Fəlsəfədə epoxe (q.yun. ἐποχή – “dayanma”, “saxlama”, “müvəqqəti olaraq dayandırma”) — mühakimənin dayandırılması, yəni hər hansı bir iddia barədə təsdiq və ya inkar hökmü verməkdən çəkinmə mövqeyini ifadə edən anlayış. Termin xüsusilə Skeptisizm ənənəsində, daha sonra isə fenomenologiyada mühüm nəzəri prinsip kimi inkişaf etmişdir.[1]
Epoxe anlayışı ən sistemli şəkildə Pirronizm çərçivəsində işlənmişdir. Elisli Pirron və onun davamçıları hesab edirdilər ki, əşyaların həqiqi təbiəti haqqında qəti bilik əldə etmək mümkün deyil.[2] Müxtəlif mövqelər üçün bərabər güclü arqumentlər (isosteniya) mövcud olduğuna görə müdrik insan hökm verməkdən çəkinməli və mühakiməni dayandırmalıdır.[3]
Pirronist skeptiklərə görə epoxe nəticəsində insan Ataraksiyaya (ruhi sakitlik və sarsılmazlıq vəziyyəti) nail olur. Beləliklə, epoxe yalnız nəzəri mövqe deyil, həm də praktik-etik məqsədə xidmət edən bir üsuldur.[4]
Epoxe anlayışı həmçinin Akademik skeptisizmdə (xüsusilə Arkesilaos və Karneadın fəaliyyətində) müəyyən formada istifadə edilmiş, lakin burada mühakimənin tam dayandırılmasından çox ehtimal və inandırıcılıq dərəcələri vurğulanmışdır.[5]
XX əsrdə epoxe anlayışı Edmund Husserl tərəfindən fenomenologiyanın metodoloji prinsipi kimi yenidən şərh edilmişdir. Husserlə görə fenomenoloji epoxe gündəlik “təbii mövqe”nin (dünyanın obyektiv mövcudluğu haqqında spontan inamın) mötərizəyə alınmasını (reduksiya) ifadə edir.[6]
Fenomenoloji epoxe skeptik inkar deyil; burada məqsəd dünyanın mövcudluğunu rədd etmək deyil, onun haqqında ontoloji hökmü müvəqqəti olaraq kənara qoyaraq şüur təcrübəsinin saf təsvirinə nail olmaqdır. Bu üsul fenomenoloji reduksiya ilə sıx bağlıdır və şüurun intentional quruluşunun araşdırılmasına imkan yaradır.[7]
Epoxe fəlsəfədə tənqidi düşüncənin və metodoloji özünüdərkin ifadəsi kimi qiymətləndirilir. Antik skeptisizmdə o, dogmatizmə qarşı vasitə kimi çıxış edirdisə, fenomenologiyada bilik və təcrübənin əsas strukturlarını aşkara çıxarmağın ilkin mərhələsi hesab olunur.[8]
Beləliklə, epoxe müxtəlif fəlsəfi ənənələrdə fərqli məqsədlərə xidmət etsə də, ümumi olaraq mühakimənin müvəqqəti dayandırılması və idrak mövqeyinin yenidən qurulması ideyasını ifadə edir.[9]
- ↑ "Definition of EPOCHE". www.merriam-webster.com (ingilis). İstifadə tarixi: 4 sentyabr 2024.
- ↑ Butler, Jonathan L. "Rediscovering Husserl: Perspectives on the Epoché and the Reductions". The Qualitative Report. 21 (11). noyabr 2016: 2033–2043. doi:10.46743/2160-3715/2016.2327. ProQuest 1847465599.
- ↑ ἐποχή in Liddell and Scott's A Greek–English Lexicon|Greek–English Lexicon.
- ↑ Benson Mates, "The Skeptic Way" p225
- ↑ Dodge, John Vilas, (25 Sept. 1909–23 April 1991), Senior Editorial Consultant, Encyclopædia Britannica, since 1972; Chairman, Board of Editors, Encyclopædia Britannica Publishers, since 1977 // Who Was Who. 2007. doi:10.1093/ww/9780199540884.013.u172122.
- ↑ Morison, Benjamin, Sextus Empiricus // Zalta, Edward N. (redaktor), The Stanford Encyclopedia of Philosophy (Fall 2019), Metaphysics Research Lab, Stanford University, 2019, İstifadə tarixi: 6 oktyabr 2020
- ↑ Christensen, T. M.; Brumfield, K. A. Phenomenological designs: The philosophy of phenomenological research // Sheperis, Carl J.; Young, J. Scott; Daniels, M. Harry (redaktorlar ). Counseling Research: Quantitative, Qualitative, and Mixed Methods. Pearson Higher Ed. 2011. ISBN 978-0-13-300041-2.
- ↑ "Husserl, Edmund | Internet Encyclopedia of Philosophy" (ingilis). İstifadə tarixi: 19 mart 2021.
- ↑ Internet Encyclopedia of Philosophy. "The Phenomenological Reduction".