Düstur (nəşr)

Osmanlı türkcəsində işlədilən "Dustûr" termini mənşəcə ərəb dilindən alınma söz olmuş, kökü isə "qanunlar toplusu" mənasını verən farsmənşəli "Dəstur" sözünə (fars. دَسْتور‎, Destûr) dayanmışdır. Fars və türk dillərində bu termindən istifadə "konstitusiya" anlayışının sözbəsöz tərcüməsi olan ərəb dilindəki "Dustūr" (ərəb. دُسْتور‎) sözünə də təsir göstərmişdir. XIX əsrdə fransız dilinin beynəlxalq ünsiyyət dili – "lingua franca" olması səbəbindən imperiya dövründə Osmanlı terminlərinin latın qrafikasında yazılışında fransız orfoqrafiyası üstünlük təşkil etmiş, bu səbəbdən "Doustour" forması meydana çıxmışdır.^[1]

Tənzimat dövründə hazırlanmış və qəbul edilmiş qanun və nizamnamələrin rəsmi bir kitabda bir araya gətirilməsi zərurəti yarandığı zaman ilk dəfə 1851-ci ildə Tənzimatın başlanğıcından həmin tarixədək qüvvədə olmuş hüquqi normativ aktlar 142 səhifəlik adsız bir kitabda toplanmışdır. 1863-cü ilin fevralında Əhməd Cövdət Paşanın səyləri nəticəsində qəbul edilmiş yeni qanun və idarəçilik qaydalarının əlavə edilməsi, qüvvədən düşmüş aktların isə çıxarılması yolu ilə ilk dəfə "Düstur" adı altında bir kitab tərtib edilmişdir.^[2]

Düstur iki əsas hissədən ibarət olmuşdur: "Qanuni-Əsasi" və Nazirlər Şurasının Nizamnaməsi. Qanuni-Əsasidə hakimiyyət bölgüsü, vətəndaşların hüquqları, qanunverici və icraedici orqanların quruluşu kimi fundamental prinsiplər müəyyən edilmişdir. Nazirlər Şurasının Nizamnaməsində şuranın fəaliyyəti və səlahiyyətləri tənzimlənmişdir.^[3][4]

1866-cı ilin may ayında həmin vaxta qədər qəbul edilmiş qanun və nizamnamələr əlavə olunmuş, qüvvədən düşənlər çıxarılmış və "Düstur" ikinci dəfə nəşr edilmişdir. Daha sonra yeni əlavə və çıxarmalar aparılmaqla 1872-ci, 1873-cü, 1876-cı və 1879-cu illərdə Düsturun I, II, III və IV cildləri yayımlanmışdır.^[1][5] 1882-ci ildə IV cildin ikinci nəşri həyata keçirilmişdir. 1879-cu ildən 5 dekabr 1884-cü ilədək qəbul edilmiş qanun, nizamnamə və təlimatnamələr dörd zeyl şəklində (1, 2 [1882], 3 [1883], 4 [1884]) nəşr olunmuşdur.^[2] Son cild 1886-cı ildə nəşr edilmişdir.^[6] Bu tarixdən İkinci Məşrutiyyət dövrünədək (1908-ci il) olan qanunvericilik uzun müddət yayımlanmamış, lakin Türkiyə Cümhuriyyətinin elanından sonra Ankarada 1937-ci ildən etibarən birinci tərtibin V (1937-ci il), VI (1939-cu il), VII (1941-ci il) və VIII (1943-cü il) cildləri kimi nəşr edilmişdir.^[2]

İkinci Məşrutiyyətdən sonra qəbul edilmiş hüquqi normativ aktların nəşri Məşrutiyyətdən sonrakı dövrdə davam etdirilmişdir. 14 iyul 1908-ci ildən 23 aprel 1923-cü ilədək olan hüquqi normativ aktlar ikinci tərtib "Düstur"un məzmununu təşkil etmişdir. İlk cildi 1911-ci ildə nəşr olunan bu tərtib ümumilikdə on iki cilddən ibarət olmuşdur. İkinci tərtib "Düstur"da qanun, nizamnamə və digər normativ aktlar padşah tərəfindən təsdiqləndiyi tarix əsas götürülməklə ardıcıllıqla sıralanmışdır. Bu tərtibdə qanun və nizamnamələrlə yanaşı, dövlətlərarası müqavilə və sazişlər, ümumi müqavilələr, icma rəhbərlərinə verilmiş beratlar da Düstura daxil edilmişdir. Eyni zamanda, bu dövrdə qəbul edildiyi halda Düsturun nəşri mərhələsində artıq qüvvədən düşmüş normativ aktlara da yer verilmiş, bununla da birinci tərtibdə izlənən üsuldan imtina edilmişdir. Bundan başqa, 1884–1918-ci illər arasındakı boşluğu doldurmaq məqsədilə 25 mart 1872-ci il – 17 avqust 1907-ci il tarixləri arasında qəbul edilmiş, lakin birinci və ikinci tərtib "Düstur"lara daxil edilməmiş yetmiş iki qanun, nizamnamə və təlimatnaməni əhatə edən təkcildlik bir mütəmim də nəşr edilmişdir.^[2]

Türkiyə Cümhuriyyətinin hüquqi normativ aktları üçüncü tərtib "Düstur"u təşkil etmişdir. 23 aprel 1920-ci il ilə 27 may 1960-cı il tarixləri arasındakı qanunvericilik Ankarada ildə bir cild olmaqla ümumilikdə qırx bir cild şəklində yayımlanmışdır. Üçüncü tərtibdən etibarən "Düstur"da qanun və nizamnamələrlə yanaşı, dövlətlərarası müqavilə və sazişlər, inhisar hüququ verən müqavilə və imtiyaznamələr, qanunların şərhi ilə bağlı Türkiyə Böyük Millət Məclisinin qərarları, nizamnamələrin şərhi ilə bağlı Dövlət Şurası qərarları, Nazirlər Kabineti tərəfindən təsdiq edilən müqavilələr, eləcə də Kassasiya Məhkəməsində ictihadların birləşdirilməsi barədə qərarları dərc edilmişdir.^[2]

27 may 1960-cı il ilə 1 noyabr 1961-ci il tarixləri arasındakı 27 may çevrilişi dövrünə aid normativ aktlar bir cilddə dördüncü tərtib kimi toplanmışdır. 1 noyabr 1961-ci ildən başlayaraq hazırda da davam edən beşinci tərtib "Düstur" çərçivəsində Türkiyə Respublikasının hüquqi normativ aktlarının ildə bir cild olmaqla nəşri davam etdirilmişdir.^[2]

"Düstur" Osmanlı imperiyasında və Türkiyə Cümhuriyyətinin yarandığı gündən bəri qəbul edilmiş qanunların, qaydaların və digər hüquqi aktların rəsmi toplusudur.^[7] Bu, dövlət idarəçiliyi üçün çərçivə yaratmaq, hökumətin və təbəələrin hüquq və vəzifələrini müəyyənləşdirmək məqsədi daşımışdır. Bu qanunlar toplusu Osmanlı imperiyasında konstitusiyalı monarxiya quruluşunun formalaşdırılmasını hədəfləmiş, vətəndaşlara müəyyən hüquqlar tanımış və hakim sultanın səlahiyyətlərini məhdudlaşdırmağa yönəlmişdir.^[3][4]

"Düstur"un tətbiq olunması Osmanlı imperiyasında konstitusionalizm yolunda mühüm addım kimi qiymətləndirilmişdir. Bu çərçivədə imperiyanın müxtəlif bölgə və icmalarını təmsil edən qanunverici orqan kimi Məclisi-Ümumi təsis edilmişdir. Bununla belə, "Düstur"un icra olunması və tətbiq edilməsi ciddi çətinliklərlə üzləşmişdir. Siyasi qeyri-sabitlik, münaqişələr və mühafizəkar dairələrin müqaviməti bu qanunlar toplusunun tam şəkildə həyata keçirilməsinə mane olmuşdur. Sultan və imperiya daxilindəki bəzi qruplar hakimiyyətdən imtina etməkdə tərəddüd göstərmiş, nəticədə "Düstur"un fəaliyyəti mövcudluğu dövründə bir neçə dəfə dayandırılmışdır. "Düstur" Osmanlı imperiyasının daha geniş tarixi inkişaf prosesində və müasir konstitusiya sisteminin formalaşmasında müəyyən rol oynamışdır. Onun tətbiqinin məhdud və təsiri qeyri-bərabər olmuş olmağına baxmayaraq, bu, imperiyada sonrakı konstitusiya islahatları üçün əsas baza rolunu oynamışdır. Sonrakı cildlərə 1849-cu ilə aid vilayət şuraları haqqında qanun mətninin surəti də daxil edilmişdir.^[3][4]

Tədqiqatçı M. Səfa Saraçoğlu bildirmişdir ki, "Düstur"un üslubu və strukturu 1851-ci ilə aid hüquqi məcmuə olan "Məcmuəyi-Qəvanin" ilə oxşarlıq təşkil etmişdir.^[3]

Yunan dilində ilk tərcümə 1871-ci ildə Dimitrios Nikolaidis tərəfindən "Osmanlı qanunları" mənasını verən "Othōmanikoi kōdēkes" (yun. Оθωμανικοί Κώδηκες) adı ilə nəşr edilmişdir. Bu nəşr "Düstur"un türkdilli heç bir variantda olmayan ilk versiyası olmuşdur.^[8] Nikolaidis bu məqsədlə Eptalofos nəşriyyatından istifadə etmiş, eyni zamanda tərcümə nüsxələrini öz qəzetləri ilə birlikdə yaymışdır.^[9] O, tərcüməni həm qəzet əlavələrində, həm də şəxsən tanıtmış,^[10] bir müddət üçün satış qiyməti 400 piastr olaraq müəyyən edilmişdir.^[11]

Nikolaidis Osmanlı mətbuat idarəsinə təqdim etdiyi müraciətlərində Rum millətinə mənsub, yunandilli dövlət məmurlarının iş fəaliyyətinin yaxşılaşdırılmasına töhfə vermək istədiyini bildirmişdir.^[12] O, hətta Osmanlı türkcəsində belə qanunların tam bir toplusunun mövcud olmadığını, yalnız öz nəşrinin bütöv xarakter daşıdığını qeyd etmişdir. Bu fəaliyyətinə görə Osmanlı hökumətindən müxtəlif güzəştlər almış,^[8] əldə etdiyi maliyyə vəsaiti qəzetlərinin fəaliyyətinə yönəldilmişdir.^[10]

1874-cü ildən etibarən əlavə – "parartēma" nəşrinə başlanmışdır.^[8] Nikolaidisin digər nəşri olan "Thrake" qəzetinin naşirləri 1879–1881-ci illərdə Kon. G. Vayannisin tərcümə etdiyi "Qanun əlavələri"ni dərc etmişdilər.^[13]

Nikolaidis yunan dilində yenilənmiş versiyanın nəşri üçün Osmanlı hökumətinə müraciət etmiş, dövlət isə əvvəlki nəşr üsuluna riayət edilməsi şərti ilə buna icazə vermişdir. 1889–1891-ci illərdə dörd cilddən ibarət ikinci nəşr yayılmışdır. O, xərclərin ödənilməsi və qanunların yayılması məqsədilə yerli və regional idarələrdə çalışan pravoslav yunan üzvlərin yunandilli "Düstur"u satın almalarını xahiş etmişdir. Osmanlı sultanı II Əbdülhəmid (hakimiyyəti: 1876–1909-cu illər) Nikolaidisə daxili işlər fondu vasitəsilə hüquqi sənədlərin tərcüməsinə görə 1887-ci ildə 5.000 piastr məbləğində vəsait ayırmışdır. 1892-ci ildə Nikolaidisin müraciətindən sonra yunandilli "Düstur"un qiyməti 300 piastra endirilmişdir. O, 1894-cü ildə baş vermiş təbii fəlakət nəticəsində evlərindən biri dağıldıqdan sonra borclarını ödəmək məqsədilə hökumət qurumlarından kitabın satın alınmasını və ya təşviq edilməsini xahiş etmişdir.^[14]

Konstantinopolda yerləşən Yunanıstan səfirliyinin draqomanı D. Razes Osmanlı torpaq və vergi qanunlarını yunan dilinə çevirmiş, bu mətnlər yunandilli "Düstur*da istifadə edilmişdir. Çoxdilli imperiya üçün konstitusiya mövzusunda araşdırmalar aparan Yohann Ştraus qeyd etmişdir ki, "Législation ottomane" adlı başqa bir hüquqi məcmuədə yer alan fransızca torpaq qanunları sonradan Razesin yunan versiyası nəzərə alınaraq yenidən işlənmişdir. Bu, yunan tərcüməsinin yüksək qiymətləndirildiyini göstərmişdir.^[15]

Nikolaidis 1856-cı il Osmanlı İslahat fərmanının rəsmi fransızca mətnindən hazırlanmış yunan dilinə tərcüməsini də daxil etmiş, Fransua Belin tərəfindən hazırlanmış başqa bir fransızca versiyadan bəzi qeydləri əlavə etmişdir. Eyni zamanda o, Belinin bəzi qeydlərini çıxarmış və onun yerinə 1860-cı ildə yunan dilində nəşr olunmuş bəratı yerləşdirmişdir. Bu, Nikolaidisin həmin qeydləri həddən artıq tənqidi hesab etməsi ilə izah edilmişdir.^[15]

Osmanlı Ticarət Qanunu Fransada qəbul edilmiş "Code de commerce" ilə böyük ölçüdə eynilik təşkil etmiş, yunandilli məcmuədəki versiya da birbaşa fransız dilindən tərcümə edilmişdir. Həmin sənədə əlavə olaraq yunan dilində türk və fransız modelləri arasındakı fərqləri izah edən bir əlavə də daxil edilmişdir.^[16]

Britaniyalı hüquqşünas Con Aleksandr Straçi Baknill Nikolaidisin işini dəqiq və faydalı bir tərcümə kimi yüksək qiymətləndirmişdir.^[1] Tədqiqatçı Corc Yanq tərcümədə uyğunsuzluqların mövcud olduğunu və əsərin indeksdən məhrum olduğunu qeyd etmişdir.^[6]

"Düstur"un fransızdilli versiyası Qriqori Aristarkisin nəşr etdirdiyi və Dimitrios Nikolaidis tərəfindən olunan "Osmanlı qanunvericiliyi" (fr. Législation ottomane) məcmuəsinin birinci beş cildinə daxil edilmiş, beşinci cild "Doustour-i-hamidié) (hərf. "Həmidiyyə düsturu") adlandırılmışdır. Konstantinopolda fəaliyyət göstərən və mənşəcə levantlı olan hüquqşünas L. Rota bu məcmuədə yer alan bir sıra mətnləri fransız dilinə çevirmişdir. Erməniəsilli Mihran Çirinyan I–III və V cildlərin tərcüməsində ona kömək etmişdir.^[17]

Nikolaidis fransızca yenilənmiş versiyanın nəşri üçün də Osmanlı hökumətinə müraciət etmiş, əvvəlki nəşr üsuluna əməl edilməsi şərti ilə buna icazə verilmişdir. Osmanlı imperiya administrasiyası 1887-ci ildə qanunların fransız dilinə tərcüməsinə görə ona 100 Osmanlı lirəsi məbləğində mükafat ödəmişdir.^[11]

Kristo S. Arnaudov Osmanlı imperiyasının qanunlarının bolqar dilində nəşr edilmiş variantını "Osmanlı İmperiyasının Dövlət Qanunları, Nizamnamələri, Təlimatları və Ali Fərmanlarının Tam Toplusu" (bolq. Пълно събрание на държавните закони, устави, наставления и високи заповеди на Османската империя). Birinci, ikinci və üçüncü cildlər Konstantinopolda müvafiq olaraq 1871-ci, 1872-ci və 1873-cü illərdə nəşr olunmuş, dördüncü cild isə Bolqarıstanın Sofiya şəhərində 1886-cı ildə çap edilmişdir.^[18]

Yohann Ştraus qeyd etmişdir ki, bolqarca versiya ilə Nikolaidisin hazırladığı yunan dilindəki versiya arasında müşahidə edilən "diqqətəlayiq oxşarlıqlar" bu nəşrin mənbə etibarilə məhz yunan variantına əsaslandığını ehtimal etməyə imkan vermişdir. Bununla belə, bolqardilli nəşrdə onun Osmanlı türkcəsindən birbaşa və birgə əmək nəticəsində tərcümə edildiyi bildirilmişdir. Ştrausun fikrinə görə, məzmunun giriş hissəsi "əsasən yunandilli versiyanın sözbəsöz tərcüməsi" olmuş, qeydlər isə "demək olar ki, tamamilə eyni" məzmun daşımışdır.^[18]

Nikolaidis özünün tərtib etdiyi bir sənəddə "Düstur" və "Məcəllə" cildlərini bolqar dilinə məhz onun tərcümə etdiyini qeyd etmişdir. Nikolaidis bütün külliyatı nəşr etdirmək üçün kifayət qədər maliyyə vəsaitinə malik olmamışdır. Bu səbəbdən vilayət şuralarının rəhbərləri həmin cildlərin yayımının maliyyələşdirilməsinə razılıq vermişdilər. O, iki cildi tərcümə etmişdir. Bu cildlər birlikdə həmin dövrdə mövcud olan "Düstur" və "Məcəllə" qanunlarının təxminən yarısını əhatə etmişdir.^[19]

Bolqarca versiyada Osmanlı türkcəsindəki variantda olmayan, o cümlədən digər dövlətlərlə bağlanmış müqavilələrin surətləri kimi materiallar da yer almışdır.^[18]

Moiz del Mediko və David Fresko tərəfindən 1881-ci ildə "Düstur"un yəhudilər üçün ladino dilinə tərcüməsi "Koleksyon de las leyes, reglamentos, ordenanzas i instruksyones del Imperio Otomano" adı ilə nəşr edilmişdir.^[20]

"Düstur" ərəb dilində də çap olunmuşdur. Bununla belə, Ziya Paşa ərəb dilinə tərcümənin çətinliyinə dair satirik məqalə yazmış, Osmanlı türkcəsinin idarəçiliyi asanlaşdırmaq üçün dəyişdirilməsinin zəruri olduğunu irəli sürmüşdür.^[21]

Evangelinos Misalaidis tərəfindən 1861–1871-ci illər arasında yunan əlifbası ilə yazılmış türk dili olan Qaramanlı türkcəsində tərcümə nəşr edilmişdir.^[9] Bundan əlavə, Düstur erməni dilində və erməni əlifbası ilə yazılmış türkdilli variantda da yayımlanmışdır.^[22]

• B. Lewis. Dustūr II – Turkey // Encyclopaedia of Islam, (New Edition). Leiden-London: Brill. 1965.

• "Düstur : kavanin ve nizamâtın münderic olduğu mecmuaya zam-ı dal ile düstur dinlavar". 1863. - Original Ottoman Turkish version
• French version in: Aristarchi Gregoire bey (1873, 1874, 1878, 1881) Legislation ottomane, : ou Recueil des lois, reglements, ordonnances, traités, capitulations et autres documents officiels de l'Émpire Ottoman. Constantinople: Imprimerie, Frères Nicolaides (in French)
  • National Library of France (BnF) Gallica: volumes 1, 2, 3, 4, 5
  • Also at University of Crete
  • Also at HeinOnline
• Greek version
  • The 1869 original and the 1873 annex, each in two volumes, at Veria Digital Library
  • 1890 re-release - Veria Digital Library
  • Original Greek version at the University of Crete along with the annex
  • Greek version second edition at the University of Crete
  • Original Greek Version at the Greek National Documentation Centre (EKT, Şablon:Langx), National Hellenic Research Foundation - See profile page
  • Annex (Parartēma tōn Othōmanikōn kōdēkōn) at Google Books