Məysəlun döyüşü (ərəb. معركة ميسلون), həmçinin Məysəlun keçidi uğrunda döyüş və ya Xan Məysəlun döyüşü (fr. Bataille de Khan Mayssaloun) 24 iyul 1920-ci il tarixində Anti-Livan dağlarında, Dəməşqdən təxminən 25 kilometr qərbdə yerləşən Xan Məysəlun yaxınlığında Suriya Ərəb krallığının qüvvələri ilə Fransa Levant Ordusu arasında baş vermiş və təxminən dörd saat davam etmiş hərbi qarşıdurma.
| Məysəlun döyüşü | |||
|---|---|---|---|
| Fransa–Suriya müharibəsi | |||
 Fransa generalı Anri Quro Məysəlun döyüşündən bir gün əvvəl Anti-Livan dağlarında qoşunları nəzərdən keçirən zaman | |||
| Tarix | 24 iyul 1920 | ||
| Yeri | Xan Məysəlun və Qarn vadisi, Suriya | ||
| Nəticəsi | Fransanın qələbəsi | ||
| Münaqişə tərəfləri | |||
|
|
|||
| Komandan(lar) | |||
|
|||
| Tərəflərin qüvvəsi | |||
|
|||
| İtkilər | |||
|
|||
|
|
|||
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |||
1918-ci ilin oktyabrında Britaniyanın dəstəklədiyi ərəb üsyanı zamanı Haşimi əmiri I Feysəlin rəhbərliyi altındakı ərəb qüvvələri Osmanlı imperiyasına qarşı mübarizə çərçivəsində Dəməşqi ələ keçirmişdir. Bundan sonra Feysəl müttəfiq hərbi işğal administrasiyasının "OETA East" adlandırılan idarə sistemi çərçivəsində, əvvəlcədən mövcud olmuş İngiltərə–Fransa modusuna uyğun şəkildə hökumət formalaşdırmışdır. Fransa qüvvələrinin ölkəyə daxil olmasından sonra yerli üsyanlarla qarşılaşdıqları bildirilmişdir. 1920-ci ilin mart ayında Feysəl Suriya kralı elan olunmuş, bir ay sonra isə Millətlər Liqası Suriyanı mandat ərazisi kimi Fransanın idarəsinə vermişdir.[2]
Məysəlun döyüşü Fransa qüvvələrinin Livandan hərəkət edərək Dəməşq üzərində nəzarəti bərpa etmək və Feysəl hökumətini devirmək məqsədilə irəliləməsi nəticəsində baş vermişdir. Suriya ordusunun qalıqları və yerli könüllülərlə birlikdə hərbi nazir general Yusif Əzmə Fransa qoşunlarının qarşısını almağa yönəlmişdir. General Mariano Qoybenin komandanlığı altında daha yaxşı təchiz olunmuş Fransa qüvvələri Əzmənin dəstələrini məğlub etmiş, Əzmə döyüş zamanı həlak olmuşdur. Növbəti gün Fransa qoşunları ciddi müqavimətlə üzləşmədən Dəməşqə daxil olmuş, qısa müddət sonra isə Feysəl Suriyadan uzaqlaşdırılmışdır.
Suriya ordusunun qəti məğlubiyyətinə baxmayaraq, bu döyüş Suriyada və ümumilikdə ərəb dünyasında daha güclü imperial qüvvəyə qarşı cəsarətli müqavimətin rəmzi kimi qiymətləndirilmişdir.
30 oktyabr 1918-ci il tarixində, Birinci dünya müharibəsinin sonlarına doğru, Britaniya Ordusunun dəstəyi ilə Əmir Feysəlin rəhbərlik etdiyi Şərif ordusu Osmanlı imperiyasına qarşı yönəlmiş ərəb üsyanı çərçivəsində Dəməşqi ələ keçirmişdir. Dəməşqin Şərif–Britaniya qüvvələri tərəfindən tutulmasından bir aydan az müddət sonra müharibə başa çatmışdır. Məkkədə yerləşən şərif rəhbərliyi ilə Qahirədə fəaliyyət göstərən Britaniyanın ali komissarı Henri Artur MakMahon arasında aparılan yazışmalarda sonuncu Osmanlı imperiyasının ərəb vilayətlərində üsyanın başlanması müqabilində şərif hakimiyyəti altında ərəb krallığının yaradılmasını dəstəkləyəcəyini bildirmişdir.[3] Bununla yanaşı, Britaniya və Fransa hökumətləri 1916-cı ildə bağlanmış Says–Piko sazişi ilə Osmanlı imperiyasının ərəb torpaqlarının öz aralarında bölüşdürülməsi barədə gizli razılığa gəlmişdilər.[4]
Suriyada hakimiyyətini möhkəmləndirmək məqsədilə Feysəl 1919-cu ilin yanvarında keçirilmiş Paris konfransında iştirak etmişdir, lakin Fransa hökuməti onu Suriyanın suveren hökmdarı kimi tanımamışdır. Feysəl ölkə üzərində öz hakimiyyəti altında Suriyanın suverenliyini tələb etmiş,[4] konfransda iştirak edən Avropa dövlətləri isə Osmanlı imperiyasının keçmiş ərəb torpaqları üzərində Avropa tərəfindən mandat idarəçiliyinin yaradılmasını irəli sürmüşdülər.[5] ABŞ-nin təşəbbüsü ilə 1919-cu ilin iyununda fəaliyyət göstərmiş və nəticələrini 1922-ci ildə dərc etmiş Kinq–Kreyn Komissiyası Suriyanın əhalisinin böyük əksəriyyətinin Fransa hakimiyyətini rədd etdiyini müəyyən etmişdir. Əmir Feysəl komissiya qarşısında Fransa idarəçiliyinin suriyalılar üçün milli varlıq baxımından ciddi təhlükə yaradacağını bildirmişdir.[6]
General Anri Jozef Quro tərəfindən idarə olunan Fransa qüvvələri 18 noyabr 1919-cu ildə Beyruta çıxarılmış və əsas məqsəd kimi bütün Suriyanın Fransa nəzarəti altına alınması müəyyən edilmişdir. Qısa müddət sonra Fransa qoşunları Beyrut ilə Dəməşq arasında yerləşən Biqa vadisinə yerləşdirilmişdir. Kral Feysəlin etirazlarına baxmayaraq, onun general Quro yanında nümayəndəsi Nuri Səid Zəhlə yaxınlığındakı Müəlləqə bölgəsində yerləşən ərəb qoşunlarının buraxılması və Fransa qüvvələrinin yerləşdirilməsi ilə bağlı razılıq vermişdir. Bu razılaşma Feysəlin Fransa Baş naziri Jorj Klemanso ilə daha əvvəl əldə etdiyi anlaşmaya zidd olmuşdur; həmin anlaşmaya görə Millətlər Liqası məsələ ilə bağlı qərar qəbul etməyənədək fransız qoşunları Biqa vadisinə daxil olmamalı idi. Feysəl Nuri Səidi kəskin şəkildə qınamış və onu xəyanətdə ittiham etmişdir.[7]
Ərəb ordusunun Müəlləqə geri çəkilməsindən sonra Zəhlədə yerləşən xristian silahlı dəstələri şəhərə hücum etmiş, bu isə yerli müsəlman silahlı qruplarının qarşı hücumlarına səbəb olmuş və nəticədə bir sıra xristian ailələri sahil bölgələrinə köçmək məcburiyyətində qalmışdır. Bu hadisələr fonunda Biqa vadisinin müxtəlif yerlərində üsyançı və quldur dəstələri meydana çıxmışdır. Bəəlbək şəhərində Fransa zabitlərindən birinə fransız mövcudluğuna qarşı çıxan şiə müsəlman üsyançıları tərəfindən hücum edildikdən sonra Quro ərəb hökumətini məsuliyyət daşımaqda ittiham etmiş və ondan üzr tələb etmişdir. Üzr verilmədikdə Quro Nuri Səid ilə bağlanmış razılaşmanı pozaraq Bəəlbəki işğal etmişdir. Fransa qüvvələrinin Suriya sahilləri və Biqa vadisi boyunca yerləşdirilməsi ölkə daxilində narazılığın artmasına və Fransaya qarşı silahlı müqaviməti müdafiə edən siyasi qüvvələrlə kompromis tərəfdarları arasında fikir ayrılığının dərinləşməsinə səbəb olmuşdur.[7]
8 mart 1920-ci il tarixində Suriya Milli Konqresi Feysəlin kral elan edildiyi Suriya Ərəb krallığının yaradıldığını bəyan etmişdir.[8] Bu birtərəfli qərar dərhal Britaniya və Fransa tərəfindən rədd edilmişdir.[9] 1920-ci ilin aprelində Antanta dövlətlərinin çağırdığı San-Remo konfransında ərəb torpaqları üzərində mandatların bölgüsü yekunlaşdırılmış və Suriya Fransanın mandatına verilmişdir. Fransaya bu mandatın verilməsi Feysəl və Suriya Milli Konqresi tərəfindən qəbul edilməmişdir.[10]
Bir neçə ay davam edən qeyri-sabitlikdən və Feysəlin fransızlara verdiyi vədlərin yerinə yetirilməməsindən sonra general Quro 14 iyul 1920-ci ildə Feysələ ultimatum göndərmişdir. Ultimatuma əsasən, 20 iyul tarixinədək Ərəb Ordusu buraxılmalı və Fransa hakimiyyəti qəbul edilməli, əks halda Fransanın hərbi müdaxiləsi baş verəcəkdi.[11][12] 18 iyul tarixində hərbi nazir Yusif Əzmə istisna olmaqla Feysəl və hökumət üzvlərinin hamısı ultimatumu qəbul etmiş və Ərəb Ordusunun Əncər, Beyrut–Dəməşq yolu və Biqa vadisinə nəzarət edən Anti-Livan dağları bölgəsində yerləşən hissələrinin buraxılması barədə göstəriş vermişdir.[13] İki gün sonra Feysəl Dəməşqdə fəaliyyət göstərən Fransa əlaqələndirici nümayəndəsinə ultimatumu qəbul etdiyini bildirmişdir, lakin aydın olmayan səbəblərdən bu məlumat Quroya yalnız 21 iyulda çatmışdır. Fransanın niyyətlərinə şübhə ilə yanaşan bəzi mənbələr bildirişin qəsdən gecikdirildiyini və bunun Quroya Dəməşqə doğru irəliləmək üçün rəsmi bəhanə yaratdığını irəli sürmüşdülər.[14] Bununla belə, Fransa tərəfinin qəsdən sabotajı ilə bağlı qəti sübutlar müəyyən edilməmişdir.[13] Ordunun buraxılması və Feysəlin tabe olması barədə xəbərin yayılması 20 iyulda Dəməşqdə iğtişaşlara səbəb olmuş, Əmir Zeyd tərəfindən yatırılan bu hadisələr nəticəsində təxminən 200 nəfər həlak olmuşdur.[15] Təslim olmağa qəti şəkildə qarşı çıxan Yusif Əzmə Feysəldən özünə və ordunun qalan hissələrinə fransız qoşunları ilə döyüşmək üçün icazə verməsini xahiş etmişdir.[16]
22 iyul 1920-ci il tarixində Feysəl təhsil naziri Sati Husri və ərəb hökumətinin Beyrutdakı keçmiş nümayəndəsi Cəmil Ulşini Əleyh şəhərində yerləşən qərargahında general Quro ilə görüşə göndərmişdir. Burada məqsəd Fransa qoşunlarının Dəməşq istiqamətində irəliləyişinin dayandırılmasına nail olmaq idi. Quro cavab olaraq ultimatumu bir gün uzatmış və daha sərt şərtlər irəli sürmüşdür. Bu şərtlərə əsasən, Fransa Dəməşqdə ilkin ultimatumun yerinə yetirilməsinə və Fransa mandatının qurulmasına nəzarət edəcək bir missiyanın yerləşdirilməsini tələb etmişdir. Husri həmin gün Dəməşqə qayıdaraq Quronun mövqeyini Feysələ çatdırmış, Feysəl isə 23 iyul tarixində yeni ultimatumun müzakirəsi üçün hökumət iclası çağırmışdır. Bu iclas Fransa ilə əlaqələndirici zabit polkovnik Kussenin müdaxiləsi ilə yarımçıq qalmışdır. O, Quronun adından Fransa ordusunun su quyularının çox olduğu Məysəlun istiqamətinə doğru irəliləməsinə icazə verilməsini tələb etmişdir.[17]
Əslində Quro əvvəlcə Dəməşqə hücumu Anti-Livan dağlarında yerləşən Əyn-Cudeydə istiqamətindən başlamağı planlaşdırmışdır,[18] lakin dik və quraq dağlıq ərazidə su mənbələrinin azlığı planın dəyişdirilməsinə səbəb olmuşdur.[19] Bu səbəbdən Quro Beyrut–Dəməşq yolu üzərində yerləşən və Anti-Livan dağlarında Qarn vadisi keçidinin zirvəsində yerləşən təcrid olunmuş[20] karvansara olan Xan Məysəlunu tutmağa qərar vermişdir. Bu məntəqə Dəməşqdən təxminən 25 kilometr qərbdə yerləşirdi.[18] Quronun bu mövqeni ələ keçirmək istəyinin səbəblərindən biri də onun Hicaz dəmiryoluna yaxınlığı olmuşdur.[21]
Kussenin gətirdiyi mesaj Feysəl hökumətinin Fransanın Suriyanı güc yolu ilə ələ keçirmək niyyətində olması ilə bağlı ehtimallarını təsdiqləmişdir. Bundan sonra hökumət Quronun ultimatumunu rədd etmiş və Fransanın irəliləyişini dayandırmaq məqsədilə beynəlxalq ictimaiyyətə əsasən simvolik xarakter daşıyan müraciət etmişdir.[17]
23 iyul tarixində Yusif Əzmə nizami ordu hissələri və könüllülərdən ibarət qarışıq qüvvə ilə Dəməşqdən yola çıxmışdır.[17] Bu qüvvələr dəvə süvari dəstələrinin rəhbərlik etdiyi şimal, mərkəz və cənub sütunlarına bölünmüşdür. Fransa qoşunları 24 iyul səhər tezdən, saat 05:00-da Xan Məysəlun və Qarn vadisi istiqamətində hücuma başlamışdır.[22] Həmin vaxt Suriya qüvvələri Qarn vadisinin aşağı hissəsinə nəzarət edən mövqelərdə gözləmə vəziyyətində olmuşdur.[23]
Döyüşdə iştirak edən Fransa Levant Ordusunun ümumi sayının təxminən 9,000–12,000 nəfər hərbçi olduğu göstərilmişdir.[1][15] Bu qüvvələrin böyük hissəsi seneqallı və əlcəzairli əsgərlərdən ibarət olmuş,[1] onların tərkibində on piyada batalyonu, eləcə də süvari və artilleriya bölmələri yer almışdır.[15] Döyüşdə iştirak edən hissələr arasında 415-ci Piyada alayı, 2-ci Əlcəzair tiralyer (atıcı) alayı, Seneqal diviziyası, Afrika Yüngül Piyada alayı və Mərakeş spahi alayı olmuşdur.[24] Mənbələrə görə, Livan silsiləsindən olan bir sıra məruni könüllülər də Fransa qüvvələrinə qoşulmuşdur.[25]
Levant Ordusu səhra və dağ artilleriyası batareyaları, həmçinin 155 millimetrlik toplarla təchiz olunmuşdur.[24] Bundan əlavə, qüvvələr tanklar və qırıcı-bombardmançı təyyarələrlə dəstəklənmişdir.[15] Fransa qüvvələrinə general Mariano Qoybe komandanlıq etmişdir.[24]
Suriya tərəfinin qüvvələri əsasən general Yusif Əzmə tərəfindən toplanmış Ərəb Ordusunun qalıqlarından ibarət olmuşdur. Bu qüvvələrə general Həsən Hindinin Əncərdə yerləşən və buraxılmış qarnizonunun əsgərləri, Dəməşqdəki buraxılmış hissələr və bədəvi dəvə süvariləri daxil edilmişdir. Döyüşdən bir neçə gün əvvəl kral Feysəlin general Quronun şərtlərini qəbul etməsi ilə əlaqədar Ərəb Ordusunun əksər hissələri rəsmi şəkildə buraxılmışdır.[13]
Ərəb Ordusunun qalıqları ilə yanaşı, Dəməşqdən çoxlu sayda mülki könüllü və yerli silahlı dəstələr də Əzmənin qüvvələrinə qoşulmuşdur.[15] Müxtəlif hesablamalara görə, Suriya tərəfinin nizami və qeyri-nizami qüvvələrinin sayı təxminən 4,000 nəfər olmuşdur.,[1] Tarixçi Eliezer Tauber Əzmənin 3,000 nəfər əsgər və könüllü topladığını, onların yalnız təxminən 1,400 nəfərinin döyüşdə iştirak etdiyini bildirmişdir.[26] Tarixçi Mişel Provansın qeyd etdiyinə görə, Dəməşqin məhəllələri, demək olar ki, gənc oğlan qalmamış, çoxları yalnız qılınc və ya çubuqlarla silahlanaraq mexanikləşdirilmiş Fransa qoşunlarının qarşısını almaq üçün şəhərin qərbinə doğru hərəkət etmişdir.[27]
Mülki silahlı dəstələrin bir hissəsi dəməşqli tacir Yasin Kivan, Əməvi məscidinin keçmiş imamı Əbdülqadir Kivan və müsəlman alim Şeyx Həmdi Cuvacani tərəfindən təşkil edilmiş və idarə olunmuşdur. Yasin Kivan və Əbdülqadir Kivan döyüş zamanı həlak olmuşlar.[28] Şeyx Məhəmməd Əşmar da Dəməşqin əl-Meydan məhəlləsindən olan 40–50 nəfərlik dəstə ilə döyüşdə iştirak etmişdir. Bundan başqa, Dəməşqdən olan bir sıra müsəlman din xadimləri və alimlər, o cümlədən Osmanlı Beşinci Ordusunun keçmiş müftisi Tofiq Dərra, Tuba məscidinin vaizi Səid Bərhani, Qalbəqciyyə mədrəsəsinin alimi Məhəmməd Fəhl və Sinan Paşa məscidinin vaizi Əli Daqqar da döyüşə qatılmışdır.[29]
Suriya qüvvələri əsasən Birinci Dünya müharibəsi zamanı geri çəkilən Osmanlı əsgərlərinin qoyub getdiyi tüfənglərlə və 1916-cı il ərəb üsyanı dövründə Şərif ordusunun bədəvi süvarilərinin istifadə etdiyi silahlarla təchiz olunmuşdur. Bundan əlavə, suriyalıların ixtiyarında bir neçə pulemyot və təxminən 15 artilleriya qurğusu olmuşdur. Müxtəlif məlumatlara görə, sursat ehtiyatı az olmuşdur. Hər tüfəng üçün təxminən 120–250 güllə, hər pulemyot üçün 45 patron və hər top üçün 50–80 mərmi mövcud olmuşdur. Bu sursatın bir hissəsi də istifadə üçün yararsız olmuşdur, çünki çoxsaylı güllə və tüfəng növləri bir-birinə uyğun gəlməmişdir.[12]
İlk toqquşmalar saat 6:30-da başlamışdır. Fransa tankları Suriya müdafiə xəttinin mərkəzi mövqelərinə hücum etmiş, eyni zamanda Fransa süvari və piyada bölmələri suriyalıların şimal və cənub mövqelərinə qarşı irəliləmişdir.[17] Döyüşə ilk daxil olan Suriya hissələri dəvə süvariləri olmuşdur.[22] Suriya qüvvələri cəbhə boyunca əvvəlcə ciddi müqavimət göstərmiş, lakin müxtəlif bölmələr arasında koordinasiya çatışmazlığı mövcud olmuşdur.[22][30] Qarşıdurmanın ilk mərhələsində suriyalıların artilleriya atəşi Fransa əsgərlərindən ibarət bir artilleriya batareyasına itkilər yetirmişdir.[22] Fransa tankları irəliləməyə çalışan zaman güclü atəşə məruz qalmışdır.[23] Bununla belə, Fransa artilleriyası Suriya qüvvələrinə ağır zərbələr endirmiş və saat 8:30-a doğru Fransa qoşunları suriyalıların mərkəzi səngər xəttini yarmağa nail olmuşdur.[22]
Döyüşün ilk saatlarında Suriya qüvvələri fransızların sağ cinahında nisbətən təcrid vəziyyətində olan iki seneqallı rota bölməsini qısa müddətə sıxışdırmağa müvəffəq olmuşdur. Bu bölmələrə vurulan itkilər Fransa ordusunun ümumi itkilərinin təxminən yarısını təşkil etmişdir,[23] lakin saat 10:00-a yaxın döyüşün taleyi qəti şəkildə Fransa tərəfinin xeyrinə həll olunmuşdur.[30]
Saat 10:30-da Fransa qüvvələri suriyalıların yol boyunca yerləşdirdiyi minalara baxmayaraq, Yusif Əzmənin qərargahına çatmışdır.[23] Döyüşün Suriya tərəfi ilə bağlı məlumatlar məhduddur. Bir rəvayətə görə, Fransa qüvvələri təxminən 100 metr məsafəyə çatan zaman Əzmə yaxınlığında yerləşən artilleriyaçının yanına getmiş və ona atəş açmağı əmr etmişdir, lakin mərmi atılmamışdan əvvəl Fransa tank bölməsi onu görmüş və pulemyot atəşi ilə öldürmüşdür.[22] Digər bir məlumata görə, Fransa qoşunları Əzmənin mövqeyinə yaxınlaşan zaman, o, səngərlərə yerləşdirilmiş minaları partlatmağa cəhd göstərmiş, lakin bunu etməyə imkan tapmadan fransızlar tərəfindən vurulmuşdur.[23] Sağ qalan suriyalı döyüşçülər geri çəkilən zaman havadan bombardman edilmiş və Fransa qüvvələri tərəfindən təqib olunmuşdur.[30]
.jpg)
İtkilərlə bağlı ilkin hesablamalarda 2,000 nəfər suriyalının həlak olduğu və 800 nəfər Fransa hərbçisinin itki verdiyi bildirilmişdir, lakin sonradan bu rəqəmlərin şişirdilmiş olduğu məlum olmuşdur.[22] Fransa ordusunun məlumatına görə, döyüşlər zamanı 42 Fransa əsgəri həlak olmuş, 152 nəfər yaralanmış, 14 nəfər isə itkin düşmüşdür. Suriyalı qüvvələr arasında təxminən 150 döyüşçü öldürülmüş, 1,500 nəfər yaralanmışdır.[1] Kral Feysəl döyüşün gedişini əl-Həmə kəndindən müşahidə etmişdir. Suriyalı qüvvələrin məğlubiyyətə uğradığı aydınlaşan zaman Fransa ilə əvvəlcədən razılıq əldə etmiş daxili işlər naziri Ələddin Durubi istisna olmaqla, Feysəl və Dəməşqin cənub girişlərində yerləşən Kisvə şəhərinə yollanmışdılar.[30]
Fransa qüvvələri 23 iyul tarixində Hələbi döyüşsüz ələ keçirmişdir.[30] Meysəlun döyüşündə qazanılmış qələbədən sonra Fransa qoşunları 25 iyul tarixində Dəməşqi mühasirəyə almış və şəhəri ələ keçirmişdir. Qısa müddət ərzində Feysəlin qüvvələrinin böyük hissəsi ya qaçmış, ya da Fransa tərəfinə təslim olmuşdur. Bununla belə, Fransa hakimiyyətinə qarşı çıxan bəzi ərəb dəstələri müqaviməti davam etdirmiş, lakin tezliklə məğlub edilmişdir.[12] Kral Feysəl 25 iyul tarixində Dəməşqə qayıtmış və Durubidən hökumət qurmağı xahiş etmişdir, lakin Durubi artıq kabinetin tərkibini müəyyənləşdirmiş və bu tərkib Fransa tərəfindən təsdiqlənmişdir. General Anri Quro Feysəlin Suriyadakı hakimiyyətini tənqid etmiş və onun ölkəni demək olar ki, məhv olmaq həddinə sürüklədiyini bildirmiş və bu səbəbdən onun ölkədə qalmasının tamamilə mümkün olmadığını bəyan etmişdir. Feysəl Quronun bu bəyanatını rədd etmiş və Suriyanın qanuni rəhbəri olaraq qaldığını, bu səlahiyyətin ona Suriya xalqı tərəfindən verildiyini vurğulamışdır.[31]
Fransanın onu və ailəsini Suriyadan çıxarmaq barədə əmrini sözlə qəbul etmədiyini bildirmişdir, lakin Feysəl 27 iyul tarixində kabinet üzvlərindən yalnız Husri ilə birlikdə Dəməşqi tərk etmişdir.[31] O, əvvəlcə Hövran bölgəsində yerləşən Dəra şəhərinə getmiş və burada yerli qəbilə başçılarının dəstəyini qazanmışdır,[32] lakin Fransanın qəbilə rəhbərlərinə göndərdiyi ultimatumda Feysəlin qovulmasının tələb edilməsi və əks halda düşərgələrin bombardman ediləcəyi ilə hədələnməsi nəticəsində Feysəl daha çox qan tökülməsinin qarşısını almaq məqsədilə 1 avqust tarixində qərbə — Britaniyanın nəzarəti altında olan Fələstindəki Hayfa şəhərinə yollanmışdır. Feysəlin Suriyanı tərk etməsi onun Suriyada ərəb dövləti qurmaq və ona rəhbərlik etmək məqsədinin sona çatması ilə nəticələnmişdir.[33]
Fransa sonradan Fransa mandatı kimi formalaşmış Suriya və Livan əraziləri üzərində nəzarəti ələ keçirmişdir. Fransa hakimiyyəti Suriyanı müxtəlif bölgələr və məzhəblər əsasında təşkil olunmuş daha kiçik siyasi qurumlara bölmüşdür. Bu çərçivədə mərunilər üçün Böyük Livan yaradılmış, Hövran bölgəsində yaşayan dürzilər üçün Cəbəl əd-Druz dövləti təşkil edilmiş, Ənsariyyə dağlarında məskunlaşmış nüseyrilər üçün Ələvi dövləti qurulmuş, həmçinin Dəməşq və Hələb dövlətləri yaradılmışdır.[34] General Anri Quronun Səlahəddin Əyyubiin məzarı yanına gələrək onu təpiklədiyi və bu hərəkəti ilə səlib ilə hilal arasındakı qarşıdurmada qələbənin qayıdışını simvolik şəkildə ifadə etdiyini bildirdiyi haqqında məlumatlar mövcuddur.[35]
Suriyalılar qəti şəkildə məğlub edilmişdilər, lakin Meysəlun döyüşü ərəb tarixşünaslığında böyük qüvvə qarşısında göstərilmiş qəhrəmanlıq və ümidsiz cəsarətin, eyni zamanda xəyanət və satqınlığın rəmzi kimi qiymətləndirilmişdir. İraq tarixçisi Əli Əllavinin qiymətləndirməsinə görə, bu hadisə ərəb tarixi yaddaşında məhz bu xüsusiyyətlərlə yadda qalmışdır.[30] Britaniyalı jurnalist Robert Fisk Meysəlun döyüşünü Suriyada hər bir şagirdin məktəbdə öyrəndiyi, lakin Qərb dünyasında, demək olar ki, tanınmayan bir hadisə kimi xarakterizə etmişdir.[36] Tarixçi Tarıq Y. İsmayılın fikrinə görə, döyüşdən sonra Xan Meysəlundakı Suriya müqaviməti qısa müddətdə epik məna qazanmış və bu hadisə ərəblərin imperiyanın genişlənməsini dayandırmağa yönəlmiş cəhdi kimi qəbul olunmuşdur. O həmçinin, qeyd etmişdir ki, suriyalıların məğlubiyyəti ərəb dünyasında bu günə qədər mövcud olan müəyyən ictimai təsəvvürlərin formalaşmasına təsir göstərmişdir. Bu təsəvvürlərə görə Qərb dünyası ərəb xalqlarına verdiyi vədlərə əməl etmir və imperialist məqsədlərinə mane olan qüvvələri sıxışdırır.[37]
Panərəbist mütəfəkkir Sati Hüsri Meysəlun döyüşünü ərəb millətinin müasir tarixində ən mühüm hadisələrdən biri kimi qiymətləndirmişdir. Bu hadisə Suriyada hər il anılır və həmin gün minlərlə insan Meysəlunda yerləşən Əzmanın məzarını ziyarət edir.[38]
- 1 2 3 4 5 6 Khoury 1987, p. 97.
- ↑ William E. Watson. Tricolor and Crescent: France and the Islamic World. Greenwood Publishing Group. 2003. 53–. ISBN 978-0-275-97470-1.
- ↑ Allawi 2014, pp. 60–61.
- 1 2 Moubayed 2012, pp. 8–9.
- ↑ Moubayed 2012, p. 14.
- ↑ Moubayed 2012, p. 16.
- 1 2 Allawi, 2014, p. 285.
- ↑ Baker 1979, p. 161.
- ↑ Baker 1979, p. 162.
- ↑ Baker 1979, p. 163.
- ↑ Moubayed 2006, p. 44.
- 1 2 3 Tauber 1995, p. 215.
- 1 2 3 Allawi 2014, p. 288.
- ↑ Moubayed 2006, p. 45.
- 1 2 3 4 5 Allawi 2014, p. 289.
- ↑ Moubayed 2006, p. 45.
- 1 2 3 4 Allawi 2014, p. 290.
- 1 2 Russell 1985, p. 187.
- ↑ Russel 1985, p. 186.
- ↑ Rogan, Eugene. The Arabs: A History. Basic Books. 2009. səh. 163. ISBN 9780465025046.[daimi ölü keçid]
- ↑ Russel 1985, p. 246.
- 1 2 3 4 5 6 7 Tauber 1995, p. 218.
- 1 2 3 4 5 Russell 1985, p. 189. Sitat səhvi:
<ref>teqində yanlış "əzmənin" parametri. Dəstəklənən parametrlər bunlardır: dir, follow, group, name. - 1 2 3 Husri 1966, p. 172.
- ↑ Salibi, Kamal S. A House of Many Mansions: The History of Lebanon Reconsidered. I. B. Tauris. 2003. səh. 33. ISBN 9781860649127.
- ↑ Tauber 1995, p. 216.
- ↑ Provence 2011, p. 218.
- ↑ Gelvin 1998, p. 115.
- ↑ Gelvin 1998, pp. 115–116.
- 1 2 3 4 5 6 Allawi 2014, p. 291. Sitat səhvi:
<ref>teqində yanlış "döyüşdən" parametri. Dəstəklənən parametrlər bunlardır: dir, follow, group, name. - 1 2 Allawi 2014, p. 292.
- ↑ Allawi 2014, p. 293.
- ↑ Allawi 2014, p. 294.
- ↑ McHugo 2013, p. 122.
- ↑ Meyer, Karl Ernest; Brysac, Shareen Blair. Kingmakers: The Invention of the Modern Middle East. W. W. Norton & Company. 2008. səh. 359. ISBN 9780393061994.
Awake, Saladin. We have returned.
- ↑ Fisk 2007, p. 1003.
- ↑ Ismael 2014, p. 57.
- ↑ Sorek 2015, p. 32.
- Allawi, Ali A. Faisal I of Iraq. Yale University Press. 2014. ISBN 9780300127324.
- Baker, Randall. King Husain and the Kingdom of Hejaz. The Oleander Press. 1979. ISBN 9780900891489.
- Fisk, Robert. The Great War for Civilisation: The Conquest of the Middle East. Knopf Doubleday Publishing Group. 2007. ISBN 9780307428714.
- Gelvin, James L. Divided Loyalties: Nationalism and Mass Politics in Syria at the Close of Empire. California University Press. 1998. ISBN 9780520919839.
- Husri, Sati'. The Day of Maysalūn: A Page from the Modern History of the Arabs. Middle East Institute. 1966. ISBN 9780916808068.
- Ismael, Tareq Y. The International Relations of the Contemporary Middle East: Subordination and Beyond. Routledge. 2014. ISBN 9781135006914.
- Khoury, Philip S. Syria and the French Mandate: The Politics of Arab Nationalism, 1920-1945. Princeton University Press. 1987. ISBN 9781400858392.
- McHugo, John. A Concise History of the Arabs. The New Press. 2013. ISBN 9781595589460.
- Moubayed, Sami. Steel and Silk. Cune Press. 2006. ISBN 1885942419.
- Provence, Michael. "Ottoman Modernity, Colonialism, and Insurgency in the Interwar Arab East" (PDF). International Journal of Middle East Studies. Cambridge University Press. 43 (2). 2011: 205–225. doi:10.1017/S0020743811000031.
- Russell, Malcolm B. The first Modern Arab State: Syria Under Faysal, 1918-1920. Bibliotheca Islamica. 1985. ISBN 9780882970301.
- Sorek, Tamir. Palestinian Commemoration in Israel: Calendars, Monuments, and Martyrs. Stanford University Press. 2015. ISBN 9780804795180.
- Tauber, Eliezer. The Formation of Modern Iraq and Syria. Routledge. 1995. ISBN 9781135201180.
- Moubayed, Sami M. The Politics of Damascus 1920–1946. Urban Notables and the French Mandate (Dar Tlass, 1999)