Dünyanın mərkəzi (mifologiya)

Dünyanın mərkəzinin ən çox yayılmış təsviri dünya ağacıdır. Dünyanın mərkəzi ümumiyyətlə ocaq və od, quyu, qurbangah, qurbanlıq dirəyi, kral taxtı, günəş və ya tanrı kimi hörmət edilən başqa bir astronomik cisim, eləcə də mərkəz ideyası ilə əlaqəli müqəddəs əşyalar, məsələn, Delfi Məbədinin - yerin göbəyinin omfalosları ilə təmsil oluna bilər^[1].

Slavyan dastan qəhrəmanı Kudım Oş həqiqi insanların mövcud olduğu ilk cəmiyyəti formalaşdıran qəhrəmandır. O xalqını qurdun pisliklərindən qorumaq və Tanrıya yaxın olmaq üçün dağda məskunlaşdırır. Bu dünyanın mərkəzinə şam ağacı əkir, yəni dünyanın ortasını təyin etmək üçün mərkəzə dirək basdırır. O, şəhər tikir. Bu nümunələrin sayını yetəri qədər artırmaq mümkündür^[2].

"Bibliya Hakimlər Kitabı"ndan (Hakimlər 9:37) Abimelekin hekayəsinə görə, dünyanın göbəyi, ehtimal ki, müqəddəs dağlardan biri olan Gerizim olan Şekem şəhəri yaxınlığındakı bir toponimdir. Talmudda, Qüds məbədinin dayandığı Məbəd dağının Təməl daşı (və ya Künc Daşı) kainatın təməl daşı hesab olunur^[3], çünki Tanrı dünyanın yaradılmasına oradan başlamışdır. Xristianlıqda Qüds yerin mərkəzi, dünyanın göbəyi hesab olunur. Burada deyilir:

"Ey Tanrım, əzəldən bəri Padşahım, yerin ortasında xilaskarlıq edən!"

(Məzmur 74:12),

eləcə də peyğəmbər Yezekelin sözlərinə görə:

"Rəbb Allah belə deyir: Bu, Qüdsdür! Mən onu millətlərin arasına qoydum və torpaqlar onun ətrafındadır"

(Yezekel 5:5).

Mifopoetik şüurda məkan və zaman homojen (eynitərkibli) deyil. Ən yüksək dəyər (maksimum müqəddəslik) yaradılış aktının baş verdiyi məkan və zaman nöqtəsinə - dünyanın mərkəzinə və "başlanğıcda" - yaradılış vaxtının özünə (mifik zamana) məxsusdur. Kosmoqonik ideyalar bu koordinatlarla əlaqələndirilir ki, bu da məkan və zaman daxilində mövcud olan hər şeyin açılması, bütün məkan-zaman davamlılığını təşkil edən model müəyyən edir. Ritual (xüsusən təqvim və hər şeydən əvvəl fundamental - köhnə ildən yeni ilə keçidi qeyd edən illik) da onlarla əlaqəlidir. Ritual illik festival öz strukturunda kosmosun xaosdan çıxdığı sərhəd böhranı vəziyyətini əks etdirir^[4].

Qədim kosmoqrafiya yaşayış üçün yararlı məkanın dünyanın mərkəzində - Yer kürəsinin ortasında, eddik Midqardda və s. yerləşməsi ilə xarakterizə olunur. Ətrafı nizamsızlıq bölgəsi əhatə edir - nəhənglər və ya digər xtonik varlıqlar Yer kürəsinin kənarında yaşayırlar. Məkanın bu bölünməsinin bir variantı, yaşayış yerini (mifoloji dünya okeanını) əhatə edən geniş yayılmış su ideyası hesab edilə bilər, çünki əksər mifologiyalarda su adətən bir növ ilkin xaos, ilkin maddə ilə əlaqələndirilir^[1].

Dünya mifologiyasında olduğu kimi türk mifologiyasında da dünyanın mərkəzi ilə bağlı fikirlər vardın. İstər skandinav, istərsə də türk mifoloji təfəkküründə xeyir və şər anlayışları tanrıların simasında təzahür edir. Tanrıların yaşadığı məkan da bu düşüncənin ifadə formalarından biridir. Belə ki, yaxşılıq tanrıları göylərdə, yamanlıq tanrıları isə yer altında yaşayır. İnsan isə dünyanın mərkəzində, hər iki dünya arasında məskən salmışdır. Bu isə özlüyündə dünyanın üçlü modelinin göstəricisidir^[2]. Arxaik Altay eposu “Maaday Kara” dastanında dünyanın mərkəzi, üç dünyanı birləşdirən ak çakı, yəni ağ dirəkdən söhbət gedir. Bu tirin başı göylərə yaxşılıq tanrısı Kuday xanın məkanına çatır. Alt hissəsi isə şər tanrısı Erliyin məkanındadır. Qəhrəman bu dünyalara səyahət edərkən atını ak çakıya bağlayır. Demək, hər iki dünya arasında vasitəçi olan mediator, fratrial əcdad olan qəhrəman bu dirəyin vasitəsi ilə sözü gedən məkanlara səyahət edə bilir. Belə tir bu gün Sibir türkləri arasında hələ də yaşamaqdadır. Şaman hər hansı bir mərasimi icra etmədən öncə, çadırının qarşısına dirək basdırır. Bəzən ağac və ya dağ da bu dirəyi əvəz edə bilər. Arxaik dastanlara transformasiya olunan və şaman mərasimlərində müşahidə etdiyimiz bu hadisə sonrakı dönəmdə qəhrəmanlıq dastanlarında da öz əksini tapır. Bu isə mif mətninin folklor janrına interpretator vasitəsi ilə transformasiyası hadisəsidir^[2]. Dünyanın üçlü modelini ifadə edən əsas faktorlara ağac, dağ, dirək, çadır kimi ünsürlər aid olunurdu. Onlardan ən geniş yayılanı isə ağac idi. Belə ki, ağacın başı üst dünyanı, kökləri yeraltı dünyanı, gövdəsi isə orta dünyanı özündə ehtiva edirdi. Dünyanın üçlü modelini özündə ehtiva edən Dünya Ağacı bəzi hallarda dirək kimi də təsvir olunurdu. Məsələn, uyğur dastanı “Oğuznamə”də Oğuzun oğlanları üçün basdırdığı dirəklərdən söz açılır. Yaxud "Maaday-Qara" dastanında Dünya Ağacı funksiyasını daşıyan dirəkdən bəhs olunur ^[2].

C.Bəydili (Məmmədov) “Türk mifoloji obrazlar sistemi: struktur və funksiya” monoqrafiyasının

“Türk xalq demonologiyasının obrazlar aləmi” bölümündə dünyanın mərkəzi ilə bağlı fikrini belə ifadə edirdi: “Arxaik və ənənəvi cəmiyyətlərdə ətraf aləm bir mikrokosmos kimi düşünülmüşdür. Bu mikrokosmosun hər qarışında sakral enerji, mistik güc mövcuddur. Ənənəvi cəmiyyət üçün onun məskunlaşdığı yer sakral enerjinin ən çox toplanıldığı yerdir. Dünyanın orta göbəyi bilinən bu yeri əhatə edən dairə içərisində nə varsa, nizamlı dünyanın timsalıdır. Buna görə də, yaradılışın güc qaynağı dünyanın tən ortasındadır. Həmin yerdən – sakral enerjinin toplanıldığı o dairədən qırağa çıxdıqca və oradan da gedərək uzaqlaşdıqca qalan bütün yerlər özgə məkanı kimi qavranılır”

^[5].

• Dünyanın göbəyi
• Dünyanın oxu

• Eliade M. Images et symboles. [P., 1952];
• LeroiGourhan A. Le geste et la parole. 2 — La Mémoire et les Rythmes. P., 1965;
• Vernant J.-P. Les origines de la pensee Greque, 2 ed. P., 1969;
• Рабинович Е. Г. «Золотая середина» : к генезису одного из понятий античной культуры // Вестник древней истории. 1976. № 3;
• Топоров В. Н. О космологических источниках раннеисторических описаний // в кн.: Труды по знаковым системам. В. 6. Тарту, 1973.
• Bayat F. Korkut Ata. Mitolojiden gerçeklige Dede Korkut. Ankara, Kara Man Yayınları, 2003 176 s.
• Ögel B. Türk Mitolojisi. 2 ciltte. 1- ci cilt, İstanbul, Milli Eğitim Basım Evi, 1971, 111 s.
• Cəlil F. Mifologiyanın əsasları (dərs vəsaiti)//kitab. Bakı - 2021