Hüquq dili

Hüquq dili hüquqi dil və ya qanun dili (rus. Язык закона, ing. Legal writing) — hüquq sahəsinin spesifikası və onun kommunikativ-peşəkar ehtiyacları ilə şərtlənən müvafiq üslubi, struktur və janr xüsusiyyətlərinə malik olan ədəbi dilin funksional bir növü.

Hüquq dili hüquqi aktların mövcudluğunun əsas forması kimi çıxış edən ən mühüm hüquqi hadisələrdən biridir. Bununla əlaqədar olaraq, hüquq dili yurisprudensiyanın mərkəzi məsələsidir və idrak, interpretasiya (şərh etmə) kimi əsas hüquqi problemlər məhz bu məsələ ilə sıx əlaqədardır.^[1]

Hüquq dilinin ümumi əlamətləri

Hüquqi dilin özünəməxsus spesifik cəhətləri, ənənələri, qaydaları, habelə məntiq və funksiya xüsusiyyətləri vardır. Bunlar birbaşa hüquqi tətbiq sahəsinin təsiri altında formalaşır. Hüquq, hüquqi doktrina və təcrübə hüquq sistemində istifadə olunan dilə əhəmiyyətli dərəcədə təsir göstərir. Xüsusilə hüququn yüksək mücərrədliyi (abstraktlığı), rəsmiyyəti və məcburiliyi hüquqi dilə ciddi təsir edən amillərdir.

Digər tərəfdən, hüquq dili fərdi hüquq sistemlərinin hüquqi ənənələrinin izlərini daşıyır. Hüquqi dilin oturuşmuş xüsusiyyətləri müasir dövrün hüquq ailələrini bir-birindən fərqləndirmək üçün istifadə olunan meyarlardan biridir.

Hüquq dili aşağıdakı xarakterik əlamətlərə malikdir:

Dəqiqlik, aydınlıq və müəyyənlik;
Anlaşıqlılıq və sadəlik;
Rasional qısalıq və informasiya dolğunluğu;
Konkretlik;
İnformasiya-öhdəlik xarakteri;
Sistemlilik və məntiqlilik;
Obyektivlik və neytrallıq;
Sabitlik (stabillik) və dil vasitələrinin normativliyi;
Rəsmiyyət, tamlıq və əsaslandırılmışlıq (motivasiya).

Hüquqşünasın fəaliyyətində dil həm informasiya daşıyıcısı, həm də təsir vasitəsi kimi çıxış edir. Dil vasitəsilə göstərilən təsir müxtəlif növlərdə ola bilər: fərdin fərdə, fərdin qrupa, fərdin auditoriyaya təsiri və s. Hüquqşünasın nitq fəaliyyəti şifahi və yazılı, daxili və xarici, dialoji və monoloji, gündəlik və peşəkar, hazırlanmış və hazırlanmamış nitq formalarında təsnif edilə bilər.

Hüquq dilinin funksiyaları aşağıdakılardır:

Nominativ funksiya: Hüquqi reallıqlar və anlayışlarla tanışlıq;
Qnoseoloji funksiya: İctimai-hüquqi inkişaf və hüquqi təcrübənin ötürülməsi üsulu;
Aksioloji funksiya: Hüquqi və mənəvi-etik qiymətləndirmənin verilməsi;
Kommunikativ funksiya: Hüquqi ünsiyyət imkanı;
Mədəniyyətdaşıyıcı funksiya: Hüquqi bilik və hüquq mədəniyyəti irsinin təkmilləşdirilməsi və ötürülməsi;
Estetik funksiya: Hüquqi mətnin linqvistik mükəmməlliyinin bütün hüquqi sənədlər üçün etalon rolunu oynaması.^[2]

Hüquqi terminlər

Hüquqi termin — hüquq sistemində istifadə olunan anlayışların adı olan söz və ya söz birləşməsidir.

Hüquq doktrinası hüquqi terminologiyanın istifadəsinə dair bir sıra tələblər hazırlamışdır:

Həqiqi məna: Terminlərin ümummilli dil standartında qəbul edilmiş hərfi və adi sabit mənasında istifadə edilməsi. Terminləri öz birbaşa mənasından kənar mənalarda istifadə etmək yolverilməzdir.
Dəqiqlik: Hüquqi terminlərin dəqiqliyi və mənasının birmənalılığı hüquqi müəyyənlik və ədalətin vacib şərtləridir.
Vahidlik: Hüquqi terminologiyanın yaradılması və istifadəsi zamanı sinonimliyin (eynimənalılıq), omonimliyin (səsləniş eyniliyi) və çoxmənalılığın yolverilməzliyi.
İyerarxik müvafiqlik: Terminologiyanın iyerarxik cəhətdən uzlaşması, ilk növbədə Əsas Qanunun (Konstitusiyanın) və ümumiyyətlə qanunların terminologiyasına riayət edilməsi.
Müyəssərlik: Terminlərin başa düşülməsi üçün kifayət qədər əlçatan olması.
Sabitlik: Hüquqi terminologiyanın istifadəsində davamlılıq və sabitlik; kifayət qədər ciddi əsaslar olmadan istifadə olunan terminologiyanın dəyişdirilməməsi tələbi.
Məntiqi bağlılıq: Məzmunca yaxın olan anlayışlar mümkün qədər oxşar, eyniköklü terminlərlə işarələnməlidir (məsələn: hüquq — hüquqi, hüquq sahibi, hüquqi fəaliyyət).
Neytrallıq: Ekspressivliyin və emosionallığın olmaması.

Hüquqi terminlər bəzən qanunvericilikdə, xüsusən də "norma-definisiya" (tərif verən normalar) adlanan hissələrdə qəti müəyyən edilmiş öz tərifini alır. Bundan əlavə, bir çox termin hüquq doktrinasında sabit tərifə malikdir və onların rəsmi sənədlərdə tətbiqi normativ tərif tələb etmir. Bununla belə, hüquqi terminlərin dəqiq müəyyən edilmiş hüquqi tərifi olmadan istifadə edilməsi tez-tez interpretasiya (şərh) zamanı fikir ayrılıqlarına səbəb olur.

Hüquqi terminlərin təsnifatı

Hüquqi terminlərin müxtəlif meyarlar üzrə təsnifatı mövcuddur:

Mənbəyinə və leksik tərkibinə görə:
- Ümumişlək terminlər: Gündəlik dildə istifadə olunan, lakin hüquqi mətndə öz ilkin mənasını saxlayan sözlər;
- Xüsusi-hüquqi terminlər: Yalnız hüquq sahəsinə məxsus olan və spesifik hüquqi məna daşıyan sözlər (məsələn: iddia, apellyasiya, qətimkan tədbiri);
- Texniki terminlər: Digər elm və texnika sahələrindən (tibb, iqtisadiyyat, mühəndislik və s.) hüquqa daxil olan terminlər (məsələn: rəqəmsal imza, deflyasiya).

Tətbiq sahəsinə görə:
- Hüquq doktrinasının terminologiyası (elmi əsərlər və nəzəriyyələr);
- Hüquqi təcrübənin terminologiyası (məhkəmə və istintaq fəaliyyəti);
- Normativ-hüquqi aktların, hüquqtətbiqetmə aktlarının və interpretasiya (şərh) aktlarının terminologiyası.

Sözdüzəltmə tiplərinə görə:
- Sadə (köklü) sözlər;
- Düzəltmə və mürəkkəb sözlər;
- Söz birləşmələri;
- Abreviaturlar (ixtisarlar);
- Törəmə leksika.^[3]

İstinadlar

↑ Mellinkoff, David. The Language of the Law (ingilis). Little, Brown and Company. 1963. ISBN 978-0316566278.
↑ Tokarska, A. S. Ukrainian Language for Professional Purposes for Lawyers (Українська мова фахового спрямування для юристів) (ukrayna). Legal Literature. 2008.
↑ Chulinda, L. I. Ukrainian Legal Terminology (Українська правнича термінологія) (ukrayna). Kyiv. 2005. 112.

Ədəbiyyat siyahısı

Губаева Тамара Владимировна Язык и право. М.: НОРМА, 2003. — 160 с.
Законодательная техника / Под ред. Ю. А. Тихомирова. М.: Городец, 2000. — 272 с.
Законодательный процесс. Понятие. Институты. Стадии. / Отв. ред. Р. Ф. Васильев. М.: Юриспруденция, 2000. — 320 с.
Солганик Г. Я. Стилистика текста. М.: Флинта, Наука, 1997. — 256 с.
Эффективная коммуникация: История, теория, практика. Словарь-справочник / Отв. ред. М. И. Панов. М.: Олимп, 2005. — 960 с.
Подробную библиографию см. здесь.

Əlavə ədəbiyyat siyahısı

International Legal English, written by Amy Krois-Lindner and TransLegal, is a coursebook for Cambridge ESOL’s International Legal English Certificate.
Bryan Garner’s Dictionary of Modern Legal Usage (Oxford University Press) is regarded as an authoritative guide to legal language, and is aimed at the practising lawyer.
Peter Butt and Richard Castle’s Modern Legal Drafting is a reference book aimed at the practising lawyer.
Legal English (2004) by Rupert Haigh and published by Routledge.
B.M.Gandhi's Legal Language, Legal Writing & General English ISBN 978-9351451228.
New ELS: English for Law Students written by Maria Fraddosio (Naples, Edizioni Giuridiche Simone, 2008) is a course book for Italian University Students.
The Scribes Journal of Legal Writing, created by Scribes: The American Society of Legal Writers.
The Oxford Handbook of Legal Correspondence (2006) by Rupert Haigh and published by Oxford University Press.

[1] Mellinkoff, David. The Language of the Law (ingilis). Little, Brown and Company. 1963. ISBN 978-0316566278.

[2] Tokarska, A. S. Ukrainian Language for Professional Purposes for Lawyers (Українська мова фахового спрямування для юристів) (ukrayna). Legal Literature. 2008.

[3] Chulinda, L. I. Ukrainian Legal Terminology (Українська правнича термінологія) (ukrayna). Kyiv. 2005. 112.

[1]

[2]

[3]