Erlik Xan

Erlik obrazı daha universaldır, çünki o, reallıqda görünə və ya Ülgen kimi formasını dəyişə bilər. O, demək olar ki, bütün bütpərəst xalqların - həm şamanistlərin, həm də lamaistlərin inanclarında geniş yayılmışdır. Erlik və ya Efermus adına artıq qədim türk runik abidələrində tərk edilmiş adı kimi rast gəlinir (dildə Efermus "cəsədi verən və qaçıran", yer üzündəki ölülərin sahibi deməkdir). Bu adın qədim uyğur anlayışı olan "Erlik Xaqan" - cəhənnəm ağası anlayışından qaynaqlandığına inanılır^[1].

Saçları, gözləri və qaşları ilə atı qaradır. Çəngəl (cütlü) saqqalı dizlərinə qədər uzamış, yaşlı adamdır^[4]. Buynuzları ağac köklərinə, bığları çöl donuzunun dişlərinə bənzəyir. Yatağı qunduz derisindendir. Qədəhi insan kəlləsindəndir. Qamçısı qara ilandır. Doqquz oğlu ilə doqquz qızı vardır. Çənəsi çəkic kimidir. Yəhərlənmiş doqquz öküzü, gümüş boyunbağı var. Yeraltında dəmir sarayda yaşayır. Dəmirdən hazırlanmış bir qalxana ibadət edir. Qılıncı geniş tiyəli bir qılıncdır. Böyük və çirkin görünüşü var. Qara rənglə işarələnmişdir. Ona qara bir at qurban verilir. Erlikosaurus dinozavrı onun adını daşıyır ^[5].

Parlaq, qan kimi üzü olan Erlikin qara dəmirdən hazırlanmış qılınc və qalxanı var. Onun miniyi qara at və ya qara öküz təsvir edilmişdir. Qədim Uyğur incəsənətində Erklik xan öküz və ya öküz üzərində təsvir edilmişdir.

Türk mifologiyasında Erlik bəşəriyyətin yaradılmasında iştirak etmişdir^[6]. O, elçi tanrısı Maidere/Maidere-ni öldürmüş və buna görə də onu günah müəllimi də adlandırılar. O, bəzən totem ayısı kimi təsvir olunur.

Kayra Xan ilkin olaraq Erlik və onun qardaşını yaratdı^[7]. Altay əfsanəsinə görə, Erlik hələ göydə olarkən o İye adlı ruhlar yaratmışdır. Erlik özünü tanrı elan etdikdə ruhları ilə birlikdə yerə qovulmuşdur ^[8]. Başqa bir Altay əfsanəsində deyilir ki, Tanrı (Tenqri) Erlikə çəkic və zindan bəxş etmiş, lakin Erlik onlarla pislik etməyə başlayanda onun gücünü əlindən almışdır^[9]. Vasiliy Radlovun qeydlərinə əsasən Kayra ona sonsuz sulardan torpaq çıxarmaq vəzifəsi verir, lakin Erlik Xan yeri yaradarkən ağzında bir parça torpaq saxladı və bunu etdiyi məlum olduqda cəzalandırıldı^[10].

Başqa bir hekayədə isə, Erlikin gəlişindən əvvəl insanlar ölməz olublar. İnsanlar və heyvanlar dünyaya həddindən artıq çoxalıblar, ta ki bir qarğa dünyaya Ölümü çağırmağı təklif edənə qədər. Beləliklə, insanlar Erliyi çağırıblar və ölüm gəlib. Əvvəlcə bütün insanlar nə vaxt öləcəklərini bilirdilər və Tenqri ölüm tarixlərini gizlədənə qədər qorxu içində yaşayırdılar^[11].

Başqa bir hekayədə isə, Erlikin gəlişindən əvvəl insanlar ölməz olublar. İnsanlar və heyvanlar dünyaya həddindən artıq çoxalıblar, ta ki bir qarğa dünyaya Ölümü çağırmağı təklif edənə qədər. Beləliklə, insanlar Erliyi çağırıblar və ölüm gəlib. Əvvəlcə bütün insanlar nə vaxt öləcəklərini bilirdilər və Tenqri ölüm tarixlərini gizlədənə qədər qorxu içində yaşayırdılar ^[11].

Erlikin yaratdığı pis ruhlar bəşəriyyətə bədbəxtlik, xəstəlik və ölüm gətirirlər. Bu ruhlar Erlikin köməkçiləri kimi təsəvvür edilir. Bunlardan başqa, onun doqquz oğlu və qızı atalarına şər yolunda kömək edirlər. Erlikin qızları, xüsusən də qızlar öz gözəllikləri ilə bir şamanın rituallarla Ülgenə çatmağa çalışdığı zaman onun fikrini dəyişdirməyə çalışırlar. Erlik hər cür xəstəlik verir və insanlardan qurban istəyir. Əgər onlar ona qurban verməsələr, öldürdüyü insanların cəsədlərini tutub bu aşağı dünyaya aparır və sonra onları öz köləsi edir. Buna görə də, xüsusən də Altaylarda xəstəlik görünəndə insanlar Erlikdən qorxur və ona çoxlu heyvan qurbanları verirlər ^[6]

Məlumatsız, dağıdıcıdır. Nizam və sülh istəməz. Dincliyə qarşıdır, yer üzünü qarışdırmaq istəyir. Sonsuz qaranlıqların içində yaşar. İradəsi yoxdur. O, dinə qarşıdır və dünyada xaos yaratmaq istəyir. Kainatın əvvəlində yalnız Ülgen və Erlik vardır. Qaz və qu cildinə girərək sonsuz suyun üzərində uçurlar.

Erlik xanın yaradılışı zamanı və sonrasında davranışı və münasibətləri onun eqosentrik təbiəti haqqında məlumat verir. Erlikin eqosentrik davranışı kosmoqonik dövrün kosmik dövrü doğurduğu və onunla birlikdə bəşəriyyətin "sökülməsinə" səbəb olduğu anda özünü göstərdi^[12].

Erlik xanın yeraltı dünyası qərbdə yerləşir və yeraltı çatla başlayır ki, bu da ona açılan qapıdır. Bəzi inanclara görə, bu dünya Erlikin oğullarının yaşadığı doqquz təbəqədən və ya mərtəbədən ibarətdir. Yeraltı dünyanın da günəşi və ayı var, lakin onların işığı zəifdir, ona görə də həmişə alaqaranlıqdır. Yeraltı dünyanın girişində qara kötük və qaynar su qazanı var. Geniş bataqlıqlar, insan göz yaşları ilə dolu bir göl, öldürülənlərin və ya təsadüfən ölümcül şəkildə yaralananların qanından əmələ gələn qırmızı bir göldən ibarət bir dünyadır. Daha sonra tək bir at tükündən düzəldilmiş körpü olan dibsiz qara bir göl var. Qara gölün arxasında mərhum əcdadların səltənəti yerləşir. Yeraltı dünyada mərhum əcdadların yaşadığı yerin arxasında Erlikin ilk oğlu Temir xanın qızları yaşayır. Temir xanın özü burada böyük bir yurtda yaşayır, yanında isə bir dirək var.

Erlik Xan, Toybodım çayının sahilində, insan göz yaşlarından düzəldilmiş, tək bir at tükündən düzəldilmiş körpü ilə əhatə olunmuş qara palçıqdan və ya qızılda tikilmiş bir sarayda yaşayır^[13]. Onu Dütpa adlı fantastik bədheybət əjdahalar qoruyur. Sarayın xaricində Erlikin qarmaqlı xidmətçiləri, keşikçilər dayanır.

Erlik güc baxımından Ülgenlə bərabərdir; o, dünyanın yaradılmasında Ülgendən heç də az olmayan rol oynayır. Şaman çağırışlarında Erliyə ataya müraciət edilən kimi “Adəm Erlik” deyə səslənilir. Erlikdən insanlar başqa dünyalara nüfuz etmək sənəti kimi əvəzsiz bir hədiyyə alırlar.

Bu söz "Er/Yer" sözünün kökündən törəyib. "Şəxs", "güc", "yer" və "yeraltı" sözləri ilə bağlıdır. Buryat dilində "qan içən" mənasında da işlənir.

Erlikin 9 oğlu vardır:

• Karaş Xan: Qaranlıq Tanrısı.
• Matir Xan: Cəsarət və igidlik Tanrısı.
• Şinqay Xan: Xaos Tanrısı.
• Kömür Xan: Şər Tanrısı.
• Badiş Xan: Fəlakət Tanrısı.
• Yabaş Xan: Məğlubiyyət Tanrısı.
• Temir Xan: Dəmir və mədən Tanrısı.
• Uçar Xan: Xəbər Tanrısı.
• Kerey Xan: Nifaq Tanrısı.

• Türk Əfsanə Sözlüyü, Dəniz Qaraqurd, Türkiyə, 2011, (OTRS: CC BY-SA 3.0)  (türk.);
• Çoban, Ramazan Volkan. (2012). Türk Mitolojisinde Kötülük Tanrısı Erlik'in İnanıştaki Yeri, Tasviri ve Kökeni. Simitçay Dergisi, Sayı 2, 1-6. Kaynak Arxivləşdirilib 2020-01-15 at the Wayback Machine
• Çoban, Ramazan Volkan. (2013). Türk Mitolojisinde İyilik Tanrısı Ülgen'in İnanıştaki Yeri, Tasviri ve Kökeni. Bilim ve Kültür Dergisi, Sayı 1, 192-198. Kaynak Arxivləşdirilib 2020-01-15 at the Wayback Machine
• Çoban, Ramazan Volkan. (2019). Türk Mitolojisinin Karanlık ve Aydınlık Yüzleri Ülgen Erlik Aktüel Arkeoloji Dergisi, Aktüel Arkeoloji, Sayı 70, 34-43. Kaynak Arxivləşdirilib 2021-08-08 at the Wayback Machine.

• AVCIOĞLU, Doğan 1985 , Türklerin Tarihi I, İstanbul: Tekin Yayınevi.
• BAYAT, Fuzulî 2007 , Türk Mitolojik Sistemi 1, İstanbul: Ötüken Neşriyat.
• BEYDİLİ, Celal 2005 ,Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Ankara: Yurt Kitap-Yayın.
• BOZKURT, Fuat 1995 , Türklerin Dini, İstanbul: Cem Yayınevi.
• ÇORUHLU, Yaşar 1999 , Türk Mitolojisinin ABC’si, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• ELİADE, Mircea 2009 , Dinsel İnançlar ve Düşünceler Tarihi 3, İstanbul: Kabalcı Yayıncılık.
• ESİN, Emel 2001 , Türk Kozmolojisine Giriş, İstanbul: Kabalcı Yayınevi.
• GÜNGÖR, Harun 2010 , “Şamanizm”,İslam Ansiklopedisi, C. 38, İstanbul: Türkiye Diyanet Vakfı.
• İNAN, Abdülkadir 1976 , Eski Türk Dini Tarihi, İstanbul: Kültür Bakanlığı / Milli Eğitim Basımevi.
• KORKMAZ, Esat 2006 , Şeytan Tasarımı Terimleri Sözlüğü, İstanbul: Anahtar Kitaplar.
• LEEMING, David A. 2010 , Creation Myths of The World, California: ABC-CLIO LLC.
• ÖGEL, Bahattin 2010 , Türk Mitolojsi 1, İstanbul: Türk Tarih Kurumu Yayınları
• ÖGEL, Bahattin 2006 , Türk Mitolojsi 2, İstanbul: Türk Tarih Kurumu Yayınları
• ROUX, Jean Paul 2012 , Eski Türk Mitolojisi, Ankara: Bilge Su Yayıncılık.
• SAYDAM, Mehmet Bilgin 2013 , Deli Dumrul’un Bilinci; “Türk İslam Ruhu” Üzerine Bir Kültür Psikolojisi Denemesi, İstanbul: Metis Yayınları.
• TAŞ, İsmail 2002 , Türk Düşüncesinde Kozmogoni-Kozmoloji, Konya: Kömen Yayınları.
• TÜRKÖNE, Mümtaz’er 1995 , Eski Türk Toplumunun Cinsiyet Kültürü, Ankara: Ark Yayınevi.
• UĞURLU, Nuğrer 2012 , Türk Mitolojisi, İstanbul: Örgün Yayınevi.