Giriş maneələri (ing. barrier to entry və ya ing. economic barrier to entry) — iqtisadiyyatda rəqabət nəzəriyyələrində istifadə olunan anlayışdır və yeni bir firmanın bazara daxil olması üçün ödəməli olduğu, lakin bazarda artıq fəaliyyət göstərən şirkətlərin ödəmədiyi və ya ödəməli olmadığı sabit xərci ifadə edir.[1]
Bazar daxilolma maneələri mövcud şirkətləri qoruduğu və bazarda rəqabəti məhdudlaşdırdığı üçün qiymətlərin bazar tarazlığından kənara çıxmasına səbəb ola bilər. Buna görə də bu anlayış xüsusilə rəqabət hüququ və antitrest siyasəti müzakirələrində mühüm əhəmiyyət daşıyır. Daxilolma maneələri tez-tez monopoliya və oliqopoliya kimi bazar strukturlarının yaranmasına və ya şirkətlərin bazar gücü əldə etməsinə səbəb olur.[2]
Bəzi hallarda daxilolma maneələri sənayenin təbiətindən irəli gələ bilər. Məsələn, brend sədaqəti (brand loyalty) yeni şirkətlərin bazara daxil olmasını çətinləşdirən təbii maneədir.[3] Hökumətlər də bəzi hallarda istehlakçıların qorunması və ictimai maraqları təmin etmək üçün qanunlar vasitəsilə bazara daxilolma məhdudiyyətləri yarada bilərlər. Digər hallarda isə bu maneələr bazara daxil olmaq üçün tələb olunan ictimai resursların məhdudluğu ilə bağlı ola bilər.[4]
1950-ci illərdən etibarən “bazar daxilolma maneəsi” anlayışı üçün müxtəlif və bəzən bir-birinə zidd təriflər irəli sürülmüşdür. Bu səbəbdən iqtisadi ədəbiyyatda vahid və hamı tərəfindən qəbul edilmiş tərif mövcud deyil.[1][5][6]
MakAfi, Mialon və Vilyams iqtisadi ədəbiyyatda geniş istifadə olunan bir neçə tərifi xronoloji ardıcıllıqla təqdim etmişdirlər.[1]
1956-cı ildə Co Beyn daxilolma maneəsini belə müəyyən etmişdir: “Sənayedə artıq fəaliyyət göstərən satıcıların potensial yeni satıcılar üzərində üstünlüyü; bu üstünlük mövcud firmaların qiymətləri rəqabət səviyyəsindən yuxarı qaldırmasına baxmayaraq yeni firmaların bazara daxil olmamasına səbəb olur.” McAfee və həmkarları bu tərifi tənqid edərək onun tautoloji xarakter daşıdığını qeyd etmişlər.[7]
1968-ci ildə Corc Stiqler daxilolma maneəsini “sənayeyə daxil olmaq istəyən firmanın ödəməli olduğu, lakin artıq bazarda fəaliyyət göstərən firmaların ödəmədiyi istehsal xərci” kimi izah etmişdir. Bu tərif də qeyri-müəyyən hesab edilmişdir, çünki yalnız cari xərcləri nəzərə alır.
1979-cu ildə Franklin Fişer daxilolma maneəsini “sosial baxımdan faydalı olduğu halda bazara daxil olmanın qarşısını alan hər hansı amil” kimi təsvir etmişdir.
1981-ci ildə Vilyam Baumol və Robert Villiq belə tərif vermişdirlər: “Daxilolma maneəsi yeni firmanın sənayeyə daxil olması üçün xərc tələb edən, lakin mövcud firmalara eyni dərəcədə xərc yaratmayan hər hansı amildir.”
1994-cü ildə Dennis Karlton və Ceffri Perloff daxilolma maneəsini “sahibkarın bazarda dərhal yeni firma yaratmasının qarşısını alan hər hansı amil” kimi müəyyən etmişlər. Lakin müəlliflər bu tərifi qeyri-praktik hesab edərək daha sonra “uzunmüddətli daxilolma maneəsi” anlayışından istifadə etmişlər.
2011-ci ildə Tomas Vilen və Devid Hanqer daxilolma maneəsini “şirkətin müəyyən sənayeyə daxil olmasını çətinləşdirən maneə” kimi təsvir etmişlər.[8]
Əsas daxilolma maneəsi — təkbaşına iqtisadi daxilolma maneəsi yaradan xərclərdir.
Köməkçi daxilolma maneəsi — təkbaşına bazara daxil olmanı əngəlləməyən, lakin digər maneələrin təsirini gücləndirən xərclərdir.[1][9]
Antitrest daxilolma maneəsi — bazara daxil olmanı gecikdirən və nəticədə sosial rifahın azalmasına səbəb olan xərclər kimi müəyyən edilir.[1] Bu anlayış yuxarıda verilmiş iqtisadi daxilolma maneəsi anlayışından fərqlənir. Antitrest maneəsi bazara daxil olmanı gecikdirə bilər, lakin mövcud firmalara mütləq üstünlük yaratmaya bilər.
Bütün iqtisadi daxilolma maneələri antitrest maneələri hesab olunsa da, bütün antitrest maneələri iqtisadi daxilolma maneəsi sayılmır.
Maykl Porter tərəfindən 2008-ci ildə nəşr olunmuş məqalədə qeyd olunur ki, yeni şirkətlər sənayeyə daxil olduqda əsas məqsədləri bazar payı əldə etməkdir və bunun üçün çox vaxt böyük resurslar tələb olunur. Bazara daxilolma təhlükəsinin səviyyəsi mövcud maneələrdən və bazarda fəaliyyət göstərən şirkətlərin reaksiyasından asılıdır. Porterə görə, yeni iştirakçılar üçün altı əsas daxilolma maneəsi mövcuddur.[10]
Birinci maneə təklif tərəfli miqyas iqtisadiyyatıdır. Bu, mövcud şirkətlərin məhsulu daha böyük həcmdə istehsal etməsi nəticəsində ümumi xərclərin azalması ilə bağlıdır. Belə şirkətlər sabit xərcləri daha çox məhsul vahidinə bölə, daha səmərəli texnologiyadan istifadə edə və ya təchizatçılarla daha əlverişli şərtlər əldə edə bilərlər.
İkinci maneə tələb tərəfli miqyas üstünlükləri və ya şəbəkə effektləridir. Bu vəziyyətdə alıcıların müəyyən bir məhsul üçün ödəməyə hazır olduqları məbləğ həmin məhsulu istifadə edən digər alıcıların sayından asılı olaraq artır. Şəbəkə effekti nəticəsində alıcılar daha böyük və tanınmış şirkətlərə daha çox etibar edə bilərlər. Bu isə yeni iştirakçıların bazara daxil olmasını çətinləşdirir.
Üçüncü maneə ilkin investisiya və fəaliyyət üçün tələb olunan kapitaldır. Yeni şirkətlər fəaliyyətə başlamaq üçün çox vaxt böyük maliyyə vəsaiti tələb edən istehsal infrastrukturu qurmalı, inventar yaratmalı və ilkin fəaliyyət dövründə yarana biləcək itkiləri maliyyələşdirməlidirlər. Reklam və tədqiqat və inkişaf kimi geri qaytarılması çətin olan xərclər bu maneəni daha da gücləndirir.
Dördüncü maneə şirkətin ölçüsündən asılı olmayan mövcud üstünlüklərdir. Bu üstünlüklər mövcud firmalara xərclər və keyfiyyət baxımından üstünlük verir. Belə üstünlüklərə mülkiyyət texnologiyası, xammala imtiyazlı çıxış, əlverişli coğrafi mövqe, formalaşmış brend identikliyi və illərlə toplanmış təcrübə daxildir.
Beşinci maneə paylama kanallarına qeyri-bərabər çıxışdır. Əksər şirkətlər məhsullarını bazara çıxarmaq üçün müəyyən paylama kanallarından istifadə edirlər. Yeni iştirakçılar bu kanallara çıxış əldə edə bilmədikdə, öz paylama şəbəkələrini qurmalı olurlar. Lakin topdan və pərakəndə satış kanalları məhdud olduqda və mövcud şirkətlər tərəfindən istifadə edildikdə, bazara daxil olmaq daha da çətinləşir.
Altıncı maneə məhdudlaşdırıcı hökumət siyasətidir. Dövlət siyasəti bəzi hallarda bazara daxilolmanı asanlaşdıra, digər hallarda isə məhdudlaşdıra bilər. Məsələn, lisenziyalaşdırma tələbləri, xarici investisiyalara məhdudiyyətlər və müxtəlif tənzimləmələr bazara girişə maneə yarada bilər. Bu vəziyyət xüsusilə spirtli içkilər və taksi xidmətləri kimi sahələrdə müşahidə olunur. Həmçinin intellektual mülkiyyət qanunları, ekoloji və təhlükəsizlik qaydaları da daxilolma maneələrini gücləndirə bilər.
Bundan əlavə, bazara daxil olmaq istəyən potensial iştirakçılar mövcud rəqiblərin reaksiyasını da nəzərə alırlar. Əgər bazarda fəaliyyət göstərən şirkətlər keçmişdə yeni iştirakçılara qarşı aqressiv strategiyalar tətbiq ediblərsə, bu yeni firmaların bazara daxil olmaq qərarına mənfi təsir göstərə bilər.
Eyni zamanda mövcud şirkətlərin böyük maliyyə resurslarına malik olması da potensial iştirakçıları çəkindirə bilər. Belə resurslara artıq pul vəsaitləri və istifadə olunmamış kredit imkanları daxildir. Bu imkanlar mövcud firmalara qiymətləri aşağı salmaq, bazar payını qorumaq və ya istehsal gücünü artırmaq imkanı verir ki, bu da yeni iştirakçılar üçün əlavə risk yaradır.[11]
- 1 2 3 4 5 McAfee, R. Preston; Mialon, Hugo M.; Williams, Michael A. "What Is a Barrier to Entry?" (PDF). American Economic Review. 94 (2). may 2004: 461–465. doi:10.1257/0002828041302235. İstifadə tarixi: 24 yanvar 2023 – California Institute of Technology vasitəsilə.
- ↑ Baker, Matthew C.; Stratmann, Thomas. "Barriers to entry in the healthcare markets: Winners and Losers from certificate-of-need laws". Socio-Economic Planning Sciences. 77. oktyabr 2021. doi:10.1016/j.seps.2020.101007. ISSN 0038-0121.
- ↑ Boyce, Paul. "Barriers to Entry Definition". Boycewire.com. 25 oktyabr 2022. İstifadə tarixi: 24 yanvar 2023.
- ↑ Hayes, Adam. "Barriers to Entry: Understanding What Limits Competition". Investopedia. 30 dekabr 2022. İstifadə tarixi: 24 yanvar 2023.
- ↑ West, Jeremy. Competition and Barriers to Entry (PDF) (Texniki hesabat). Organisation for Economic Co-operation and Development. yanvar 2007. İstifadə tarixi: 24 yanvar 2023.
- ↑ Lazaroff, Daniel E. "Entry Barriers and Contemporary Antitrust Litigation". UC Davis Business Law Journal. 7 (1). dekabr 2006. 29 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 24 yanvar 2023.
- ↑ Snider, Connan; Williams, Jonathan W. "Barriers to Entry in the Airline Industry: A Multidimensional Regression-Discontinuity Analysis of AIR-21". The Review of Economics and Statistics. 97 (5). 1 dekabr 2015: 1002–1022. doi:10.1162/REST_a_00455. ISSN 0034-6535.
- ↑ Wheelen, Thomas L.; Hunger, J. David. Strategic Management and Business Policy (PDF). Pearson Education. 2011. səh. 111. İstifadə tarixi: 21 aprel 2023.
- ↑ Shy, Oz; Stenbacka, Rune. Entry Barriers and Antitrust Objectives (PDF) (Texniki hesabat). dekabr 2005. İstifadə tarixi: 24 yanvar 2023 – ozshy.com vasitəsilə.
- ↑ Porter, Michael E. "The Five Competitive Forces That Shape Strategy". Harvard Business Review. 86 (1). yanvar 2008: 78–137. PMID 18271320. İstifadə tarixi: 24 yanvar 2023.
- ↑ Porter, Michael E. "How Competitive Forces Shape Strategy". Harvard Business Review. 57 (2). mart–aprel 1979: 137–145. İstifadə tarixi: 24 yanvar 2023.