Butun axtardiqlarinizi tapmaq ucun buraya: DAXIL OLUN
  Mp4 Mp3 Axtar Yukle
  Video Axtar Yukle
  Shekil Axtar Yukle
  Informasiya Melumat Axtar
  Hazir Inshalar Toplusu
  AZERI CHAT + Tanishliq
  Saglamliq Tibbi Melumat
  Whatsapp Plus Yukle(Yeni)

  • Ana səhifə
  • Təsadüfi
  • Yaxınlıqdakılar
  • Daxil ol
  • Nizamlamalar
İndi ianə et Əgər Vikipediya sizin üçün faydalıdırsa, bu gün ianə edin.

Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyəti

  • Məqalə
  • Müzakirə

Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyəti (kürd. Komela Tealîya Kurdistanê,[1] türk. Kürdistan Teali Cemiyeti), və ya Kürdüstanın İnkişafı Cəmiyyəti — Osmanlı imperiyasında müstəqil kürd dövləti qurmağı hədəfləyən təşkilat.[2] Təşkilat gizli şəkildə 6 noyabr 1917-ci il tarixində Konstantinopolda yaradılmış,[3] 17 dekabr 1918-ci il tarixində isə rəsmi olaraq fəaliyyətə başladığını elan etmişdir. Mərkəzi İstanbul şəhərində yerləşmişdir.[4][5] Cəmiyyət müstəqil və ya muxtar Kürdüstan tələblərini Sevr müqaviləsinə və ABŞ Prezidenti Vudro Vilson tərəfindən irəli sürülmüş 14 maddəyə əsaslandırmışdır. Təşkilat Türkiyənin şərq vilayətlərində çoxsaylı yerli şöbələr formalaşdırmışdır.[6]

Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyəti
Növü könüllü assosiasiya
Yaranma tarixi 1918
Mərkəzi
  • Konstantinopol
Vikianbarın loqosu Vikianbarda əlaqəli mediafayllar

Strukturu

Cəmiyyətin rəhbərliyi təxminən on il əvvəl fəaliyyət göstərmiş sələf təşkilatın rəhbərliyi ilə demək olar ki, eyni olmuşdur. Rəhbər heyətə Əbdülqədir Übeydulla və Emin Əli Bədirxan ilə yanaşı, sürgündə olan Mehmed Şərif Paşa daxil olmuş, onun təmsilçisi qismində isə qardaşı Kürd Fuad Paşa çıxış etmişdir.[7] Cəmiyyət rəhbərlik strukturuna görə, prezident Əbdülqədir Übeydulla, vitse-prezidentlər Emin Əli və Fuad Paşa, baş katib Həmdi Paşa və xəzinədar Abdulla Əfəndidən ibarət olmuşdur.[3]

 
 
Təşkilatın iki vitse-prezidenti Emin Əli Bədirxan (solda) və Kürd Fuad Paşa (sağda)

Cəmiyyətin digər tanınmış üzvlərinin ümumi sayı 176 nəfər təşkil etmişdir. Onların arasında Məvlanzadə Rüfət bəy[8] və Mustafa Yamulki də olmuşdur.[3] Bundan başqa, Hüseyn Şükrü (Baban) bəy, Məhyəddin Nami bəy, Babanzadə Hikmət bəy, Necməddin Hüseyn, Rəşid Ağa, Arvasizadə Mehmed Şöfiq, Mehmed Mehdi, Emin Feyzi, Vanlı M. Səlim Begi, Bərzəncizadə Əbdülvahid, Lav Rəşid, Əbdürrəhim Rəhmi və Yəmləkizadə Əziz təşkilatın üzvlərini sırasına daxil idi.[9][10][11][12][13][14]

Cəmiyyətə üzvlük yalnız kürdlərlə məhdudlaşdırılmamışdır. Britaniya Ordusunun zabiti Con Dankan qeyd etmişdir ki, təşkilatın nizamnaməsinə əsasən, namizəd üzvlər mövcud üzvlərdən birinin tövsiyəsini təqdim etməli idilər.[15]

Mənbələrdə Səid Nursinin təşkilat üzvləri arasında olduğunu bildirilmişdir, lakin bu məlumat şübhə altına alınmışdır. Bu şübhəlilərin fikrinə görə, bu məlumat Səid Nursinin öz ifadələri ilə ziddiyyət təşkil edir.[16][17][18][19]

Tarixi

30 dekabr 1918-ci ildə Daxili İşlər Nazirliyinə təqdim edilmiş ərizə ilə yaradılmışdır, lakin daxili nizamnaməsində təsis tarixi 19 noyabr 1918-ci il kimi göstərilmişdir.[20] Bu cəmiyyətin Britaniya hökumət rəsmiləri, həmçinin Azadlıq və Razılıq Partiyası ilə əlaqələri var idi.[21] Dövrün ABŞ və Fransanın hərbi attaşelik hesabatlarına görə, Britaniya imperiyası bu dəstək vasitəsilə Mosulda yerləşən neft yataqları üzərində dominantlıq yaratmaq istəyirdi.[22][23]

22 dekabr 1918-ci ildə Azadlıq və Razılıq Partiyası ilə Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyəti arasında müqavilə imzalanmışdır. Bu müqavilə cəmiyyət adından onun prezidenti Əbdülqədir Übeydulla, həmçinin onun üzvləri Səid və Mehmed Əli, Azadlıq və Razılıq Partiyası adından isə Zeynəlabidin (Konya millət vəkili), Vasif (Karəsi millət vəkili) və Mustafa Sabri Əfəndi tərəfindən imzalanmışdır. Müqaviləyə əsasən, kürd əhalisinin daha çox cəmləşdiyi bölgələrdə, İslam xilafətinə və Osmanlı sultanlığına sadiq qalmaq şərti ilə muxtariyyət idarəçiliyi təmin ediləcəkdi.[24]

1919-cu ilin yanvar ayında Cəmiyyət Konstantinopolda fəaliyyət göstərən Britaniya ali komissarı Ser Somerset Artur Qof-Kaltorp vasitəsilə London hökumətinə ünvanladığı məktubda məqsədlərini dörd əsas bənd üzrə ifadə etmişdir. Məktubda kürdlər üçün dəqiq müəyyən edilmiş coğrafi ərazinin ayrılması, Antanta dövlətləri tərəfindən ərəblərə, ermənilərə, xaldeylərə, aysorlara və digər kiçik xalqlara göstərilən imtiyazlarla eyni münasibətin kürdlərə də şamil edilməsi, kürdlərə özünüidarə hüququnun verilməsi və xüsusilə Britaniya hökumətindən kürdlərin hüquq və maraqlarının qorunmasına, onların sivilizasiya və tərəqqi yolunda dəstəklənməsinə yardım göstərilməsi xahiş olunmuşdur.[25]

1919-cu ilin iyun ayında keçirilmiş illik konfransda Cəmiyyət ABŞ Prezidenti Vudro Vilsonun 14 maddəsini siyasi proqramının mərkəzinə yerləşdirməyə səs vermiş, əgər kürdlər milli hüquqlarını təmin edə bilməsələr, "əsrlər boyu zülm və hüquqsuzluq şəraiti"ndə qalacaqları barədə xəbərdarlıq etmişdir. Konfransda həmçinin, kürdlərin öz vətənlərində idarəetmə formasını seçmək hüququna malik olduqları və digər xalqlar kimi milli hüquqlar uğrunda mübarizə aparmalarının legitim olduğu bəyan edilmişdir.[25] Assosiasiyanın prezidenti Əbdülqədir Übeydulla və digər üzvlərinin Britaniya hökumət rəsmiləri ilə muxtariyyət, müstəqillik və digər məsələlərlə bağlı müstəqil danışıqlar aparması İstanbul hökumətini narahat edirdi. 18 iyun 1919-cu ildə sədrəzəm Kürəkən Fərid Paşa hökumətinin kabinet iclasında Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyətinin siyasətlə məşğul olmaması məsələsi müzakirə edilmişdir. İstanbul hökuməti Əbdülqədir Übeydullanın müstəqil Kürdüstan qurmaq məqsədilə Britaniya ilə olan görüşlərini izləyirdi. Nəticə etibarilə, 10 iyul 1919-cu ildə cəmiyyətin prezidenti Əbdülqədir Übeydulla və onun aparıcı şəxsləri – Emin Əli Bədirhan, Mövlanzadə Rüfət və kapitan Emin bəy Babı-aliyə çağırılmış və onlarla görüş təşkil edilmişdir. İstanbul hökumətini iclasda Dəniz Qüvvələri naziri Hüseyn Avni Paşa, keçmiş Hərb naziri Abuq Əhməd Paşa və keçmiş Şeyxülislam Heydərizadə İbrahim Əfəndi təmsil etmişdir. Cəmiyyətin üzvlərinə siyasətlə məşğul olmaqdan, xarici nümayəndələrlə görüşməkdən və ya müstəqillik uğrunda çalışmaqdan çəkindirilmişdir.[26] Bu görüşdə Mövlanzadə Rüfətin sözləri gərginliyə səbəb olmuşdur. Mövlanzadə Rifat Vilson prinsiplərinə görə müstəqil Kürdüstan tələblərinə qarşı çıxmağın mümkün olmadığını, kürdlərə azadlıq və təhlükəsizlik təmin edə biləcək yeganə dövlətin İngiltərə olduğunu və İstanbul hökumətinin əvvəlcə öz işləri ilə məşğul olmalı olduğunu bildirmiş, Əhməd Paşa isə buna öz etirazını sərt şəkildə bildirmişdir.[27]

Cəmiyyət 1919-cu ildə Konstantinopolda yerləşən mənzil-qərargahında keçirilən iclasda Mehmed Şərif Paşanın Paris Sülh Konfransında kürd xalqının yeganə nümayəndəsi təyin edilməsi barədə təklifi yekdilliklə qəbul etmişdir.[28] Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyəti nümayəndə heyəti Paris Sülh Konfransında kürdləri təmsil etmiş və burada kürdlərin siyasi hüquqlarının tanınmasını tələb etmişdir.[29] Osmanlı tərəfinin nümayəndələri Boqos Nubar Paşa və Mehmed Şərif Paşa müstəqil Ermənistan və Kürdüstan dövləti yaratmaq barədə razılığa gəlmişdilər.[27]

Britaniya siyasəti şərqdə müstəqil kürd və erməni dövlətləri qurmağı hədəfləyirdi. Bu, onlarla bolşeviklər arasında bufer zonası yaradacaq, eyni zamanda milliyyətçi qüvvələri nəzarət altında saxlayacaq və atəşkəs şərtlərini qəbul etməkdən imtina edənlərə qarşı istifadə olunacaqdı. Britaniyalılar tarixi hadisələrə görə erməniləri və kürdləri birləşdirməyin çətinliyini başa düşmüşdülər, çünki bəzi kürdlər erməni hakimiyyətindənsə, türk hakimiyyətini üstün tutacaqdılar.[30] 23 sentyabr 1920-ci ildə Britaniya Xarici İşlər nazirliyinin tərcüməçisi ser Endrü Rayan kürdlərdən türklərə qarşı istifadənin potensial mənfi nəticələri barədə məlumat vermişdir.[30][31]

Cəmiyyətin Sivas konqresini dağıtmaq və Mustafa Kamal Paşanı aradan qaldırmaq cəhdində iştirak etdiyini göstərən dəlillər dərc olunmuşdur. 8 iyun 1919-cu ildə Diyarbəkir qubernatoru vəzifəsini icra edən Mustafa bəy IX Ordunun müfəttişi Mustafa Kamal Paşaya teleqram göndərmişdir. Teleqramında o, bəzi gənclərdən ibarət Kürdüstan Yüksəlişi Cəmiyyətinin Süleymaniyyənin siyasi administratoru Edvard Vilyam Çarlz Noel ilə birlikdə Britaniya himayəsi altında Kürdüstan dövləti yaratmaq ideyasını təbliğ etməklə ictimai qınaqlara səbəb olduğunu yazmışdır. O, bu vəziyyətin cəmiyyətlər haqqında qanunlara zidd olduğunu və cəmiyyətin bağlandığını və onlara qarşı məhkəmə proseslərinin başlandığını bildirmişdir.[32] 15 iyun 1919-cu ildə IX Ordunun müfəttişi Mustafa Kamal Paşa bu teleqrama kodlu teleqramla cavab vermişdir. O, hər kəsin bütün millətin yaşamasını və müstəqilliyini xilas etmək üçün birləşdiyi bir dövrdə xarici dövlətin himayəsinə müraciət etmiş, zillət və əsirlikdə yaşamağı seçən hər cür təşkilatı dağıtmağın son dərəcə vətənpərvər və zəruri bir vəzifə olduğunu və bunun ölkəni separatçılığa aparacağını yazmışdır. O həmçinin, Kürdüstan Yüksəlişi Cəmiyyəti ilə bağlı görülən tədbirləri düzgün hesab etdiyini bildirmişdir.[33]

1919-cu ilin əvvəllərində Cavad Dursunoğlu və Süleyman Nazif Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyətinin qəbuluna getmiş, onlardan "Şərq Vilayətləri Milli Hüquqları Müdafiə Dərnəyi"nin yaradılmasına kömək etmələrini istəmişdilər. Əbdülqədir Übeydulla və təşkilat rəhbərləri onları geri çevirmiş, Antanta dövlətlərinin tərəfini tutacaqlarını bildirmişdilər.[34] 17–20 aprel 1920-ci il tarixləri arasında Fərid Paşa Anadoluda sülh müqaviləsinin şərtlərini qəbul etməkdən imtina edən Mustafa Kamalı dayandırmaq üçün Britaniya tərəfinə Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyətindən istifadə etməyi təklif etmişdir. Admiral Con de Robbek Corc Kurzenə Fərid Paşa ilə görüşdüyünü bildirmişdir. De Robbek Fərid Paşanın müqavilənin şərtlərinə uyğun olaraq ayrı bir kürd dövləti qurmaq üçün Mustafa Kamala qarşı kürdlərdən istifadə etməyi təklif etdiyini bildirmişdir.[30][35] Sevr müqaviləsinin imzalanmasından üç ay sonra cəmiyyət Kiçik Asiyanın şərqində, Dərsim bölgəsində yaşayan kürdmənşəli ələvi Qoçgiri tayfasının üsyanını dəstəkləmişdir. Sənədlərdə bu üsyanın türk milliyyətçiliyinə qarşı mübarizə məqsədilə İngiltərə tərəfindən dəstəkləndiyi göstərilmişdir.[2] Türkiyə İstiqlaliyyət müharibəsi dövründə təşkilatın keçmiş üzvləri 1921-ci ildə Qoçgiri üsyanı kimi tanınan qiyama cəhd etmiş, bu proses Britaniya ordusunun mayoru Edvard Vilyam Çarlz Noel tərəfindən təşviq edilmişdir,[36] lakin üsyan üç ay ərzində Türkiyə ordusu tərəfindən yatırılmış və 17 iyun 1921-ci il tarixində məğlubiyyətlə nəticələnmişdir.[37]

Cəmiyyət eyni zamanda kürd dilinin və mədəniyyətinin təşviqini qarşısına məqsəd qoymuşdur.[38] Nizamnamədə təşkilatın əsas hədəfinin kürd əhalisinin rifahına dəstək vermək olduğu qeyd edilmişdir. Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyəti 1918–1919-cu illərdə Osmanlı türkcəsində, həmçinin kurmanc və soran dillərində nəşr olunan "Jîn" (hərf. "Həyat") adlı həftəlik jurnal buraxmışdır. Təşkilatın tanınmış qurucuları və erkən üzvləri sırasında Əbdülqadir Übeydulla və Seyyid Abdulla, Emin Əli Bədirxan, Kamuran Əli Bədirxan, Mehmed Əli Bədirxan]], eləcə də doktor Mehmed Şükrü Səkban yer almışdır.[4][39][40] Əbdülqədir Übeydulla 1910-cu ildən Osmanlı parlamentinin üzvü olmuş, Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyətinin yaradılmasından sonra da Osmanlı siyasi həyatında mövqeyini qoruyub saxlamış[41] və cəmiyyətin ilk prezidenti kimi fəaliyyət göstərmişdir.[39] 1919-cu ildə Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyətinin qadınlar şöbəsi yaradılmışdır.[42] Bununla belə, gələcək Türkiyə dövləti daxilində muxtariyyət tərəfdarı olan Seyyid Əbdülqadir ilə kürd müstəqilliyini müdafiə edən Bədirxan arasında fikir ayrılıqları dərinləşmiş, nəticədə təşkilat parçalanmış və 1920-ci ildə Bədirxan Kürd Sosial Təşkilatlanması Cəmiyyətini yaratmışdır.[43]

Üsyandan sonra Kürdüstanın Yüksəlişi Cəmiyyəti Türkiyə Böyük Millət Məclisi tərəfindən qadağan edilmişdir. Təşkilatın keçmiş rəhbərləri, xüsusilə prezidenti Seyyid Əbdülqədir, onun oğlu Seyyid Mehmed, doktor Fuad Bərxo və jurnalist Hizanizadə Kamal Fövzi 27 may 1925-ci il tarixində Diyarbəkir İstiqlal Məhkəməsi tərəfindən Şeyx Səid üsyanını dəstəkləməkdə ittiham olunmuş və edam edilmişdir. Təşkilatın liderlərindən biri olan Mikdad Midhət Bədirxan Qahirədə nəşr edilən ilk kürddilli "Kurdistan" qəzetinin naşiri olmuşdur.[44]

İstinadlar

  1. ↑ "Mewlanzade Rifat û Rojnameya Serbestî" (kürd və ingilis). İstifadə tarixi: 21 dekabr 2019.
  2. ↑ 1 2 The Kurdish nationalist movement: opportunity, mobilization, and identity, by David Romano, p.28.
  3. ↑ 1 2 3 Ozoglu, Hakan. Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries. SUNY Press. 2004. 147. ISBN 0791459934.
  4. ↑ 1 2 Özoğlu, Hakan. Kurdish Notables and the Ottoman State: Evolving Identities, Competing Loyalties, and Shifting Boundaries (ingilis). SUNY Press. 1 yanvar 2004. 88–89. ISBN 978-0-7914-5994-2.
  5. ↑ Özoğlu, Hakan. ""Nationalism" and Kurdish Notables in the Late Ottoman–Early Republican Era". International Journal of Middle East Studies. 33 (3). 2001: 387. doi:10.1017/S0020743801003038. ISSN 0020-7438. JSTOR 259457.
  6. ↑ Robert W.Olson (1989), p.28–29
  7. ↑ Chaliand, Gérard. A People Without a Country: The Kurds and Kurdistan. Zed Books. 1993. 32. ISBN 1856491943.
  8. ↑ Türk Parlamento tarihi Araştırma Grubu, Türk Parlamento Tarihi Millî Mücadele ve T.B.M.B.I.Dönem 1919-1923, III. Cilt: I. Dönem Milletvekillerinin Özgeçmişleri (Türkiye Büyük Millet Meclisi Vakfı Yayınları No. 6), TBMM Basımevi Müdürlüğü, Ankara, s. 180.
  9. ↑ T. Zafer Tunaya, Türkiye'de Siyasi Partiler, C. II Mütareke Dönemi, İstanbul 1986, s. 186-187
  10. ↑ "Selçuk Üniversitesi Tarih bölümü internet sayfası, Zararlı Cemiyetler". 18 dekabr 2007 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  11. ↑ Bilâl Şimşir, Kürtçülük 1787-1923, ISBN 978-975-22-0215-3
  12. ↑ Tunaya, Tarık Zafer, Türkiye'de Siyasal Partiler
  13. ↑ Hakan Özoğlu, Osmanlı Devleti ve Kürt milliyetçiliği
  14. ↑ Suat Parlar, Türkler ve Kürtler
  15. ↑ Henning, Barbara. Narratives of the History of the Ottoman-Kurdish Bedirhani Family in Imperial and Post-Imperial Contexts: Continuities and Changes. University of Bamberg Press. 2018. 416. ISBN 978-3863095512.
  16. ↑ "Yanlış tanıtılmaya çalışılan dahi:Said Nursi, Ahmet Akgündüz". 12 dekabr 2008 tarixində orijinalından arxivləşdirilib.
  17. ↑ Mustafa Nezihi Polat, Mülâkat, Erzurum 1964, s. 30-34
  18. ↑ Necmeddin Şahiner, Bilinmeyen Taraflarıyla Bediüzzaman Said Nursi, İstanbul 1979, s. 214-216.
  19. ↑ "Recep Çelik, 'Millî Mücadele'de Bediüzzaman Said Nursi', Köprü dergisi, 'Bediüzzaman özel sayı' (2000 Bahar)". 2 iyun 2008 tarixində arxivləşdirilib.
  20. ↑ Türkiye'de Siyasal Partiler, T. Zafer Tunaya, ISBN 975470645-X
  21. ↑ Atatürk, Mustafa Kemal. Nutuk, Memleket içinde ve İstanbul'da millî varlığa düşman kuruluşlar (türk). Kara Harp Okulu web sitesi. 1927. 24 iyun 2008 tarixində arxivləşdirilib. Bu dernekler dışında, memleket içinde daha başka birtakım dernek ve kuruluşlar da ortaya çıkmıştır. Bunlar arasında Diyarbakır, Bitlis, Elâzığ illerinde, İstanbul'dan idare edilen Kürt Teali Cemiyeti vardı. Bu derneğin amacı yabancı devletlerin himâyesi altında bir Kürt devleti kurmaktı.
  22. ↑ Mumcu, Uğur. Koçgiri Ayaklanması // Kürt-İslam Ayaklanması 1919-1925 (türk). um:ag Vakfı Yayınları. 1991. 32–33. ISBN 978-605-4274-65-9.
  23. ↑ Duru, Orhan. Amerikan Gizli Belgeleriyle Türkiye'nin Kurtuluş Yılları (türk). Milliyet Yayınları. 1978. səh. 161–166.
  24. ↑ Şerafettin, Turan. Türk Devrim Tarihi. 2. Bilgi. ISBN 9754943036. Çoğunlukla Kürt kavimlerinin oturduğu memleketlerde siyaset yönünden İslam Halifeliğine ve Osmanlı Saltanatına bağlı kalmak koşuluyla, bütün halkın çoğunluğunca seçilen bir yönetimin başkanlığı altında özerk bir yönetime sahip olacaktır.
  25. ↑ 1 2 Güneş, Murat Tezcür. A Century of Kurdish Politics: Citizenship, Statehood and Diplomacy. Routledge. 2020. 16. ISBN 978-1000008449.
  26. ↑ Şimşir, Bilal. Kürtçülük (türk). Bilgi. səh. 312. ISBN 9752202153. 11 dekabr 2011 tarixində arxivləşdirilib. Kürdisyan Teali Cemiyeti yöneticilerinin bir Kürdistan devleti kurmak amacıyla İngilizlerle gizlice görüşmeler yapmaları Türk Hükümetinin gözünden kaçmamıştı. Cemiyet Başkanı Şeyh Abdülkadir Efendi ve arkadaşları açıklama yapılmak üzere Babıâli'ye çağrıldılar. Görüşmeye Bahriye Nazırı Avni Paşa, eski Harbiye Nazırı Ahmet Abuk Paşa ve eski Şeyhülislam Haydarizade İbrahim Efendi katıldılar. Kürdistan Teali Cemiyeti'nden de başkan Abdülkadir Efendi'den başka Emin Ali Bedirhan, Mevlânzâde Rifat ve Yzb. Emin Bey katıldılar. Hükümet temsilcileri Cemiyet üyelerini, Osmanlı Devletinden ayrılıp bir Kürdistan kurmaya çalışmakla, yetkileri olmadığı halde İngilizlerle görüşme yapmakla suçladılar ve yabancı devletlerle görüşme yetkisinin hükümete ait olduğunu söylediler.
  27. ↑ 1 2 Şimşir, Bilal. . Bilgi. ISBN 9752202153 http://www.tulumba.com.tr/storeItem.asp?ic=zBK330297JI706 (#bare_url_missing_title). 11 dekabr 2011 tarixində arxivləşdirilib. Documents on British Policy 1919-1939, First series, Volume IV:1919, Her Majesty's Stationary Office, London, s.695-696, No.464'e ek istihbarat raporu
  28. ↑ Theolin, Sture. The Swedish Palace in Istanbul: A Thousand Years of Cooperation Between Turkey and Sweden. YKY. 2000. 114. ISBN 9750802586.
  29. ↑ Özoğlu, Hakan (2004), p. 112
  30. ↑ 1 2 3 Avcıoğlu, Doğan. Milli Mücadele Tarihi. 1. ISBN 9754780269. Lord Curzon, Türk direnmesini kırmakta Kürtçülüğün kullanılmasını düşünmüştür. Bu aynı zamanda Sadrazam Damat Ferit'in de fikridir.
  31. ↑ Baytok, Taner. İngiliz Kaynaklarından Türk Kurtuluş Savaşı. Kürtlerin birçoğunu siyasal düşünce bakımından Türklerden ayırmak zordur ve bunlar milliyetçilerin etkisi altındadır. Bir kısmı ise çeşitli biçimlerde Kürt milliyetçiliği gütmektedir...Bütün Kürtleri birleştiren tek şey, bölgelerinin Ermeni egemenliğine bırakılması fikrine karşı duydukları nefret...
  32. ↑ Atatürk, Mustafa Kemal. Belge 8, Diyarbakır Vali Vekilinden gelen telgraf 8 Haziran 1919 // Nutuk. 3 (vesikalar ve belgeler). Ankara: Türk Tarih Kurumu. 1927. ISBN 9751601401. Diyarbekir'de bazı gençlerden teşekkül eden Kürt Cemiyeti İngiliz Himayesinde bir Kürdistan istiklâliyetini takip eden propaganda yapması üzerine buraya gelen Süleymaniye hâkim-i siyasisi Mister Novil'in efkârına kapılarak beynelahali bunun şiddetle reddi ve bu teşebbüsatın Cemiyetler Kanununa adem-i mutabakatı hasebiyle mekûr cemiyet set ve vilâyetçe takibat-ı kanuniye yapılmakta bulunmuştur. Elveyn Diyarbekir'de İtilaf ve Hürriyet Fırkası mevcut olup bundan başka cemiyet yoktur efendim. Vali Vekili Mustafa
  33. ↑ Atatürk, Mustafa Kemal. Belge 9, Diyarbakır Vali Vekilliğine telgraf, 15 Haziran 1919 // Nutuk. c. 3 (vesikalar ve belgeler). Ankara: Türk Tarih Kurumu. 1927. ISBN 9751601401. Bütün milletin baka ve istiklâlini kurtarmak için birleştiği şu tarihî günlerde bir ecnebi devletin himayesine sığınarak zelil ve esir yaşamağı tercih eden her türlü içtihadatın, memleketi tefrikaya düşürecek her nevi cemiyâtın dağıtılması pek vatanî ve zarurî bir vazife olmakla Kürt Kulübü hakkında tarz-ı hareket âcizlerince de pek muvafık görülmüştür.
  34. ↑ Dursunoğlu, Cevat. Milli Mücadele'de Erzurum.
  35. ↑ Ulubelen, Erol. İngiliz Gizli Belgelerinde Türkiye. ISBN 9789756747810.
  36. ↑ Olson, Robert W. The emergence of Kurdish nationalism and the Sheikh Said Rebellion, 1880-1925 (ingilis). University of Texas Press. 1989. 53–54. ISBN 978-0-292-77619-7.
  37. ↑ Hülya Küçük, The Role of the Bektashis in Turkey's National Struggle, Brill, 2002, ISBN 9004124438, page 217.
  38. ↑ Özoğlu, Hasan (2004), p.82
  39. ↑ 1 2 Özoğlu, Hakan (2004), p.81
  40. ↑ Özoğlu, Hasan (2004), pp. 95–97
  41. ↑ Özoğlu, Hakan (2004), pp.91–92
  42. ↑ Özoğlu, Hasan (2004), p.113
  43. ↑ Özoğlu, Hasan (2004), p. 98
  44. ↑ Üngör, Umut. "Young Turk social engineering : mass violence and the nation state in eastern Turkey, 1913- 1950" (PDF). University of Amsterdam. səh. 241. İstifadə tarixi: 9 aprel 2020.
Mənbə — "https://az.wikipedia.org/w/index.php?title=Kürdüstanın_Yüksəlişi_Cəmiyyəti&oldid=8430227"
Informasiya Melumat Axtar