Mehmed Vəhib Paşa və ya Vəhib Kaçı (türk. Mehmet Vehip Kaçı; 3 fevral 1875[1], Yanya vilayəti – 13 iyun 1940[2], İstanbul[1]) — Türk hərbiçi və Osmanlı generalı.
| Mehmet Vehib paşa | |
|---|---|
| türk. Mehmet Vehib Kaçı | |
 | |
| Şəxsi məlumatlar | |
| Doğum tarixi | 3 fevral 1875[1] |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 13 iyun 1940[2] (65 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Dəfn yeri | |
| Təhsili |
|
| Fəaliyyəti | zabit |
| Atası | Mehmed Emin bəy |
| Anası | Fatma xanım |
| Hərbi xidmət | |
| Qoşun növü | quru qoşunları |
| Döyüşlər | |
| Rütbəsi | |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Əslən Özbəkistandan Kiçik Asiyaya, ordan da Rumeliyə köç edən özbək əsilli Kaçı (və ya Kaçın) boyuna mənsubdur.[3][4] Bu boya mənsub Daşkəndli Mehmed ağa Salonikidə Osmanlı sultanı II Muradın tabeliyinə girmiş, qarşılığında isə Yanina sancaqbəyliyinə təyin edilmişdir.[5] Beləcə, ailə yunanların bölgəni ələ keçirəcəyi XIX əsrin ortalarına qədər bölgədə yaşamağa başladı.[6]
Atası, Vəhib bəyin oğlu Mehmed Emin Əfəndi 1 iyul 1838-ci ildə Yaninada dünyaya gəldi və bölgədə bələdiyyə rəisliyinə qədər yüksəldi. 1857-ci ilin dekabrında Fatma xanımla evləndi və bu nigahından ilk övladı Xədicə Səadət xanım 25 fevral 1860-cı ildə dünyaya gəldi. Cütlüyün bundan başqa 6 oğlu dünyaya dünyaya gəlsə də, bunlardan Mehmed Əli, Vəhib və Kazım adlı 3 oğlu yetkinlik yaşını görmədən vəfat etdi. Ailənin şəcərəsi isə Mehmed Əsad, Mehmed Vəhib və Mehmed Nakiyüddin adlı 3 oğluyla davam etdi. Bunlardan Mehmed Əsad və Mehmed Vəhib hərbi sahəyə yönəldilər və Osmanlı imperiyasının müxtəlif bölgələrində xidmət etdilər. Balkan müharibələri, Çanaqqala döyüşü və Qafqaz cəbhəsində birlikdə vuruşdular. Digər oğlu Mehmed Nakiyüddin isə ədliyyə sahəsinə yönəldi. Soyad qanunu (1935) sonrasında hər 3 oğlunun ailəsi fərqli soyadlar aldı. Belə ki, Mehmed Əsad Paşa Bülkat, Vəhib Paşa Kaçı, Nakiyüddin Əfəndidən olma Arif Kazım bəy isə Daşkənd soyadlarını aldı.[7][8]
1902-ci ildə ailəsiylə birlikdə İstanbula köç edən Mehmed Emin Əfəndi yaşadıqları Acıbadəm səmtindəki köşkdə 15 yanvar 1909-cu ildə vəfat etdi.[9]
Babası Vəhib bəyin Yaninadakı köşkündə 3 fevral 1875-ci ildə dünyaya gələn Mehmed Vəhib, bəzi ailə xatiratlarında "İkinci Vəhib" olaraq anılır. Bunun səbəbi isə valideynlərinin daha öncə Vəhib adı verdikləri bir oğlunun olması, bu uşağın isə körpə ikən vəfat etməsidir. İlk və orta təhsili barədə yetərli məlumat yoxdur. 28 may 1894-cü ildə daxil olduğu Hərb məktəbini, 1897-ci ildə topçu sinifindən baş leytenant rütbəsilə başa vurdu. Ardından Hərbi Akademiyaya daxil oldu və 17 yanvar 1900-cü ildə kapitan rütbəsilə məzun oldu.[10] Ən yaxın dostu Yaqub Şevki (Subaşı) Paşa, gələcəkdə qaynı olacaq Nihad (Anılmış) Paşa onunla eyni dövrdə məzun olanlar sırasındadır.
Hərbi Akademiyadan məzun olmasının ardından kapitan rütbəsilə hərbi fəaliyyətə başlayan Mehmed Vəhib bəy 20 yanvar 1901-ci ildə IV Orduya təyinat aldı.[11] Həmin ilin 27 fevralında 5-ci dərəcəli, 20 noyabrında isə 4-cü dərəcəli Məcidiyyə ordeni ilə təltif olundu. Qısa zamanda ön plana çıxdı və 23 fevral 1902-ci ildə qolağası rütbəsinə yüksəldi. Bu vəzifəsi davam etdiyi əsnada ailəsiylə görüşmək üçün icazə aldı və 20 dekabr 1902-ci ildə doğulub-böyüdüyü Yaninaya yollandı.
24 may 1903-cü ildə Diyarbəkir əyalət birliyinə təyin olundu. Buradakı xidmət illərində Fəxrəddin Altay və Ziya Göyalpla tanış olub dostluq qurdu.[12] Bu dostluq onun gələcəkdə İttihad və Tərəqqi sıralarına qatılmasında mühüm rol oynadı. 17 may 1905-ci ildə Yəmənə göndərildi.[13] Belə ki, məzhəb çatışmalarıyla qaynayan qazana çevrilən Yəməndə Zeydi məzhəbinə mənsub İmam Yəhyanın üsyanı başlamışdı.[14]
15 yanvar 1906-cı ildə Bitola Hərb Məktəbinə təyin olunan Mehmed Vəhib bəy Yəməndən birbaşa Rumeliyə, ardından Bitolaya yollandı. Dövrün hərb məktəbləri arasında söz azadlığı və hürriyyət təfəkkürü ilə fərqlənən Bitola Hərb Məktəbinin məzunları arasında Mustafa Kamal Atatürk, Kazım Özalp, Əhməd İzzət (Furgaç) Paşa, Hafiz Haqqı Paşa, Cəfər Təyyar Əyilməz, Kazım Dirik yer alır.[15] Təyin olunduğu ilin 17 sentyabrında mayor rütbəsinə yüksəldi.
İttihad-Tərəqqi cəmiyyətinin dayaq nöqtəsi olan Bitola şəhəri, Ənvər Paşanın bölgəyə gəlişinin ardından müxalifət mərkəzinə çevrildi.[16] Bu illərdə cəmiyyətə qatılanlardan biri də Mehmed Vəhib bəy oldu. Cəmiyyətin Bitola şöbəsində müavin vəzifəsinə gətirildi və İstanbul-Bitola arasındakı şifrəli yazışmalardan məsul oldu.[17] 23 iyul 1908-ci ildə səhər saatlarında Bitolanın mərkəzi meydanında toplanan iğtişaşçıların önündə, çıxdığı bir top arabası üzərində çıxış etdi və beləcə, İkinci Məşrutiyyət elan olundu.[18][19] Beləcə, qısa zamanda tanındı.
10 mart 1909-cu ildə II Ordu komandanlığına təyin olunan Mehmed Vəhib bəyin 31 mart hadisələrindən öncə baş tutan bu təyinatında İttihad-Tərəqqi cəmiyyətinin mühüm rolu oldu. 16 avqust 1909-cu ildə Hərb Məktəbi komandanlığına təyin edildi.[20] Bu vəzifəsini İtaliya-Osmanlı müharibəsinədək davam etdirən Mehmed Vəhib bəy 20 oktyabr 1911-ci ildə qardaşı Mehmed Əsad Paşanın rəhbərlik etdiyi Yanina əyalət ordusuna təyin olundu. Çox keçmədən 27 noyabr 1911-ci ildə kaymakam rütbəsinə yüksəldi.
Doğulub böyüdüyü Yaninaya gəldikdən sonra qısa zamanda ard-arda təyinatlar aldı. 12 avqust 1912-ci ildə Yanina Mövqe Komandanlığına təyin olundu. Bu vəzifədə ikən gördüyü ilk iş isə Yanina şəhəri və ətrafını təhkim etmək oldu.[21] 2 oktyabr 1912-ci ildə səfərbərlik elan olundu[22] və 5 gün sonra I Balkan müharibəsi başladı. 25 noyabr 1912-ci ildə yunanlar Yaninanı şərq, qərb və cənubdan mühasirəyə aldılar. Tərəflərin qarşılıqlı qazandığı qələbələrə baxmayaraq Osmanlılar ağır itkilər vermə bahasına xeyli torpaq ələ keçirdi. 25 dekabr 1912-ci ildə elan edilən atəşkəslə Yanina mühasirəsi qaldırıldı. Qardaşı Mehmed Əsad Paşayla birlikdə şəhəri qəhrəmancasına müdafiə edən Mehmed Vəhib bəy, 21 yanvar 1913-cü ildə yolladığı teleqrafla yunanların ikinci dəfə hücuma keçdiyini, Manulasa və Aya İlya yüksəkliklərinin işğal edildiyini bildirdi. Yanina şəhəri ətrafında baş tutan bu işğalların əsas məqsədi şəhəri mühasirəyə almaq idi. Ancaq cəmi 3 gün davam edən mühasirənin ardından yunanlar geri çəkildi. 30 yanvar 1913-cü ildə vəliəhd Konstantin tərəfindən sülh təklif edilsə də, bu təklif qəbul edilmədi.[23]
Nəhayət, 6 mart 1913-cü ildə yunanlar Yaninaya daxil oldu. Qardaşı Mehmed Əsad Paşa və digər ordu mənsublarıyla birlikdə yunanlara əsir düşən Mehmed Vəhib bəy, öncə Prevezeyə, ardından isə Afinaya aparıldı. 9 ay davam edən əsirliyi boyunca Afinadakı Grand Oteldə qapalı şəraitdə saxlandılar. Yunanlarla bağlanan sülhün ardından, 14 dekabr 1913-cü ildə azad edilən paşalar İstanbula qayıtdılar.
Azad edilməsinin ardından 20 dekabr 1913-cü ildə V Ordu rəyasət heyətinə təyin olunsa da, bu vəzifədə 2 həftə qala bildi. Belə ki, 6 yanvar 1914-cü ildə isə polkovnik rütbəsilə Hicaz komandanlığına, 20 gün sonra isə Hicaz valiliyinə təyin olundu.[24][25] Bölgədə kənd təsərrüfatını canlandırmağa çalışan Mehmed Vəhib bəy, yeni yollar çəkdirdi və Kəbəni təmir etdirərək yerli xalqın sevgisini qazandı. Ancaq İttihad-Tərəqqi cəmiyyətinə mənsub bir diplomatın bölgədəki bu fəaliyyəti Şərif Hüseyni narahat etməkdə idi.[26] Bu səbəblə, ard-arda İstanbula göndərdiyi məktublarında Mehmed Vəhib bəyi şikayət edən Şərif Hüseyn ingilisləri Osmanlı hakimiyyətinə qarşı təhrik etməyə başladı.
2 avqust 1914-cü ildə səfərbərlik elan edildi. Ancaq Mehmed Vəhib bəyin rəhbərlik etdiyi Hicaz komandanlığı bu səfərbərlikdən kənar tutuldu.[27] Məqsəd isə ingilis tərəfdarı Şərif Hüseynin bölgədəki siyasi və hərbi fəaliyyətlərinə nəzarət etmək idi. Ancaq 14 noyabrda Osmanlı dövləti Antanta ölkələrinə müharibə elan edərək Birinci Dünya müharibəsinə qatılmış oldu. 11 fevral 1915-ci ildə mirliva rütbəsinə yüksəldi.[28] 6 gün sonra isə II Ordu komandanlığına təyin edildiyi elan olundu.[29] Çanaqqala cəbhəsində yeni vəzifələr alması səbəbilə, 5 aprel 1915-ci ildə Hicazdakı vəzifələrindən azad olundu.[30]
Birinci Dünya Müharibəsi illərində aldığı ilk vəzifə Çanaqqala cəbhəsində oldu.[31] Bu vəzifədə ikən şahzadələr Hayri Əfəndi (II Əbdülhəmidin oğlu), Əbdülhəlim Əfəndi (Səlim Əfəndinin oğlu) və Fuad Əfəndi (Səlahəddin Əfəndinin oğlu) Çanaqqala cəbhəsini ziyartə etdilər.[32] İkinci Kərəvizdərə və Kirte Bağları döyüşlərinə komandanlıq etdi.[33]
28 fevral 1916-cı ildə III Ordu komandanlığına təyin edildi.[34][35] 9 iyun 1918-ci ilədək davam edən bu vəzifəsində aldığı ilk tapşırıq isə Ərzurum və ətrafının rus işğalından azad edilməsi oldu. 1918-ci il 24 fevralda Trabzonu, 14 martda Hopanı (Artvin), 26 martda isə Batumini işğaldan azad etdi. 4 iyun 1918-ci ildə bağlanan Batum sülhüylə, 1877-1878 Rusiya Osmanlı müharibəsində itirilən bütün torpaqlar Osmanlılara geri verildi.
Ancaq onun Qafqaz cəbhəsindəki siyasi və hərbi uğurları almanların narazılığına səbəb oldu. Bu səbəblə Sultan Vahidəddinə onun vəzifədən uzaqlaşdırılması üçün təzyiqlər artdı. Nəticədə 14 iyul 1918-ci ildə vəzifələrindən azad edilərək fəxri yavər elan olundu.
Mudros sülhü və Osmanlı imperiyasının Birinci Dünya Müharibəsindən məğlub olaraq ayrılmasının ardından İttihad və Tərəqqi sürətlə nüfuz itirməyə başladı. Belə ki, baş təqsirkar hesab edilən mühüm İttihadçı diplomat və hərbi xadimlər ölkədən qaçdılar. İttihad və Tərəqqi əleyhinə nəşriyyatlar artmağa başladı. Əlbəttə ki, bütün bunlardan Vəhib Paşa da yan qaça bilmədi.[36] Digər İttihadçılar kimi Vəhib Paşanın da həbs olunması müzakirə edilsə də, sədrəzəm Əhməd İzzət Paşanın səyləriylə qarşısı alındı.[37] Ancaq onun vəzifədən getməsinin ardından 10 mart 1919-cu ildə Vəhib Paşa da həbs edildi. Onunla birlikdə həbs edilənlər arasında məclis sədri Xəlil (Mentəşə) bəy, keçmiş şeyxülislamlardan Musa Kazım Əfəndi və Mustafa Xeyri Əfəndi, keçmiş sədrəzəmlərdən Səid Həlim Paşa, keçmiş maarif nazirlərindən Şükrü (Bayındır) bəy, Fəthi (Okyar) bəy, keçmiş Xariciyyə naziri Əhməd Nəsimi (Sayman) bəy yer aldı.[38][39] 29 martda yazılı olaraq verdiyi izahatının ardından azadlığa buraxıldı və bir daha təqib edilmədi.[40]
Ancaq bir neçə ay sonra haqqında çıxan yeni şayələr səbəbilə bu dəfə ölkədən getməyi seçdi və 1920-ci ildə İtaliyaya qaçdı.[41] Aparılan tədqiqat və ailəsinin dindirilməsindən sonra icazəsiz ölkəni tərk etmə səbəbilə, haqqında 3 sentyabr 1921-ci ildə qiyabi olaraq 4 aylıq həbs qərarı çıxdı. Üstəlik bu məhkəmə qərarıyla hərbi karyerasına da son qoyuldu.
İstanbulu tərk etdikdən sonra Roma yaxınlığındakı bir qəsəbəyə köçən Vəhib Paşa, burada adını Hacı Süleyman olaraq dəyişdi.[42] Burada yaşadığı 4 il boyunca İttihad vəTərəqqinin Roma şöbəsində mühüm vəzifələr icra edən Vəhib Paşa özü kimi sürgün həyatı yaşayan müxalifətçiləri bir araya toplamağa çalışdı. Müxtəlif dillərdə məqalələr yazaraq Avropanın mühüm siyasi qəzet və jurnallarında dərc etdirdi. İstiqlaliyyət müharibəsinin qazanılmasından sonra hərəkata qatılmayan sabiq komandanlar haqqında 25 sentyabr 1923-cü ildə çıxarılan 347 saylı qanuna əsasən Vəhib Paşanın orduyla bütün əlaqəsi kəsildi. Ancaq keçmiş hərbiçi olan Vəhib Paşanın apardığı siyasi fəaliyyət İtaliya hökumətini narahat etməkdə idi. Bu səbəblə, 1924-cü ildə İtaliya hökuməti tərəfindən həbs olundu. Deportasiya edildikdən sonra Rumıniyanın Konstansa şəhərinə köçən Vəhib Paşa burada böyük oğlunun vəfatı xəbərini aldı.
Konstansada yaşadığı müddət boyunca Türkiyə hökuməti tərəfindən təqib edilən Vəhib Paşa öz müxalif fəaliyyətini burada da davam etdirdi. 23 may 1927-ci ildə çıxarılan 1041 saylı qanuna əsasən, ertəsi il - 26 dekabr 1928-ci ildə Türkiyə Cümhuriyyəti vətəndaşlığından çıxarıldı. 1927-ci ilin sonlarında Afinaya köçən Vəhib Paşa 1929-cu ildə Atatürkə məktub yazaraq bağışlanmasını istədi və vətənə qayıtmaq istədiyini bildirdi. Ancaq onun bu məktubuna müsbət cavab gəlmədi və daha 10 il boyunca sürgündə yaşamalı oldu. Üstəlik Türkiyə-Yunanıstan münasibətlərinin yaxşılaşması nəticəsində Vəhib Paşa bu ölkədən də getməyə məcbur oldu.
Afinadan Misirə qaçan Vəhib Paşa vətənə qayıtdığı 1936-cı ilədək burada yaşadı. O əsnada İstanbulda yaşayan xanımı və qızı öz xatiratlarında gəmiylə tez-tez İsgəndəriyyədə yaşayan paşanı ziyarət etdiklərini qeyd edir.
Xanımı Nəzihə xanım 1 iyul 1886-cı ildə Plovdivdə İbrahim bəy və Ənisə xanımın ailəsində dünyaya gəldi. Mehmed Nihad (Anılmış) Paşanın bacısıdır. Cütlük 1906-cı ildə evləndi və bu nigahdan 7 övladı dünyaya gəldi. Ancaq bunlardan yalnız dördü yetkinlik yaşına çatdı. Nəzihə xanım 6 may 1962-ci ildə vəfat etdi.
- Mehmed Ədib (1907, Bitola - 1925), Almaniyada təhsil almışdır. Hannoverdəki qatar qəzasında həlak olmuşdur.
- Fatma Ləman (11 may 1908, Bitola - 1 dekabr 1908, İstanbul)
- Fatma Zəhra və ya sonradan Firuzan (1910, İstanbul), 18 noyabr 1930-cu ildə həkim Tələt Borahan ilə nigahlandı. Bu nigahdan 2 övladı dünyaya gəldi.
- Mətin Borahan
- Suna Pirinççioğlu (Borahan)
- Mehmed Əbdülhakim (14 mart 1913, Yanina - 1 noyabr 1915, İstanbul)
- Adı bilinməyən bir qız uşağı (24 fevral 1916, İstanbul - 10 avqust 1916, İstanbul)
- Mehmed Emin Müzəffər (15 may 1918, Trabzon - 28 oktyabr 1955), 1938-ci ildə təhsilini tamamladı. Övladı olmamışdır.
- Mehmed Əli Şücaəddin (23 dekabr 1920, Roma - 28 yanvar 2002), 1941-ci ildə təhsilini tamamladı.
- 1 2 3 4 Deutsche Nationalbibliothek Record #104777495X // Gemeinsame Normdatei (alm.). 2012—2016.
- 1 2 Library of Congress Authorities (ing.). Library of Congress.
- ↑ İsmail Arar, "Macera Dolu Bir Hayat: Vehib Paşa", Tarih ve Toplum, Sayı: 47, İstanbul, 1987, s. 23
- ↑ Fethi Tevetoğlu, “ Kaçı, Vehip Paşa”, Türk Ansiklopedisi, C. XXI, s. 86
- ↑ Hamdi Ertuna, Balkan Harbi’nde Yanya Savunması ve Esat Paşa, Ankara, Gnkur Basımevi, 1983, s. 139
- ↑ Sadi Abaç, Yapı ve Kredi Bankası Kurucusu Kazım Taşkent, İstanbul, Yapı ve Kredi Bankası, 1981, s. 185
- ↑ Muharrem Mazlum, Erkan-ı Harbiye Mektebi Tarihçesi, İstanbul, Harp Ak. K. Matbaası, 1930, s. 241
- ↑ Nurcan Aslan, Hülya Toker, Birinci Dünya Savaşı’na Katılan Albay ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Ankara, Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, 2009, C. II, s. 490
- ↑ Fazıl Bülent Kocamemi, Yanya’nın Gözyaşları, İstanbul, İskenderiye Yayınları, 2007, 2. Baskı, s. 140-141
- ↑ Safahat Cedveli, Askerlik Safahat Belgesi, Harp Akademilerinin 122 Yılı “Şeref Dolu Yıllar”(1848-1970), İstanbul, Harp Akademileri Basımevi, 1970, s. 26
- ↑ İhsan Ilgar, ”I. Dünya Savaşı’nın Ünlü Komutanlarından Vehip Paşa”, Hayat Tarih Mecmuası, İstanbul, 1.6.1972, Yıl: 8, C. I, Sayı: 5, s. 13
- ↑ Fahrettin Altay, 10 Yıl Savaş (1912-1922) ve Sonrası, İnsel yayınları, İstanbul, 1970, s. 29-30
- ↑ Mithat Sertoğlu, “Yüzbinlerce Türk Şehidinin Yattığı Yemen ve Tarihi III”, Resimli Tarih Mecmuası, 1954, C. V, Sayı: 57, s. 3387-3392
- ↑ Zeki Ehiloğlu, Yemen’de Türkler, İstanbul, Kardeş Matbaası, 1952, s. 133-134
- ↑ Osmanlı Döneminde Askeri Okullar, Milli Savunma Bakanlığı Yayınları, Ankara, 2000, s. 205-206
- ↑ Tunaya, Hürriyetin İlanı, s. 6 Ahmet Bedevi Kuran, Osmanlı İmparatorluğu’nda İnkılap Hareketleri, İstanbul, 1956, s. 430-431
- ↑ Ahmed Refik, İnkılab-ı Azim, İstanbul, Asır Matbaası, 1324, s. 45
- ↑ Aydemir, Tek Adam, C. I, s. 145, Ahmet Bedevi Kuran, Osmanlı İmparatorluğu’nda İnkılâp Hareketleri, İstanbul, 1956, s. 431
- ↑ Abdülmecid Fehmi, Manastır’ın Unutulmaz Günleri, Yayına Hazırlayanlar: Ayşe Şen, Ali Birinci, İzmir, Akademi Kitabevi, 1993, s. 6-9
- ↑ Harp Okulu Tarihçesi, Ankara, 1945, s. 34
- ↑ Fevzi, Garbi Rumeli’nin Sureti Ziyaı ve Balkan Harbinde Garp Cephesi, İstanbul, Genkur Matbaası, 1927, s. 338
- ↑ Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Garp Ordusu Yunan Cephesi Harekatı, Ankara, Gnkur Basımevi, 1981, C. III, 2. Kısım, s. 71
- ↑ Mahmut Muhtar Paşa, Balkan Harbi “Üçüncü Kolordu’nun ve İkinci Doğu Ordusu’nun Muharebeleri”, Hazırlayan: M. Ziyaettin Engin, İstanbul, Tercüman 1001 Temel Eser, 1979, s. 187
- ↑ Hasan Kayalı, Jön Türkler ve Araplar, İstanbul, Tarih Vakfı Yurt Yayınları, 1998, s. 204
- ↑ İsmail Hakkı Uzunçarşılı, Mekke-i Mükerreme Emirleri, Ankara, Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1984, 2.baskı, s. 19
- ↑ Feridun Kandemir, Peygamberimizin Gölgesinde Son Türkler Medine Müdafaası, İstanbul, Yağmur Yayınevi, 1974, s. 419
- ↑ Büyük Harpte Mısır Seferi Çerçevesi İçerisinde Birinci Kanal Seferi, 92 Sayılı Askeri Mecmuanın Tarih Kısmı, İstanbul, Askeri Matbaa, 1934, s. 6
- ↑ Ilgar, ”I. Dünya Savaşı’nın Ünlü Komutanlarından Vehib Paşa”, Hayat Tarih Mecmuası, Yıl: 8, C. I, Sayı: 5, İstanbul, 1972, s. 19
- ↑ Nilüfer Hatemi, Fevzi Çakmak ve Günlükleri, İstanbul, Yapı Kredi Yayınları, 2002, C. I, s. 306
- ↑ Ziya Şakir Soko, 1914-1918 Cihan Harbini Nasıl İdare Ettik?, İstanbul, Muallim Fuat Gücüyener Anadolu Kitap Deposu, 1944, s. 200
- ↑ Genelkurmay Askeri Tarih ve Stratejik Etüt Başkanlığı Yayınları, Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi V. Cilt 3 ncü Kitap Çanakkale Cephesi Harekatı, Ankara, Gnkur Basımevi, 1980, s. 209-210
- ↑ Harb Mecmuası, Kanunusani 1331(Rebiülevvel 1334), Yıl: 1, sayı: 4, s. 50
- ↑ Cemalettin Yıldız, Seddülbahir Kahramanları, İzmir, Çağlayan Matbaası, 2003, s. 110-111
- ↑ Fahri Belen, Birinci Dünya Harbinde Türk Harbi 1916 Yılı Hareketleri, Ankara, Gnkur Basımevi, 1965, C. 3, s. 2
- ↑ W. E. D. Allen- Paul Muratoff, Kafkas Harekatı 1828-1921 Türk-Kafkas Sınırındaki Harplerin Tarihi, Ankara, Gnkur Basımevi, 1966, s. 269
- ↑ Cavid Bey, Felaket Günleri Mütareke Devrinin Feci Tarihi, Yayına Hazırlayan: Osman Selim Kocahanoğlu, İstanbul, Temel Yayınları, 2000, C. I, s. 43
- ↑ M. Akif Bal, Milli Mücadele Döneminde Bekirağa ve Malta Anıları(1919-1921), İstanbul, Ark Yayınları, 2003, s. 12
- ↑ Tarık Mümtaz Göztepe, Osmanoğullarının Son Padişahı Vahideddin Mütareke Gayyasında, İstanbul, Sebil Yayınları, 1969, s. 91
- ↑ Dün İcra Olunan Tevkifat”, Tasviri Efkar, 11 Mart 1335 (11 Mart 1919), Sayı: 2677, s. 1
- ↑ Osman Selim Kocahanoğlu, İttihat ve Terakki’nin Sorgulanması ve Yargılanması 1918-1919, İstanbul, Temel Yayınları, 1998, s. 40
- ↑ Hamdi Atamer, Kuva-yı Milliye’ye Katılanların Listesi”, Belgelerle Türk Tarihi Dergisi, 1968 Şubat, Sayı: 5, s. 3-7,
- ↑ Kandemir, ”Milli Mücadeleye İnanmıyan Ordu Kumandanı Vehip Paşa”, Yakın Tarihimiz, C. III, s. 247