Maarif Nazirliyi Kollecləri

Əksəriyyəti İstanbul mərkəzli olmaqla, xarici dildə təhsil verən çoxsaylı xarici mənşəli orta təhsil müəssisələri uzun illərdir Türkiyədə fəaliyyət göstərirdi. Məsələn, bu məktəblərin ən köklülərindən olan İstanbul Robert Kolleci 1863-cü ildə,^[1][2] Tarsus Amerika Kolleci isə 1888-ci ildə təsis edilmişdi.^[3]

Cümhuriyyət dövrünün cəmi ikinci ilində, 1924-cü ildə qəbul edilən Tədrisin Birləşdirilməsi haqqında Qanuna əsasən, ölkədəki bütün təhsil və elm müəssisələri kimi bu məktəblər də Milli Təhsil Nazirliyinə tabe edilmişdir. Milli təhsil sisteminə uyğunlaşa bilməyən və öz qaydalarından güzəştə getməyən bəzi məktəblər isə bağlanmışdır.^[4] Məsələn, 1928-ci ildə Bursa Amerika Qız Kollecinin bağlanması hətta beynəlxalq gərginliyə səbəb olmuşdur.^[5]

Zamanla baş verən ictimai inkişaflar nəticəsində yuxarıda qeyd olunan məktəblərə alternativ olacaq yeni təhsil müəssisələrinə ehtiyac yaranmışdır. Sürətlə artan əhali və inkişaf edən xarici əlaqələr xarici dil bilən ixtisaslı kadrlara olan tələbatı artırmış, mövcud məktəblərin say və tutum baxımından bu ehtiyacı tam ödəyə bilməməsi yeni tip təhsil müəssisələrinin yaradılmasını zəruri etmişdir. 1954–1955-ci tədris ilində Milli Təhsil Nazirliyi Türkiyə Böyük Millət Məclisinin rəsmi nəşrlərində də yer alan qərarla, xarici dildə təhsil verəcək və xarici məktəblərə alternativ olacaq dörd məktəbin açılmasını qərara almışdır. Qərarda ölkə ilə dünya xalqları arasında artan mədəni və iqtisadi əlaqələr, eləcə də sürətlə inkişaf edən iqtisadi və texniki fəaliyyətlər üçün əsas dünya dillərini yaxşı bilən gənclərə ciddi ehtiyac duyulduğu vurğulanmışdır.^[6]

1954-cü ildə qəbul edilən bu qərarla ilkin olaraq Eskişehir, İzmir, İstanbul və Konyada xarici dildə təhsil verən dörd məktəbin açılması nəzərdə tutulmuşdur. 23 fevral 1955-ci ildə TBMM-də qəbul edilən büdcə qanunu ilə Samsun və Diyarbəkirdə də bir məktəbin açılması qərara alınmış və beləliklə bu əsas məktəblərin sayı altıya çatdırılmışdır.^[7]

1955–1956-cı tədris ilindən etibarən fəaliyyətə başlaması planlaşdırılan və xarici dildə təhsil verəcək bu altı öncü məktəbin adının xarici analoqlarından nümunə götürülərək "kollec" olmasına qərar verilmişdir. Rəsmi adları kolleclər olmuşdur, lakin Milli Təhsil Nazirliyi tərəfindən xüsusi olaraq yaradıldıqları və digər məktəblərlə qarışdırılmamaları üçün onlara "Maarif Kolleci" adı verilmişdir. Mərkəzləşdirilmiş imtahanla şagird qəbul edən bu məktəblərdə orta və yuxarı siniflər bir yerdə fəaliyyət göstərmiş, hazırlıq sinfi də daxil olmaqla təhsil müddəti yeddi il olmuşdur.^[8]

24 fevral 1973-cü il tarixli Milli Təhsil Əsas Qanununa əsasən bu tip məktəblərdə "kollec" adının "lisey"lə əvəz edilməsi hüquqi zərurətə çevrilmişdir. Bu çərçivədə Maarif Kollecləri üçün yeni ümumi ad axtarışı nəticəsində "Anadolu liseyi" adının qəbul edilməsi barədə 1 iyul 1975-ci il tarixli qərar verilmiş, 1975–1976-cı dərs ilinə bu yeni adla başlanmış və qərar 1 dekabr 1975-ci il tarixli nazirlik ümumi göstərişi ilə elan edilmişdir.^[9]

1976-cı ildə artıq Anadolu liseyi adını alan bu məktəblərin sayının xüsusi bir qayda ilə artırılmasına qərar verilmişdir. 1993-cü ilə gəldikdə onların sayı 193-ə çatmışdır. Bu məktəblərlə yanaşı Anadolu Müəllim Liseyləri və Anadolu Gözəl Sənətlər Liseyləri də açılmışdır. Dövlətləşdirilən Nişantaşı və Beyoğlu İngilis məktəbləri, eləcə də Qalatasaray Liseyi və İstanbul (Oğlan) Liseyi ilə yanaşı 17 İmam Hatip Liseyi də bu kateqoriyaya daxil edilmişdir.^[9]

Maarif Kolleclərində bütün fənlərin xarici dildə tədrisi mümkün deyildi. Qanunvericiliyə əsasən yalnız təbiət elmləri və riyaziyyat fənləri xarici dildə tədris olunurdu. Sosial elmlər qrupuna daxil olan fənlərin ölkədəki bütün məktəblərdə olduğu kimi türk dilində tədrisi məcburi idi. Bununla yanaşı, xarici dil təliminə xüsusi əhəmiyyət verilirdi.^[7][10]

Bu məktəblərdə xarici dil tədrisinin məqsədi şagirdlərin öyrəndikləri xarici dildə danışmaq, anlamaq, ixtisaslarına dair mətnləri türk dilinə tərcümə etmək və yazılı şəkildə öz fikirlərini kifayət qədər ifadə etmək bacarığı qazanmalarını təmin etmək idi. Xarici dildə tədrisin əsas məqsədi isə şagirdlərə elmi və texnoloji inkişafları, bu sahədə xarici dillərdə nəşr olunan materialları izləmək, həmçinin beynəlxalq toplantı və müzakirələrdə iştirak etmək qabiliyyəti qazandırmaqdan ibarət idi.^[7]

ABŞ Prezidenti Con F. Kennedi ölkəsinin beynəlxalq aləmdə yenidən güclü şəkildə təsirli ola bilməsi məqsədilə 1961-ci ildə ABŞ Konqresinin də razılığı ilə dövlət tərəfindən dəstəklənən könüllü yardım proqramını başlatmışdır. Həmin il bu proqramı icra etmək üçün yaradılan Sülh Korpusu təşkilatının fəaliyyətinə qoşulan gənc və ali təhsilli ABŞ vətəndaşları dünyanın müxtəlif bölgələrində, xüsusilə də inkişaf etməkdə olan ölkələrdə xidmət göstərməyə başlamışdır. Sülh Korpusu səhiyyə, ətraf mühit və turizm kimi sahələrdə də fəaliyyət göstərmişdilər, lakin onların böyük əksəriyyəti təhsil sahəsində, bu qrupun da əsas hissəsi ingilis dilinin tədrisi ilə məşğul olmuşdur. Bu vəziyyətin səbəbi kimi, xarici dil bilən şəxslərin radio və mətbuat vasitəsilə təbliğata daha açıq hala gələcəyi, müvafiq ölkənin düşüncə tərzini və siyasi yanaşmalarını mənimsəməsinin, eləcə də həmin ölkənin mallarını istehlak etməyə başlamasının asanlaşacağına dair ehtimallar irəli sürülmüşdür. Bu cür yanaşmalar səbəbilə Sülh Korpusu proqramına şübhə ilə yanaşan çevrələr də mövcud olmuşdur.^[11]

Türkiyə hökuməti ilə bağlanmış xüsusi razılaşmalar əsasında 1962–1971-ci illər arasında Türkiyədə ümumilikdə 1460 Sülh Korpusu fəaliyyət göstərmişdir.^[12] Onların 67 faizi Türkiyənin müxtəlif məktəblərində ingilis dili müəllimi kimi çalışmışdır. Müslüm Özbalkan tərəfindən 1970-ci ildə nəşr olunan "Gizli Belgelerle Barış Gönüllüleri" adlı əsərdə Sülh Korpusunun hansı məktəblərdə fəaliyyət göstərdikləri adbaad göstərilmişdir. Həmin mənbəyə görə, yeddi Maarif Kollecində təkcə 1969–1970-ci illərdə 28 ingilis dili müəllimi vəzifəsində Sülh Korpusu nümayəndəsi çalışmışdır.^[13]