Mütəsərrif (türk. Mutasarrıf, osman. متصرّف) — Osmanlı dövlətində sancaq və ya livaların idarə edilməsindən məsul olan yüksək rütbəli mülki məmur.
"Mütəsərrif" sözü ərəb mənşəlidir (ərəb. متصرّف). Sözün kökü ərəb dilindəki "s-r-f" (ص-ر-ف — xərcləmək, çevirmək, idarə etmək) kökünə dayanır. Morfoloji baxımdan bu söz "təsərrüf" (تصرف — bir şeyin üzərində istifadə və ya idarəetmə haqqına sahib olma) məsdərindən törəmiş ismi-feildir.
Sözün hərfi mənası "istifadə edən", "təsərrüfatı idarə edən" və ya "səlahiyyət sahibi" deməkdir.[1]
İnzibati-hüquqi mənada bu terminin təkamülü iki mühüm aspektdə özünü göstərir:
- Mülki hüquqda: Daşınmaz əmlakın (mülkün) sahibi olan və ya həmin əmlakdan istifadə (təsərrüf) etmək hüququna malik olan şəxs.
- İnzibati idarəçilikdə: Sancaq və ya liva daxilində mülki, maliyyə və idarəetmə işlərini "idarə etmə" (təsərrüf etmə) səlahiyyəti verilmiş rəsmi şəxs.[2]
Azərbaycan dilində hal-hazırda aktiv istifadə olunan "təsərrüfat" və "məsrəf" sözləri də "mütəsərrif" sözü ilə eyni semantik kökdən gəlir.
XV və XVI əsrlərdə timar sisteminə əsaslanan klassik Osmanlı torpaq idarəçiliyinin zəifləməsi nəticəsində, XVII əsrdən etibarən "mütəsərriflik" adlı inzibati vəzifə formalaşmağa başlamışdır. Nizami-cədid islahatları ilə bu vəzifəyə təyinat qaydaları sərtləşdirilmişdir: korrupsiya və rüşvətin qarşısını almaq məqsədilə mütəsərriflərin ən az üç, ən çox beş il müddətinə təyin edilməsi qərara alınmışdır.
Tənzimat islahatları dövründə mütəsərriflik regionları birbaşa mərkəzi hökumətə tabe edilmişdir. Bu dövrdə bəzi böyük sancaqların mütəsərrifləri mərkəzi idarəetmədə demək olar ki, vali ilə eyni səlahiyyətlərə malik idilər.[3]
Mütəsərrif tabeliyində olan sancağın asayişindən, vergi yığımından və mülki işlərindən cavabdeh idi. O, həm vali ilə mərkəzi hakimiyyət arasında, həm də yerli xalqla dövlət arasında mühüm keçid rolu oynayırdı.
1921-ci ildə qəbul edilmiş Təşkilati-Əsasiyyə Qanunu ilə mütəsərrif vəzifəsi tədricən kaymakamlıq və valilik funksiyaları arasında bölünmüşdür. Türkiyə Respublikasının elanından sonra, 1924-cü ildə həyata keçirilmiş inzibati islahatlarla bu məqam tamamilə ləğv edilmiş və sancaqlara "il" (vilayət) statusu verilərək onların rəhbərləri vali adlandırılmışdır.[4]
- ↑ "Mutasarrıf Kelimesi Kökeni" (türk). Kubbealtı Lugatı. İstifadə tarixi: 13 fevral 2026.
- ↑ İpşirli, Mehmet. "Mutasarrıf". TDV İslam Ensiklopediyası (türk). İstifadə tarixi: 13 fevral 2026.
- ↑ İnalcık, Halil. The Ottoman Empire: The Classical Age 1300-1600 (ingilis). Phoenix. 2001.
- ↑ Shaw, Stanford J. History of the Ottoman Empire and Modern Turkey. Cambridge University Press. 1976. ISBN 978-0521291637.