Mayninq (ing. mining – “mədən çıxarma”) — əsasən kriptovalyuta sistemlərində tranzaksiyaların təsdiqlənməsi, blokların yaradılması və şəbəkənin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi üçün həyata keçirilən hesablama prosesidir.[1] Bu proses zamanı kompüterlər mürəkkəb riyazi məsələləri həll edir və nəticədə blokçeyn şəbəkəsinə yeni bloklar əlavə olunur. Mayninq edən iştirakçılar isə bu fəaliyyətə görə mükafat olaraq kriptovalyuta əldə edirlər.[2]
Mayninq termini ən çox Bitcoin və digər kriptovalyutalarla əlaqələndirilir. Bu proses mədən sənayesində qiymətli resursların çıxarılmasına bənzədildiyi üçün “mayninq” adlandırılmışdır. Kriptovalyuta sistemlərində isə “çıxarılan resurs” yeni yaradılan rəqəmsal valyuta vahidləridir.[3]
Kriptovalyuta mayninqi ilk dəfə 2009-cu ildə Bitcoin şəbəkəsinin istifadəyə verilməsi ilə geniş yayılmağa başlamışdır. Bitcoin sistemi anonim şəxs və ya şəxslər qrupu tərəfindən Satoşi Nakamoto təxəllüsü ilə yaradılmışdır. Sistem mərkəzləşdirilməmiş ödəniş infrastrukturu yaratmaq məqsədilə hazırlanmışdır.[4]
İlk illərdə mayninq adi fərdi kompüterlər vasitəsilə həyata keçirilirdi. Lakin zaman keçdikcə şəbəkədə iştirak edən maynerlərin sayı artmış və hesablamaların çətinlik səviyyəsi yüksəlmişdir.[5][6][7] Bunun nəticəsində daha güclü hesablama avadanlıqları — qrafik prosessorlar (GPU), xüsusi inteqral sxemlər (ASIC) və yüksək performanslı serverlər istifadə olunmağa başlanmışdır.
Mayninq prosesinin əsas məqsədi blokçeyn şəbəkəsində tranzaksiyaların doğruluğunu yoxlamaq və onları bloklar şəklində sistemə əlavə etməkdir. Şəbəkədə baş verən tranzaksiyalar əvvəlcə müvəqqəti yaddaşda toplanır. Daha sonra maynerlər bu tranzaksiyaları bir blok halında birləşdirərək riyazi tapşırığı həll etməyə çalışırlar.[8]
Bu tapşırıq adətən kriptoqrafik hash funksiyası vasitəsilə həyata keçirilir. Maynerlər müəyyən şərti ödəyən hash dəyərini tapmaq üçün çoxlu sayda hesablama aparırlar. Tapşırığı ilk həll edən mayner yeni bloku blokçeynə əlavə edir və mükafat qazanır.[9][10][11]
Bu proses bir neçə mərhələdən ibarətdir:[12]
- tranzaksiyaların toplanması
- blokun yaradılması
- kriptoqrafik tapşırığın həlli
- blokun şəbəkəyə əlavə olunması
- mükafatın əldə edilməsi
Mayninq prosesində istifadə olunan əsas mexanizmlərdən biri konsensus alqoritmləridir. Bu alqoritmlər şəbəkədəki iştirakçıların məlumatların doğruluğu barədə razılığa gəlməsini təmin edir.
Ən geniş istifadə olunan konsensus mexanizmləri bunlardır:[13]
Mayninq fəaliyyətində istifadə olunan əsas avadanlıqlar hesablama gücü ilə fərqlənir. Zaman keçdikcə texnologiyanın inkişafı ilə bu avadanlıqlar daha da təkmilləşmişdir.[19]
İlk dövrlərdə mayninq adi kompüter prosessorları (CPU) vasitəsilə həyata keçirilirdi. Bu üsul hazırda çox az istifadə olunur.[20]
Qrafik prosessorlar (GPU) daha yüksək paralel hesablama qabiliyyətinə malik olduqları üçün mayninq üçün daha effektiv hesab olunur.
ASIC (Application-Specific Integrated Circuit) qurğuları xüsusi olaraq kriptovalyuta mayninqi üçün hazırlanmış çiplərdir. Bu qurğular çox yüksək hesablama gücünə malikdir və geniş şəkildə istifadə olunur.[21]
Fərdi mayninq çox vaxt yüksək çətinlik səbəbindən səmərəsiz ola bilər. Buna görə də bir çox maynerlər mayninq hovuzlarına qoşulurlar. Mayninq hovuzu bir neçə istifadəçinin hesablama gücünü birləşdirdiyi sistemdir.
Hovuz daxilində əldə olunan mükafat iştirakçılar arasında onların hesablama gücünə uyğun olaraq bölüşdürülür. Bu model daha stabil gəlir əldə etməyə imkan verir.[22]
Kriptovalyuta mayninqinin ən çox müzakirə olunan aspektlərindən biri yüksək enerji sərfiyyatıdır. Xüsusilə Proof-of-Work sistemlərində böyük həcmdə elektrik enerjisi tələb olunur. Bəzi tədqiqatlara görə, böyük blokçeyn şəbəkələrinin enerji istehlakı bəzi ölkələrin enerji istehlakına bərabər ola bilər.
Bu səbəbdən bir sıra ölkələrdə mayninq fəaliyyətinə müəyyən məhdudiyyətlər tətbiq edilmiş və alternativ konsensus mexanizmləri inkişaf etdirilməyə başlanmışdır.[23]
Mayninqin hüquqi statusu ölkələrdən asılı olaraq dəyişir. Bəzi dövlətlər kriptovalyuta mayninqini qanuni iqtisadi fəaliyyət kimi qəbul edir, digərləri isə müxtəlif məhdudiyyətlər tətbiq edir.[24]
Məsələn, bəzi ölkələrdə enerji istehlakı və maliyyə riskləri səbəbilə mayninqə nəzarət gücləndirilmişdir. Digər tərəfdən, bəzi dövlətlər isə mayninq sənayesini inkişaf etdirmək üçün xüsusi iqtisadi zonalar və vergi güzəştləri tətbiq edirlər.[25]
Mayninq blokçeyn ekosisteminin əsas elementlərindən biridir. Bu proses:[26]
- tranzaksiyaların təhlükəsizliyini təmin edir
- mərkəzləşdirilməmiş sistemlərin işləməsini mümkün edir
- yeni kriptovalyutaların dövriyyəyə daxil olmasına şərait yaradır
Eyni zamanda, mayninq sənayesi yüksək texnoloji avadanlıq istehsalı, enerji bazarı və rəqəmsal iqtisadiyyatın inkişafı ilə də sıx əlaqəlidir.
Mayninq fəaliyyəti ilə bağlı bir sıra tənqidlər mövcuddur. Bu tənqidlər əsasən aşağıdakı məsələlərlə bağlıdır:[27][28]
- yüksək enerji sərfiyyatı
- ekoloji təsirlər
- avadanlıq istehsalının ətraf mühitə təsiri
- kriptovalyuta bazarının dəyişkənliyi
Bu problemlərin həlli üçün daha enerji səmərəli blokçeyn texnologiyalarının hazırlanması istiqamətində tədqiqatlar aparılır.
- ↑ "UK regulatory approach to cryptoassets and stablecoins: Consultation and call for evidence" (PDF). HM Treasury. 25 noyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 1 oktyabr 2021.
- ↑ Milutinović, Monia. "Cryptocurrency". Ekonomika (ingilis). 64 (1). 2018: 105–122. doi:10.5937/ekonomika1801105M. ISSN 0350-137X. 16 aprel 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 18 aprel 2022.
- ↑ Hartill, Robin. "Why you might one day use stablecoins in place of credit cards or bank accounts", Yahoo Finance (26 July 2025).
- ↑ Pagliery, Jose. Bitcoin: And the Future of Money. Triumph Books. 2014. ISBN 978-1629370361. 21 yanvar 2018 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 20 yanvar 2018.
- ↑ Andy Greenberg. "Crypto Currency". Forbes. 20 aprel 2011. 31 avqust 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 avqust 2014.
- ↑ Polansek, Tom. "CME, ICE prepare pricing data that could boost bitcoin". Reuters. 2 may 2016. 23 aprel 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 3 may 2016.
- ↑ Pernice, Ingolf G. A.; Scott, Brett. "Cryptocurrency". Internet Policy Review (ingilis). 10 (2). 20 may 2021. doi:10.14763/2021.2.1561. hdl:10419/235962. ISSN 2197-6775. 23 oktyabr 2021 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 23 oktyabr 2021.
- ↑ Nicolini, Gianni; Intini, Silvia. The Cryptocurrency Phenomenon. Abingdon, Oxon New York, NY: Taylor & Francis. 16 avqust 2023. səh. 53. ISBN 978-1-000-92384-1.
- ↑ "Bitcoin not a currency says Japan government". BBC News (ingilis). 7 mart 2014. 25 yanvar 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 yanvar 2022.
- ↑ "Is it a currency? A commodity? Bitcoin has an identity crisis". Reuters (ingilis). 3 mart 2020. 25 yanvar 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 yanvar 2022.
- ↑ Brown, Aaron. "Are Cryptocurrencies an Asset Class? Yes and No". www.bloomberg.com. 7 noyabr 2017. 1 aprel 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 25 yanvar 2022.
- ↑ "Cryptocurrencies: What Are They?". Schwab Brokerage. 14 sentyabr 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 14 sentyabr 2023.
However, as of June 2023, there were more than 25,000 digital currencies in the marketplace, of which more than 40 had a market capitalization exceeding $1 billion
- ↑ "Cryptocurrency prices today by market cap". www.forbes.com. İstifadə tarixi: 18 aprel 2025.
- ↑ Steadman, Ian. "Wary of Bitcoin? A guide to some other cryptocurrencies". Ars Technica. 11 may 2013. 16 yanvar 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 17 avqust 2022.
- ↑ "'Crypto winter' has come. And it's looking more like an ice age". The Washington Post. ISSN 0190-8286. 29 dekabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 aprel 2023.
- ↑ "What Is Crypto Winter?". Forbes Advisor. Forbes. 13 aprel 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 aprel 2023.
- ↑ Chaum, David. Blind Signatures for Untraceable Payments (PDF) // David Chaum (redaktor). Advances in Cryptology: Proceedings of Crypto 82. Springer. 2013. ISBN 978-1475706048. 18 dekabr 2014 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 26 oktyabr 2014 – www.hit.bme.hu vasitəsilə.
- ↑ Chaum, David; Fiat, Amos; Naor, Moni. Untraceable Electronic Cash (PDF) // Shafi Goldwasser (redaktor). Advances in Cryptology - CRYPTO '88: Proceedings. Springer. 1990. ISBN 978-0387971964. 3 sentyabr 2011 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 10 oktyabr 2012 – blog.koehntopp.de vasitəsilə.
- ↑ Wei Dai. "B-Money". www.weidai.com. 1998. 5 noyabr 2011 tarixində arxivləşdirilib.
- ↑ "Bitcoin legal tender in El Salvador, first country ever". Mercopress. 10 iyun 2021. 17 fevral 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 11 iyun 2021.
- ↑ Sigalos, MacKenzie. "Cuba's central bank now recognizes cryptocurrencies such as bitcoin". CNBC. 27 avqust 2021. 17 fevral 2023 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 6 sentyabr 2021.
- ↑ "Ethereum Finishes Long-Awaited Energy-Saving 'Merge' Upgrade". Bloomberg News. 15 sentyabr 2022.
- ↑ Osipovich, Alexander. "Crypto Exchange FTX Valued at $18 Billion in Funding Round". The Wall Street Journal (ingilis). 20 iyul 2017. ISSN 0099-9660. 18 noyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 dekabr 2022.
- ↑ Hill, Jeremy. "FTX Goes Bankrupt in Stunning Reversal for Crypto Exchange". Bloomberg News. 11 noyabr 2022. 11 noyabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 dekabr 2022.
- ↑ Chatterjee, Sumeet; Davies, Megan; Aftab, Ahmed; McCrank, John; Nguyen, Lananh; Howcroft, Elizabeth; Azhar, Saeed; Sinclair Foley, John. "After FTX collapse, pressure builds for tougher crypto rules". Reuters. 2 dekabr 2022. 28 dekabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 dekabr 2022.
- ↑ Wile, Rob. "After FTX's spectacular collapse, where does crypto go from here?". NBC News. 28 dekabr 2022. 28 dekabr 2022 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 28 dekabr 2022.
- ↑ Faverio, Michelle; Dawson, Wyatt; Sidoti, Olivia. "Majority of Americans aren't confident in the safety and reliability of cryptocurrency". Pew Research Center. 24 oktyabr 2024. İstifadə tarixi: 8 mart 2025.
- ↑ Perrin, Andrew. "16% of Americans say they have ever invested in, traded or used cryptocurrency". Pew Research Center. 11 noyabr 2021. İstifadə tarixi: 23 noyabr 2025.
- Chayka, Kyle. "What Comes After Bitcoin?". Pacific Standard. 2 iyul 2013. İstifadə tarixi: 18 yanvar 2014.
- Guadamuz, Andres; Marsden, Chris. "Blockchains and Bitcoin: Regulatory Responses to Cryptocurrencies" (PDF). First Monday. 20 (12). 2015. doi:10.5210/fm.v20i12.6198.
- Haynie, Dana L.; Duxbury, Scott W. (2024). "Online Illegal Cryptomarkets". Annual Review of Sociology.
- Jed S. Rakoff, "It's a Racket!", The New York Review of Books, vol.LXXII, no. 20 (18 December 2025), pp. 61–62. "Cryptocurrency ... has often become a vehicle for fraud and criminality. ... The only way a cryptocurrency investor could make money was by selling his tokens when their price rose. And such selling, untethered to any underlying economic reality, could cause the price of Bitcoin to fall rapidly, as it did ... in 2022, leading to billions of dollars in losses." (p. 61.)