Aleksandr Pavloviç Serebrovski (rus. Александр Павлович Серебровский; 25 dekabr 1884, Ufa, Ufa qəzası[d], Ufa quberniyası – 10 fevral 1938[1], Moskva) — rus inqilabçısı[2] və "Sovet Rokfelleri" ləqəbli sovet neft və dağ-mədən mühəndisi.[3]
| Aleksandr Serebrovski | |
|---|---|
 | |
| Doğum tarixi | 25 dekabr 1884 |
| Doğum yeri |
|
| Vəfat tarixi | 10 fevral 1938[1] (53 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Dəfn yeri |
|
| Fəaliyyəti | siyasətçi, mühəndis |
| Partiyası | |
| Üzvlüyü | |
| Mükafatları |
    |
Serebrovski 1881-ci ildə çar II Aleksandrın qətlə yetirilməsinə görə məsuliyyət daşıyan Narodnaya volya təşkilatının sürgün edilmiş üzvünün ailəsində, Ufada anadan olmuşdur. 1903-cü ildə Rusiya Sosial-Demokrat Fəhlə Partiyasının üzvü olmuşdur.[3][4] Serebrovski ailənin siyasi fəaliyyətini davam etdirmişdir; onun ilk həbsi 1902-ci ildə baş vermişdir.[2] Serebrovski Sankt-Peterburq Texnologiya İnstitutunda təhsil almış, lakin 1908-ci ildə Brüsselə mühacirət etmişdir. 1911-ci ildə Serebrovski Brüsseldə Ali Texniki Məktəbi bitirmiş və mexanika mühəndisliyi üzrə diplom almışdır.[5] Rusiyaya qayıtdıqdan sonra müxtəlif mühəndis və texniki vəzifələrdə çalışmışdır.
Serebrovski Rusiya vətəndaş müharibəsi zamanı Petroqradda ən böyük iki zavodun direktoru olmuşdur.[6] Oktyabr inqilabından sonra Leon Trotski Serebrovskini sovet işinə qoşulmağa təşviq etmişdir.[6] Bunun nəticəsində o da başqaları kimi Kommunist partiyasına qoşulmuş və "rejimin dayaqlarından biri"nə çevrilmişdir.[6] 1920-ci ilin mayında Xalq Komissarları Soveti (XKS) 35 yaşlı Serebrovskini milliləşdirilmiş Azərbaycan neft müəssisələrinin yeni yaradılmış konsorsiumu olan Azneftə rəhbərlik etmək üçün Azərbaycanca göndərmişdir.[7][8][9][10]
Serebrovskinin ABŞ-ə ilk gəlişi 29 iyul 1924-cü ildə olmuşdur. Ertəsi gün o, Nyu-Yorkdakı "Standard Oil Company"nin mərkəzi ofisini ziyarət edərək Volter Tiql ilə danışıqlar aparmışdır.[11][12] Sovet neft təşkilatı üçün kredit əldə etmək məqsədilə Serebrovski Con Rokfellerlə görüşməli olmuş və bu görüşü xatirələrində belə təsvir etmişdir:[13]
 |
[Rokfeller] Bakıda baş verənlər və bizim ehtiyatlarımız haqqında çox yaxşı məlumatlı idi... Mən iki razılaşma təklif etdim. Birincisi, o, gələcəkdə neft məhsullarından əldə ediləcək gəlirlər hesabına təchizatçılarımızın hesab-fakturalarının ödənilməsi üçün öz bankına zəmanət məktubu verəcəkdi.... Rokfeller uzun müddət düşündü, sonra diqqətlə mənə baxdı və gözlənilmədən razılaşdı. İkincisi, o, təchizatçılara məktub verərək bizi ona yaxşı tanış olan alıcılar kimi tövsiyə edəcək və Standard Oil-ə tətbiq edilən hesab-faktura endiriminin bizə də verilməsini tövsiyə edəcəkdi. Rokfeller bunu daha tez qəbul etdi. Günorta saat beşə yaxın idi və çay süfrəyə verildi. Qoca mənə çay süzdü, mürəbbə ilə peçenye təklif etdi və sonra məni gəzintiyə dəvət etdi. O, sürətlə və uzun müddət, yarım saat ərzində yeridi və biz bütün meşə parkını dolaşdıq. Mən çətinliklə ona çatırdım və ayağım ağrıyırdı. |  |
ABŞ-dən Avropaya dəniz yolu ilə qayıdan zaman Serebrovski ABŞ səyahətindən bəhs edən "Amerikada neft və qaz sənayesi" ("Нефтяная и газовая промышленность в Америка") adlı kitabını tamamlamışdır. Londonda qısa müddətli səfəri zamanı kitabı rus dilində nəşr etdirmişdir.[13]
Serebrovski Qafqaz neft yataqlarındakı fəaliyyəti və Amerika qazma alətləri və texnikalarının tətbiqinə görə "Sovet Rokfelleri" adlandırılmışdır. Serebrovski həmçinin Azərbaycan Dövlət Neft Akademiyasının neft-qaz hasilatı fakültəsinin formalaşmasında iştirak etmişdir.[14] Onun adını daşıyan dənizdənkənar neft yatağı mövcuddur.[15]
Qafqaz neft yataqlarını uğurla istehsalata qaytarmaq tapşırığını tamamladıqdan sonra[13] Serebrovskiyə İosif Stalin tərəfindən Sovet qızıl sənayesini inkişaf etdirmək vəzifəsi verilmişdi. Stalin 1849-cu il Kaliforniya qızıl hərisliyi haqqında Bret Hartın əsərlərini və Blee Sandrarın daha sonra filmi çəkilmiş "Satterin qızılı" kitabını oxumuşdu.[16] Serebrovski dərhal Alyaskaya səfər etmiş və özünü adi bir "Mədənçilik professoru" kimi təqdim etmişdir (əslində o, Moskva Mədənçilik İnstitutunun professoru və rejimin əsas funksionerlərindən biri idi). Onun planı ABŞ-dakı mədənçilik texnikalarını SSRİ-də təkrarlamaq idi.
Ziyarət etdiyi ilk Alyaska mədənlərindən birində Serebrovski 33 yaşlı mədən mühəndisi[17] Cek Litlpeyc ilə tanış olmuşdur.[18][19] Litlpeyc əvvəlcə Serebrovskinin SSRİ-də iş təklifini rədd etmiş və "insanları, xüsusən də mühəndisləri güllələmək" vərdişi olduğu görülən bolşevikləri sevmədiyini bildirmişdir.[20] Lakin Serebrovski səbrlə yanaşmış və Litlpeyci ailəsi ilə birlikdə SSRİ-yə köçməyə inandırmışdır. Litlpeyc təxminən 10 il SSRİ-də yaşamış və sonra ABŞ-yə qayıtmışdır.[17]
Daha sonra, 1936-cı ildə Serebrovskinin rus dilində yazdığı "Qızıl cəbhəsində" ("На Золотом фронте") adlı kitabı nəşr edilmişdir. Lakin kitab daha "orada adı çəkilən bəzi şəxslərin sonradan konspirasiyaçılar olduğu müəyyən edilməsi" səbəbindən dövriyyədən çıxarılmışdır.[21]
Serebrovski 23 sentyabr 1937-ci ildə həbs edilmiş və 8 fevral 1938-ci ildə SSRİ Ali Məhkəməsinin Hərbi Kollegiyası tərəfindən "əks-inqilabi fəaliyyət"də təqsirli bilinmişdir. O, 10 fevral 1938-ci ildə, 53 yaşında güllələnmişdir. Stalinin öz hesabatına görə, Serebrovski "xalqın acı düşməni" idi və Lev Trotskiyə azı 50 milyon qızıl lövhə təhvil vermişdir.[22]
Aleksandr Serebrovski 19 may 1956-cı ildə, ölümündən sonra əfv olunmuşdur.
Qaraçuxur qəsəbəsinin adı 1964-cü ildən 1992-ci ilə qədər "Serebrovski" olmuşdur.
- 1 2 Серебровский Александр Павлович // Большая советская энциклопедия (rus.): [в 30 т.]. 3-е изд. Москва: Советская энциклопедия, 1969.
- 1 2 Серебровский, Александр Павлович // academic.ru.
- 1 2 "Серебровский Александр Павлович". Great Soviet Encyclopedia. 5 yanvar 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 yanvar 2015.
- ↑ Trotski, 1930. səh. 226
- ↑ Habashi, 2011
- 1 2 3 Trotski, 1930. səh. 227
- ↑ Ələkbərov, 2011. səh. 112
- ↑ Lenin, Vladimir. "Plan of a Letter to the Baku Comrades". fevral 1921.
- ↑ Lenin, Vladimir. "Letter to Serebrovsky on Oil Concessions". 2 aprel 1921.
- ↑ Lenin, Vladimir. "Telegram to Serebrovsky on food and clothing for the workers of Baku". 19 may 1921.
- ↑ Ələkbərov, 2011. səh. 113
- ↑ "U.S.S.R. Oil Head Here to Study U.S. Production" (PDF). New York Daily Worker (1927).
A.P.Serebrovsky, president of the Soviet Oil Trust and Vice Minister of the Supreme Economic Council of the soviet Union arrived here Tuesday on board the White Star liner Olympic... Serebrovsky who was here in 1924 purchased more than $8,000,000 worth of machinery.
- 1 2 3 Ələkbərov, 2011
- ↑ "Faculty's history". 8 yanvar 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 yanvar 2015.
- ↑ "Soviet Caspian Sea oil fields, 1978 - Stock Image - T110/0616". 8 yanvar 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 8 yanvar 2015.
- ↑ Littlepage, 1937. səh. 26
- 1 2 Tzouliadis, 2008. səh. 164-166
- ↑ Hansen, 1938
- ↑ Littlepage, 1937. səh. 6
- ↑ Littlepage, 1937. səh. 7
- ↑ Littlepage, 1937. səh. 27
- ↑ Tzouliadis, 2008. səh. 169-171
- Littlepage, John. In Search of Soviet Gold [Sovet qızılının axtarışında]. 1937. ISBN 0405030444.
- Tzouliadis, Tim. The Forsaken. New York: Penguin. 2008. ISBN 0143115421.
- Wood, William. Our Ally The People Of Russia (As Told To Myriam Sieve). Charles Scribner's Sons. 1950. ISBN 1406742686.
- Ələkbərov, Vahid. Oil of Russia: Past, Present & Future (PDF). East View Press. 2011. ISBN 1879944073. 21 aprel 2015 tarixində orijinalından (PDF) arxivləşdirilib.
- Trotski, Lev. My Life: An Attempt at an Autobiography (PDF). 1930. ISBN 0873481445. 20 mart 2023 tarixində arxivləşdirilib (PDF). İstifadə tarixi: 5 yanvar 2015.
- Habashi, F. Historical Metallurgy -- Gold in Siberia: a historical essay. New York: Canadian Institute of Mining, Metallurgy and Petroleum (CIM), Sept/Oct 2011. 2011. 4 mart 2016 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 4 yanvar 2015.
- Hansen, Joseph. "Gold Is Still Where You Find It". dekabr 1938. 27 aprel 2014 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 yanvar 2015.
- Серебровский Александр Павлович // Böyük Sovet Ensiklopediyası. 5 yanvar 2015 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 5 yanvar 2015.
- Серебровский Александр Павлович // Mining Encyclopedia. 1 noyabr 2020 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 9 yanvar 2015.. Includes photograph of Serebrovsky.
- "Серебровский Александр Павлович". Andrei Sakharov Archives. 24 sentyabr 2015 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 22 yanvar 2015.