Dasein

Dasein — (Alman dilinədən tərcümədə "mövcudluq", "orada-varlıq") — Martin Haydegger tərəfindən özünün fundamental əsəri olan "Varlıq və zaman"da istifadə edilmiş fəlsəfi termin.^[1] Haydeggerin əsas maraq dairəsi "Varlığın mənası"dır; lakin o, bunun xüsusilə insan varlığı üçün "bəzi varlıqların varlıq tərzi" olduğunu qeyd edir. Müəllif, varlığın mənasının "Ekzistensiyanın (var olmağın) analizi" yolu ilə kəşf edilməli olduğu tezisini irəli sürür. Onun fikrincə, bu, Antik Yunan mütəfəkkirlərindən bəri varlıq məsələsində davam edən Qordi düyününü (bu Qordi düyünü ən azı Aristoteldən bəri "varlığın özü" əvəzinə "var olanların" müzakirə edilməsinə əsaslanır) həll etməyin yeganə yoludur. Varlığa yaxınlaşmaq şeylərin deyil, varlıq tərzinin tədqiqindən asılıdır və bizə ən aydın olan varlıq tərzi öz varlığımız, yəni ekzistensiyamızdır.

Bu termin ilk dəfə alman filosofu Karl Yaspers tərəfindən istifadə edilmişdir. Yaspersə görə, Dasein insan varlığının iki fərqli səviyyəsindən birincisini — onun məkan və zaman ölçüsünü müəyyən edir. Bu, obyektləşmiş insan və ya əşyavi varlıqdır. Yaspersin fəlsəfəsində Dasein cəmiyyət daxilindəki varlıq, yerini başqasının tuta biləcəyi bir "zərrəcik"dir. Bu, daxili yaşantının yerini xarici institutların və düşüncələrin aldığı, kilsənin və ya partiyanın fərdi azad deyil, bərabər etməyə çalışdığı insan varlığı halını təsvir edir.

Termini geniş ictimaiyyətə tanıdan və Yaspersin "ekzistensiya" mənasında işlətdiyi anlayışa yeni fəlsəfi çalarlar əlavə edən isə Haydegger olmuşdur. Onun fəlsəfəsində Dasein xüsusi bir varlıq növüdür — insan fərdlərinin mövcudluq tərzidir. Haydeggerdəki əsas fərq ondan ibarətdir ki, Dasein üçün varlıq özü bir problemdir; bu, "var olmaq nə deməkdir?" sualını verən fərdin mövcudluğudur. O, bu anlayışı müasir dövrün insanını sadəcə "şüur varlığı" kimi mərkəzə qoyan subyekt fəlsəfəsinə alternativ olaraq təklif etmişdir. İnsan yalnız öz özünüdərki ətrafında dövr edə bilməz; o, hər şeyə özünəməxsus şəkildə baxır və təsir edir, lakin varlığı kökündən dəyişmək gücünə sahib deyil.^[2]

Dasein-ı xarakterizə edən üç təməl prinsip vardır:

1. Faktiki mövcudluq (alm. Faktizität‎);
2. Şəxsin məqsədyönlü varlığını və imkanlarını dərk etməsi;
3. İnsanın gündəlik qayğılar içində özünü unutması, nəticədə özünəməxsus xüsusiyyətlərini və həqiqi ekzistensiyasını itirməsi.