Kulturoloji fikir — mədəniyyətin özünüdərk formalarından biridir. Təzahür forması və vasitələrindən asılı olmayaraq mədəniyyətin hər bir refleksiya aktı ("refleksiya" sözü (lat. reflexio – geriyə dönmə, geriyə nəzər salma)) - kulturoloji fikir hesab oluna bilər.
Kulturoloji fikir tarixi [1] - bəşər tarixinin bütün inkişaf mərhələri üzrə mədəniyyətin özünürefleksiyasının genezisi və təkamül yoludur. Tarixən mədəniyyətin inkişafı şüurun dinamik formalarında təcəssümünü tapıb. Kulturoloji fikir tarixinin genezisi mədəniyyətin öz inkişafını refleksiya etdirməyə başladığı dövrə aid edilir. Həmin dövrdən başlayaraq mədəniyyət inkişaf nəticəsində baş verən əsaslı dəyişiklikəri təkcə müşahidə etməklə kifayətlənmir, onların nəzəri izahının verilməsi təşəbbüsü ilə çıxış edir.
Kulturoloji fikir tarixi hər bir mədəni-tarixi dövr çərçivəsində üç inkişaf mərhələsini keçir: refleksiyaqədərki dövr, reflektiv dövr, refleksiyasonrakı dövr.
Kulturoloji fikir tarixi - kulturologiyanın metodoloji və nəzəri əsaslarını təşkil edir.
Azərbaycan kulturoloji fikir tarixinin inkişaf mərhələlərinin [2] ilk sistemli tədqiqatçısı AMEA-nın Memarlıq və İncəsənət İnstitutunun aparıcı elmi işçisi,[3] kulturologiya üzrə fəlsəfə doktoru, dosent Yeganə Əliyeva [4] xalqımızın kulturoloji fikrini antik dövrdən müasir dövrümüzə qədər tarixi təsnifatını, mərhələlər üzrə geniş təhlilini aparmışdır. Azərbaycanda mədəniyyət ideyasının rüşeymləri antik fəlsəfi və tarixi fikir qaynaqlarında təsadüf olunur. Dini-mifoloji təfəkkür abidələri olan "Avesta" və "Dədə-Qorqud" eposunda mədəniyyət ideyasına rast gəlinir.[5] Orta əsrlər və İntibah dövründə Azərbaycanda "mədəniyyət" sözünün etimoloji mənalarına yaradıcılıqlarının ana həttini humanizm ideyaları təşkil edən dahi mütəfəkkirlərimiz Nizami Gəncəvinin,[6] Nəsirəddin Tusinin, Nəsiminin,[7] Füzulinin [8] irsində rast gəlinir. XVII-XVIII əsrlər görkəmli Azərbaycan fəlsəfi və ictimai-siyasi fikir nümayəndələri Yusif Qarabağinin, Saib Təbrizinin, Molla Pənah Vaqifin, Zeynalabdin Şirvaninin əsərlərində kulturoloji problematika mərkəzi mövqe tutur.[9] Azərbaycan maarifçilərinin XIX əsr boyu formalaşdırdıqları kulturoloji görüşləri, mədəniyyət fenomeninə dair düşüncələrin təkamül prosesi A.A.Bakıxanovun, M.F.Axundzadənin[10] və M.Kazımbəyin [11] yaradıcılığında parlaq əks olunur. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycanda mədəniyyət fəlsəfəsinin inkişafını, "mədəniyyət" nəzəri konseptual kateqoriyasına dair fikirləri milli-demokratların yaradıcılığında əksini tapır. XX əsrin ilk onilliklərində milli kulturoloji fikir tariximiz Azərbaycan mədəniyyətinin Şərq və Qərb arasında həmsərhəd mövqedə olmasından irəli gələn ziddiyyətlər, mentalitetin, sosiomədəni tarixin gözlənilməz hadisələrin zənginliyi panislamistlərin, panturkistlərin və milli patriotların, yəni azərbaycançılıq ideyalarının tərəfdarlarının, islahatçıların və islahatların əleyhinə olanların, iranlaşma və rusifikasiya tərəfdarlarının, konsevator və liberalların, demokrat və kommunistlərin ideya mübahisə və mübarizə prosesində formalaşırdı. Sovet dönəmi Azərbaycanda mədəniyyət məfhumuna verilən traktovkalar marksizm-leninizmdən ideologiyasından qaynaqlanırdı.[12] Ölkəmiz müstəqilliyini qazandığı dövrdən Azərbaycanda mədəniyyət haqqında fundamental və tətbiqi bilikləri cəmləşdirən kulturologiya elminin inkişafını tələb edən obyektiv və subyektiv səbəblər gündəmə gəldi. XXI əsrin əvvəllində milli mədəniyyət nəzəriyyəsinin inkişafının bünövrəsini qoyan görkəmli elm, mədəniyyət və incəsənət xadimlərimizin xidmətləri sayəsində Azərbaycan kulturoloji fikrinin institutlaşması prosesi həyata keçir. Azərbaycan kulturoloji fikir irsinin tədqiqatçıları sırasında kulturoloq-alimlər Fuad Məmmədov,[13] Rəna Abdullayeva,[14] Rəna-Məmmədova Sarabskaya,[15] Niyazi Mehdi,[16] Mübariz Suleymanlı,[17] Minaxanım Əsədova,[18] Tamilla Əhmədova,[19] Yeganə Əliyeva,[20][21] Samirə Mir-Bağırzadə,[22] Xaləddin Sofiyev[23] və digərlərinin[24] elmi-nəzəri və metodoloji araşdırmaları xüsusi qeyd oluna bilər. 2025-ci ilin fevral-mart aylarında "Simurq" Azərbaycan Mədəniyyət Assosiasiyasının təşkil etdiyi "Yüksək mədəniyyətli insan" I Kulturoloji Oxumalar [23][24][25] ölkəmizdə kulturoloji fikrin konseptuallaşmasını, kulturoloji təfəkkürün inkişafını nümayiş etdirdi.
- ↑ Əliyeva Y. "Kulturoloji fikrin polifoniyası və ya "əbədi ideyalar"ın öyrənilmə metodologiyası (M.M. Baxtinin "humanitar biliyin dərk edilməsi təlimi"nin tətbiqi)" (PDF). "Sənət Akademiyası" Beynəlxalq elmi-nəzəri jurnal. № 3(23) (2023): 180-191.
- ↑ Əliyeva Y. Azərbaycanda kulturoloji fikrin tarixi inkişaf mərhələləri [Mətn]: kulturologiya e.n.al.dər.a.üçün təq. ed. dis.: 24.00.01. Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti: Bakı. 2007. səh. 160.
- ↑ Əliyeva Yeganə Akif qızı
- ↑ Aliyeva Y. - webofscience
- ↑ Əliyeva Y. "Kitabi-Dədə Qorqud" dastanında "mədəniyyət ideyası" "Ortaq Türk keçmişindən ortaq türk gələcəyinə" III uluslararası folklor konfransının materialları. Bakı. 2005. səh. 459-461.
- ↑ Алиева Е. Идеи гуманизма и межкультурного диалога в наследии Низами Гянджеви. «От Низами до Навои: времен связующая нить». Коллективная монография (rus). Москва. Материалы Московского Форума.: Канон-Плюс. 2024. səh. 386-399. ISBN 588-3-738699, 978-5-88-3738691.
- ↑ Əliyeva Y. İmadəddin Nəsiminin mədəniyyət refleksiyalarında insanın apologetikası. Mədəniyyət: Problemlər və perspektivlər. Doktorant və gənc tədqiqatçılarının XIII Beynəlxalq elmi konfransının materialları. Nəsimi – 650. Bakı: ADMİU. 2019. səh. 42-46.
- ↑ Əliyeva Y. "Füzulinin kulturoloji təfəkkür irsində bədii-fəlsəfi ideyalar". Sənət Akademiyası. Beynəlxalq elmi-nəzəri jurnal. № 2(31) (2025): 162-170.
- ↑ Əliyeva Y. "XVII – XVIII əsrlərdə Azərbaycanın fəlsəfə və ictimai-siyasi fikir nümayəndlərinin əsərlərində kulturoloji problemaktika". Mədəniyyət dünyası. Elmi-nəzəri məcmuə. XIV buraxılış (Bakı: ADMİU, 2007): 85-92.
- ↑ M.F.Axundzadə. Axundzadə, M.F. Kəmalüddövlə məktubları. Bakı: Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti: Qanun2012. 2012. səh. 159 s.
- ↑ Əliyeva Y. "Azərbaycan maarifçiliyi və Mirzə Kazım bəyin kulturoloji görüşləri". Mədəniyyət dünyası, elmi-nəzəri məcmuə. X buraxılış (Bakı: Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti). 2005: s.143-148.
- ↑ Əliyeva Y. "Sovet dövründə Azərbaycanda mədəniyyətin öyrənilməsi". Mədəniyyət dünyası, elmi-nəzəri məcmuə. XI buraxılış (Bakı: Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti). 2006.
- ↑ Məmmədov F. Yüksək mədəniyyətli insan (az.). Bakı: OL MMC. 2025. səh. 300 s.
- ↑ Абдуллаева Р.Г. Проблема художественного стиля в информационной культуре. . Баку: Элм. 2003. səh. 256с.
- ↑ Məmmədova-Sarabskaya R. Azərbaycan musiqi mədəniyyətinin simaları (az.). Bakı: Optimist. səh. 110 s.
- ↑ Mehdi, N. Çətin və dolaşıq durumların kulturolojisi: Şərq və Qərb mədəniyyətlərində virtual örtüyün “kosmoqoniyası” (az.). Bakı: Qanun. 2001. səh. 300 s.
- ↑ Suleymanlı M. XX əsrin əvvəllərində Azərbaycan kulturoloji fikri [Mətn] : fəls. üzrə e. d-ru e. dər. al. üçün təq. ed. dis.: 6219.01 /M. A. Süleymanlı ; AMEA, Fəlsəfə və Hüquq İn-tu (az.). Bakı. 2014. səh. 352 s.
- ↑ Əsədova M. Mədəniyyət və qloballaşma: dərs vəsaiti (az.). Bakı. 2017.
- ↑ Əhmədova T. Müsəlman ölkələrində milli maarifçilik, tərbiyə və şüurun inkişafı problemləri (ərəb ölkələri nümunəsində) / Sosial kulturologiya. Dərslik (az.). Bakı: Sabah. 2010. səh. 2010.–260 s. – s.211-218.
- ↑ Алиева Е.А. "Модель глобального диалога в культурологических воззрениях азербайджанских интеллектуалов ХХI века". Вестник Томского государственного университета. Культурология и искусствоведение. 53 (2024): 5-22.
- ↑ "Əliyeva Y."
- ↑ Мир-Багирзаде. Культура исламской цивилизации. Баку: Элм. 2011. səh. 250 C.
- 1 2 Sofiyev X. Şərq-Qərb mədəniyyətləri və Əhməd bəy Ağaoğlu (az.). Bakı: Ocaq. 2004. səh. 240 s.
- 1 2 "Dissertasiyaların Elektron məlumat bazası. Mədəniyyət. Elm. Maarif. Pedaqoji elmlər". https://anl.az (az.). Azərbaycan Milli Kitabxanası.
- ↑ "28. "Simurq" "Yüksək mədəniyyətli Azərbaycan vətəndaşı" layihəsini icra etməkdədir". https://edebiyyatveincesenet.az (az.). Kənan Məmmədli, "Ədəbiyyat və incəsənət". 25.02.2025.