Klassik Türk musiqisi mahnısı kimi bəstələnmiş İstanbul Türküsü isə Əhməd Özxan tərəfindən ifa olunmuşdur[109]. Muradxan Mungan, Orxan Vəlinin şeirlərini Bir Garip Orxan Vəli adı ilə səhnələşdirmişdir. Oğuz Aral tərəfindən idarə olunan və Müşfiq Kəntərin rol aldığı bir nəfərlik tamaşa 1980-ci ildən bəri Kənd aktyorları tərəfindən təqdim edilir[110][111]. Tamaşanın Müşfiq Kəntərin səsindən bir albomu da nəşr olunmuşdur. Mətin Üsdündağ isə 2002-ci ildə Orhan Velilemeler adlı bir kitab nəşr etmişdir[VII].
1989-cu ildə Ramazan Ürenin redaktorluğunda, Sunay Akın və Ağgün Akovanın dəstəyi ilə Yeni Yaprak jurnalı nəşr olunmağa başladı[112]. Bu jurnalın loqosu Orxan Vəlinin Yaprak jurnalının loqosu ilə eyni idi və ilk sayında, elə Yaprak jurnalının ilk sayında olduğu kimi, Orxan Vəlinin Alış-Veriş şeiri yer alırdı[112].
Şairin 50-ci ildönümü olan 14 noyabr 2000-ci ildə M.Şərəf Özsoy tərəfindən Byoğlunda açılan Orxan Vəli Şeir Evi, Orxan Vəlinin arxivinin sərgilənməsi məqsədilə açılmış və şeir və fotoqrafiya sahəsində tədbirlərin təşkil olunduğu bir məkan idi[113] (2014-cü ildə bağlanmışdır)[114]). Bundan əlavə, şairin ölüm ildönümü olan 14 noyabr tarixində 1996-cı ildən etibarən Orxan Vəli yürüşü keçirilir. Gəzintini çox sevdiyi bilinən Qanıqın xatirəsinə onun pərəstişkarları həmin gündə Taksimdən şairin dəfn olunduğu Aşiyan məzarlığına qədər birlikdə yürümüşdürlər[115].
2014-cü ilin yanvar ayında, Nahid Fıratlıya yazdığı məktublardan Yalnız Seni Arıyorum adlı bir kitab tərtib olunmuşdur.
Orxan Vəli Qanıqın 13 aprel 2018-ci ildə 104-cü doğum günündə Google tərəfindən Doodle hazırlanmışdır[116].
Orxan Vəlinin Anlatamıyorum şeiri, 2019-cu ildə Lyrikline şeir saytına görə, dünyanın ən çox oxunan ikinci şeiri seçilmişdir[117] . Birinci isə Hermann Hessenin Stufen şeiridir.
|
Şeir kitabları
Hekayə
Hekayə/Şeir
Yazılar
Məktublar
|
Tərcümələr
|
- Günəş/Sol, Leonardo da Fonseka (tərcümə), (n.t.) Revista Literária em Tradução Arxivləşdirilib 2018-08-21 at the Wayback Machine, nº 2 (mar/2011), Fpolis/Brasil, ISSN 2177-5141
- Cümhuriyyət dövrü Türkiyə ədəbiyyatı
- Qərib cərəyanı
- Oqtay Rüfət
- Melih Cevdet Anday
- MEB 100 Türkiyə ədəbiyyatçısı siyahısı
- ↑ İz Buraxanlar: Orxan Vəli. Hürriyyət qəzeti. Səhifə. 4
- ↑ Sağlam, 2002. səh. 7
- 1 2 3 Bezirci, 1991. səh. 140
- 1 2 Sağlam, 2002. səh. 8
- 1 2 Théma Larousse: Tematik Ansiklopedi, Milliyet, 1993-1994. Cilt 6. Sayfa 92.
- ↑ Arslanoğlu, Kaan. Memleketimden karakter manzaraları. İthaki Yayınları, 2006. ISBN 978-975-273-202-5. Sayfa 306
- ↑ Bezirci, 1991. səh. 59
- ↑ Abasıyanık, Sait Faik. Orhan Veli Kanık. Yedigün Dergisi, 2 Şubat 1947
- ↑ Bezirci, 1991. səh. 139
- ↑ Rifat, Oktay. Orhan Veli Kanık. Yeditepe Dergisi, 1 Şubat 1950
- ↑ Rifat, Oktay. Orhan Veli Kanık. Vatan, 16 Kasım 1952
- 1 2 Kurnaz, 2000. səh. 3
- 1 2 Uyguner, 1967. səh. 3
- 1 2 3 4 Taşçıoğlu, 2004. səh. 23
- ↑ Kanık, 1953. səh. 8
- ↑ Ercilasun, 2004. səh. 15
- ↑ Oral, 2015. səh. 12
- 1 2 Bezirci, 1991. səh. 15
- ↑ Oral, 2015. səh. 285
- 1 2 Bezirci, 1991. səh. 16
- ↑ Uyguner, 1967. səh. 4
- 1 2 3 Ercilasun, 2004. səh. 16
- 1 2 3 4 5 Bezirci, 1991. səh. 17
- ↑ Anday, Melih Cevdet. Açıklığa Doğru. 1984, sayfa 10.
- ↑ Taşçıoğlu, 2004. səh. 26
- 1 2 3 4 5 Ercilasun, 2004. səh. 17
- ↑ Bezirci, 1972. səh. 10
- 1 2 3 Özkırımlı, Atilla. 25. ölüm yıldönümünde Orhan Veli: Kendisinden önceki şiir ne değilse onu yazmaya çalışan şair. Milliyet Sanat Dergisi. 14 Kasım 1975. Sayı: 158, Sayfa 5.
- 1 2 Bezirci, 1991. səh. 18
- ↑ Taşçıoğlu, 2004. səh. 29
- 1 2 3 4 5 6 7 Taşçıoğlu, 2004. səh. 32
- ↑ Okay, Orhan. Şiir Sanatı Dersleri, Cumhuriyet Devri Poetikası. Erzurum, 1984.
- 1 2 3 4 Bezirci, 1991. səh. 23
- ↑ Bezirci, 1972. səh. 42
- ↑ Ercilasun, 2004. səh. 28
- ↑ Bezirci, 1991. səh. 84
- 1 2 Bezirci, 1991. səh. 85
- 1 2 Bezirci, 1994. səh. 19
- ↑ Onger, Fahri. Orhan Veli Kanık. Yenilik Dergisi. Aralık 1953
- ↑ Kurnaz, 2000. səh. 8
- ↑ Sazyek, Hakan. Cumhuriyet Dönemi Türk Şiirinde Garip Hareketi. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları. 1996. Sayfa 257.
- 1 2 3 Kanık, 1953. səh. 13
- 1 2 Bezirci, 1991. səh. 20
- 1 2 Taşçıoğlu, 2004. səh. 33
- ↑ Sönmez, Cemil ve Özdamar Necmettin. Acı bir Ölüm Olayı. Antoloji. Sayı 1, 1981. Sayfa 36.
- ↑ Altındiş, Ceyla - NTV Tarih - Sayı 34 - Kasım 2011 - İstanbul 1308-7878
- ↑ Özsoy, 2002. səh. 246
- ↑ Ercilasun, 2004. səh. 18
- ↑ Kanık, 1953. səh. 89
- 1 2 3 4 Ercilasun, 2004. səh. 34
- ↑ Özsoy, 2002. səh. 226
- ↑ Ölüm yıl dönümünde Orhan Veli’nin İstanbul’daki mezarı restore edildi |url=https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/olum-yil-donumunde-orhan-velinin-istanbuldaki-mezari-restore-edildi-1790973 |erişimtarihi=27 Ocak 2021 |14 Kasım 2020 |arşivurl=https://web.archive.org/web/20201114122029/https://www.cumhuriyet.com.tr/haber/olum-yil-donumunde-orhan-velinin-istanbuldaki-mezari-restore-edildi-1790973 |arşivtarihi=14 Kasım 2020 |ölüurl=hayır
- ↑ Özkırımlı, Atilla. 25. ölüm yıldönümünde Orhan Veli: Kendisinden önceki şiir ne değilse onu yazmaya çalışan şair. Milliyet Sanat Dergisi, sayı 158. 14 Kasım 1975, sayfa 4.
- ↑ Süreya, Cemal. Papirüs, 1967. Sayfa 8
- 1 2 Kanık, 1953. səh. 14
- ↑ Abasıyanık, Sait Faik. Orhan Veli Kanık. Yedigün Dergisi. 2 Şubat 1947
- ↑ Kanık, 1953. səh. 15
- ↑ Bezirci, 1991. səh. 133
- 1 2 3 Ercilasun, 2004. səh. 21
- 1 2 Taşçıoğlu, 2004. səh. 63
- ↑ Özkırımlı, Atilla. 25. ölüm yıldönümünde Orhan Veli: Kendisinden önceki şiir ne değilse onu yazmaya çalışan şair. Milliyet Sanat Dergisi. 14 Kasım 1975. Sayı: 158, Sayfa 7.
- ↑ Bezirci, 1977. səh. 14
- ↑ Bezirci, 1991. səh. 34
- ↑ Bezirci, 1991. səh. 37
- ↑ Bezirci, 1991. səh. 35
- ↑ Bezirci, 1972. səh. 23
- ↑ Bezirci, 1972. səh. 25
- 1 2 3 4 Ercilasun, 2004. səh. 22
- ↑ Bezirci, 1972. səh. 38
- 1 2 Bezirci, 1972. səh. 27
- ↑ Bezirci, 1972. səh. 34
- ↑ Bezirci, 1972. səh. 35
- ↑ Bezirci, 1991. səh. 64
- 1 2 Taşçıoğlu, 2004. səh. 70
- ↑ Taşçıoğlu, 2004. səh. 75
- 1 2 Bezirci, 1991. səh. 72
- ↑ Taşçıoğlu, 2004. səh. 68
- ↑ Taşçıoğlu, 2004. səh. 71
- ↑ Ercilasun, 2004. səh. 24
- ↑ Bezirci, 1991. səh. 86
- 1 2 Taşçıoğlu, 2004. səh. 86
- ↑ Bezirci, 1991. səh. 88
- ↑ Taşçıoğlu, 2004. səh. 87
- 1 2 3 Ercilasun, 2004. səh. 30
- 1 2 Ercilasun, 2004. səh. 33
- ↑ Fuat, 2000. səh. 99
- ↑ Fuat, 2000. səh. 124
- 1 2 Sağlam, 2002. səh. 41
- ↑ Ercilasun, 2004. səh. 35
- ↑ Taşçıoğlu, 2004. səh. 91
- ↑ Taşçıoğlu, 2004. səh. 94
- ↑ Taşçıoğlu, 2004. səh. 96
- ↑ Halman, 1975. səh. 8
- ↑ Taşçıoğlu, 2004. səh. 101
- ↑ Halman, 1975. səh. 9
- ↑ Ercilasun, 2004. səh. 27
- ↑ Özsoy, 2002. səh. 23
- 1 2 3 Özsoy, 2002. səh. 14
- ↑ Özkırımlı, Barez, 1993. səh. 91
- 1 2 Özkırımlı, Barez, 1993. səh. 139
- ↑ Özdemir, 1994. səh. 221
- 1 2 Özkırımlı, Barez, 1993. səh. 148
- ↑ Özkırımlı, Barez, 1993. səh. 144
- ↑ Oktay, Ahmet. İmkansız Poetika. İthaki Yayınları, 2008. Sayfa 510. ISBN 978-975-273-390-9
- ↑ Oktay, Ahmet. Toplumcu Gerçekçiliğin Kaynakları. İthaki Yayınları. ISBN 978-975-273-405-0. Sayfa 41
- ↑ Oktay, Ahmet. Toplumcu Gerçekçiliğin Kaynakları. İthaki Yayınları. ISBN 978-975-273-405-0. Sayfa 42
- ↑ Bezirci, 1991. səh. 142
- ↑ (Türkçe) http://www.orhanveli.net/kaniksadigimbiri/ovbestelenmissiirler.html (#bare_url_missing_title).
- ↑ Fuat, 2000. səh. 78
- ↑ (Türkçe) http://blog.milliyet.com.tr/Blog.aspx?BlogNo=28846 (#bare_url_missing_title).
- ↑ (Türkçe) http://www.tiyatrom.com/oyun_bir_garip_orhanveli.htm (#bare_url_missing_title).
- 1 2 Özsoy, 2002. səh. 259
- ↑ (Türkçe) http://www.orhanveli.net/nedensiirevi.html (#bare_url_missing_title).
- ↑ http://www.milliyet.com.tr/orhan-veli-evi-dayanamadi-gundem-2037099/ (#bare_url_missing_title).
- ↑ Özsoy, 2002. səh. 219
- ↑ https://www.google.com/doodles/orhan-veli-kanks-104th-birthday?hl=tr (#bare_url_missing_title).
- ↑ www.sozcu.com.tr https://www.sozcu.com.tr/hayatim/kultur-sanat-haberleri/orhan-velinin-anlatamiyorum-siiri-dunyanin-en-cok-okunan-ikinci-siiri-oldu/ (#bare_url_missing_title).
- Bezirci, Asım (1972), Orhan Veli, Oluş Yayınevi
- Bezirci, Asım (1977), Orhan Veli ve Seçme Şiirleri, Cem Yayınevi Eğitim Dizisi
- Bezirci, Asım (1991), Orhan Veli: Yaşamı, Kişiliği, Sanatı, Eserleri, Altın Kitaplar Yayınevi, ISBN 975-405-239-5
- Ercilasun, Bilge (2004), Orhan Veli Kanık, Hayatı, Sanatı, Eserlerinden Seçmeler, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, ISBN 975-11-0789-X
- Fuat, Memet (2000), Orhan Veli, Adam Yayınları, 9789754186420
- Halman, Talât Sait (14 Kasım 1975), "Orhan Veli'nin edebiyatımıza katkıları ve şiirlerindeki yenilik boyutları", Milliyet Sanat Dergisi (158)
- Kanık, Adnan Veli (1953), Orhan Veli İçin, Yeditepe Yayınları
- Karpat, Kemal H. (2004), Studies on Turkish politics and society: selected articles and essays, Brill, ISBN 978-90-04-13322-8
- Kurnaz, Cemal; Tatcı, Mustafa (2000), Ölümünün 50. Yılında Belgelerle Orhan Veli, Millî Eğitim Bakanlığı Yayınları, ISBN 975-11-2080-2
- Oral, Haluk (Kasım 2015), Bir Roman Kahramanı Olarak Orhan Veli, Yapı Kredi Yayınları, ISBN 9789750835155
- Ostle, Robin (1991), Modern literature in the Near and Middle East 1850-1970, Taylor & Francis, ISBN 978-0-415-05822-3* Ostle, Robin (1991), Modern literature in the Near and Middle East 1850-1970, Taylor & Francis, ISBN 978-0-415-05822-3
- Özdemir, Emin (1994), Türk ve Dünya Edebiyatı, T.C. Kültür Bakanlığı yayınları, ISBN 9751714540
- Özkırımlı, Atilla; Baraz, Turhan (1993), Çağdaş Türk Edebiyatı, Anadolu Üniversitesi Yayınları, ISBN 9789754923711
- Özsoy, M. Şerif (2002), Kanık'sadığım Biri Orhan Veli, Ayna Yayınları, ISBN 9789758297160
- Sağlam, Nuri (2002), Orhan Veli Kanık: Hayatı, Sanatı, Eserleri, Eserlerinden Seçmeler, Hikmet Yayınları, ISBN 975-6524-85-5
- Taşçıoğlu, Yılmaz (2004), Türk Şiirinde Bir Garip Adam: Orhan Veli Kanık, Beykoz Belediye Başkanlığı Yayınları
- Uyguner, Muzaffer (1967), Orhan Veli Kanık : hayatı, sanatı, eserleri, Varlık Yayınları