Alampa

Alampa ləqəbilə tanınan Anempodist İvanoviç Sofronov 1886-cı il noyabrın 2-də (14) keçmiş Rusiya İmperyası Yakutsk dairəsi Boturus ulusunun Jexsoqonski düşərgəsində varlı saxalının (yakut) ailəsində doğuldu. İndi həmin yerlər Rusiya Fedarasiyası Yakutya Respublikasının Taatta ulusuna daxildir^[2]. Alampa üç yaşında olarkən anası Yelena Afanasyevna (qızlıq soyadı Sivtseva) vəfat edir və Sofronov atasının yanına qayıtmazdan əvvəl iki qəyyum ailədə böyüyür. Yakut adətinə görə, ən kiçik oğul bioloji atasının evində əsas işçi olmalıdı, buna görə də Alampaya məktəbə getməyə icazə verilmir. Lakin, 16 yaşında dörd illik kilsə məktəbinə daxil olub oranı iki ilə bitirir. Daha sonra xarici dillər istisna olmaqla, Yakut real məktəbinin bütün kursunun müstəqil şəkildə bitirərək özü təhsilini mükəmməlləşdirməyə çalışır.

1907-ci ilin payızında A.Sofronov atasından gizli "Yakut diyarı" qəzetinin mətbəəsində çapçı işləməyə başlayır. Daha sonra "Saxa Sanqata" jurnalında (1912-1913) çalışmağa başlamışdır ^[3]. Respublikada teatr işlərinin rəhbəri (1909-1927), "Saxa Omuk" (Saxa cəmiyyəti) mədəni-maarif cəmiyyətinin sədri, yakut dilində ilk sovet qəzeti "Mançarı"nın redaktoru (1921-1922), "Saxa Kəskile" Yakut Elmi Tədqiqat Cəmiyyətinin təsisçi üzvü (1925) olmuşdur. A. Sofronov 1912-ci ildə ciddi şəkildə yazmağa əsərlər başlayır. Bu dövrdə o, A.E.Kulakovski və digər yoldaşları ilə birlikdə "Yakut Ədəbiyyatı Sevənləri Dərnəyi"ni təşkil edir, lakin onun qeydiyyatı qadağan edilir^[4].

1925-ci ildə A.İ.Sofronov və P.A.Oyunskinin təşəbbüsü ilə Yakutskda sənət qalereyası açmaq layihəsi təklif edilmişdir. 1926-cı ildə Sofronov ilk ədəbi-bədii jurnal olan "Çolbon"ın təsisçisi və redaktoru, Saxa Teatrının ilk direktoru və Respublika Dövlət Kinosunun sədri olmuşdur.

1925-ci ildən Mərkəzi Nəşriyyatın Yakut bölməsində çalışmışdır. Onun dram əsərləri Moskvada fərdi cildlər şəklində nəşr olunmuşdur. Sofronov Yakut hökuməti tərəfindən SSRİ Elmlər Akademiyasının 200 illik yubileyinin qeyd edilməsi üçün Leninqrada ezam edilmiş və Bakıda keçirilən Birinci Türkoloji Qurultayda iştirak etmişdir.

1927-ci ildə o, uydurma "Konfederasiyaçı işi"^[5] ilə həbs olunaraq Novosibirsk, sonra isə Kazan və Butırka həbsxanalarında saxlanılmışdır. 29 oktyabr 1928-ci il tarixli fərmanla RSFSR Cinayət Məcəlləsinin 58-11-ci maddəsinə əsasən əksinqilabi təşkilatda iştirak etdiyinə görə Solovki əsir düşərgəsində beş il müddətinə azadlıqdan məhrum edilmişdir. 30 yanvar 1928-ci ildə görkəmli sovet xadimi Yemelyan Yaroslavskinin müdaxiləsi ilə onun həbsi Arxangelsk quberniyasında beş illik sürgünlə əvəz edilir. Günahsız yerə məhkum edilmiş şair bu illəri əvvəldən axıra qədər əvvəlcə Arxangelsk quberniyasında, sonra isə İrkutskda keçirir.

1933-cü ilin iyun ayında sürgün müddətini tam başa vuran Sofronov vətəninə qayıdır. A.İ.Sofronov-Alampa 24 dekabr 1935-ci ildə vərəm xəstəliyindən vəfat etmişdir. O, Yakutiya mərkəzi qəbiristanlığında dəfn edilmişdir. O, 15 noyabr 1962-ci ildə SSRİ Prokurorluğunun nəzarət apelyasiya şikayəti əsasında Yakutiya Muxtar Sovet Sosialist Respublikası Ali Məhkəməsinin Rəyasət Heyəti tərəfindən reabilitasiya edildi (Birləşmiş Dövlət Siyasi İdarəsinin (ОГПУ - Объединённое государственное политическое управление) Kollegiyası-nın 29 oktyabr 1928-ci il tarixli qərarı ləğv edildi və sübutların olmaması səbəbindən iş rədd edildi).

15 avqust 2012-ci ildə Taatta ulusu icmasının qərarı ilə, Rusiya Federasiyası Mədəniyyət Nazirliyinin^[6] və Saxa Respublikasının (Yakutiya) Mədəniyyət və Mənəvi İnkişaf Nazirliyinin əmrlərinə əsasən, o, vətənində, Xadaayı ərazisində, Taatta Muzey-Qoruğunun (Ytıq-Küyol kəndi) ərazisində yenidən dəfn edildi^[7].

Ailəsi həyat yoldaşı Saxa Teatrının aktrisası Evdokiya Konstantinovna Yakovlevadan (1891–1971) və qızı Praskovyadan (1909–1935) ibarət idi.

Alampa ilk şeiri olan "Töröbüt doidu" (Vətən) 1912-ci ildə nəşr olunmuşdur. Ən məşhur dram əsəri olan "Dädaåy Däaküp" (Kasıb Yakov) əsərini 1914-cü ildə yazmışdır. Sovet dövründə yazılmış dram əsərləri arasında "Büdrəyən düzəlməz" (Büdrəyən kömmöt) xüsusi diqqət çəkir. Alampın pyesləri milli teatrın inkişafında böyük rol oynamışdır.

A. Sofronov istedadlı yakut dramaturqudur. O, xalq dili, gündəlik həyat və psixologiya üzrə mütəxəssis, dialoq və personajların təsviri ustasıdır. Onun pyesləri milli teatrın inkişafında mühüm rol oynayıb. O, səmimi təbiəti ilə seçilən 150-dən çox mahnı və şeirin müəllifidir. Onun qısa hekayələri yakut nəsrində ən yaxşılar arasındadır. O, həmçinin rus ədəbiyyatının klassiklərini ana dilinə tərcümə edib ^[8]. Bəzi mahnıları populyarlaşıb və bu gün də oxunur. "Sakha yryata" (Saxa mahnısı) mahnısı Yakut Vətəndaş Müharibəsi zamanı üsyançılar tərəfindən himn kimi istifadə edilmişdir.

Yazıçının satirik hekayələri Yakut nəsrində ən yaxşı əsərlər arasındadır.

Tərcüməçi kimi yazıçı rus ədəbiyyatının klassikləri İvan Krılovun, Lev Tolstoyun, Anton Çexovun əsərlərinə müraciət etmişdir. Aleksandr Fadeyevin "Məhv" əsərini tərcümə edib. Pyeslərin tərcümələri: L.Tolstoyun "Onun bütün keyfiyyətləri", Denis Fonvizinin “Kiçik”, A.Çexovun “Ayı” və “Təklif” və s.

Yakut Teatrının səhnəsində səhnələşdirilən pyesləri: D.Bolşev, V.Fominin quruluşunda "Olox oonnyuura" ("Həyat Oyunu"); A.Sofronov, K.Qoqolev, F.Potapovun quruluşunda "Mançaarlar"; D.Bolşevin quruluşunda "Erge sukter kyys" ("Evlənən Qız"); D.Bolşevin quruluşunda "Olox deberete" ("Həyat Palçığı"); S.Qriqoryevin quruluşunda "Dyadagi Dyaakyp" ("Yazıq Yakov"); “Taptal” (“Sevgi”) - D.Bolşev, P.Vasiliev, S.Qriqoryev, N.Sleptsov, F.Potapovun quruluşları; “Keççegey keriehe suoh” (“Vəsiyyətsiz xəsis”) - D.Bolşevin quruluşu; “Buduruybut” (“Büdrəyən”) - rejissor A.Borisov; “Uybaanys” - D.Bolşev, E. Stepanov və başqalarının quruluşlarında səhnələşdirilmişdir. 1986-cı ildə P.A.Oyunski adına Saxa Akademik Teatrında N. Luginovun və A. Borisovun rejissorluğu ilə A.İ.Sofronovun faciəli taleyinə həsr olunmuş “Alampa, Alampa...” tamaşası səhnələşdirilib.

Anempodist Sofronov bütün ədəbi irsini Yakutiya Yazıçılar Birliyinə vəsiyyət edib. O, həmçinin ədəbi irsindən əldə edilən gəlirdən Yakut dilində ən yaxşı dramatik əsər üçün öz adına daimi mükafat təsis etmək arzusunu bildirib.

Alampanın — Anempodist İvanoviç Sofronovun adı aşağıdakı məkanlara verilmişdi: Ytıq-Küyol orta məktəbi, Taatta ulusu; Yakutiya, Borobul kəndinin küçələri, Taatta ulusu, Ytıq-Küyol kəndi. Saxa Respublikasının (Yakutiya) regional əhəmiyyətli mədəni irs obyektləri^[9]:

• A.İ.Sofronov tərəfindən təmin edilən Serqe - Yakut bağlama məntəqəsi (Ust-Olenyok kəndi, Bulun ulusu; YASSSR Nazirlər Sovetinin 31 dekabr 1976-cı il tarixli qərarı, № 484, Əlavə № 2);
• A.İ.Sofronovun məzarı (Xadayı ərazisində, Taatta Muzey-Qoruğunun ərazisində, Ytıq-Küyol kəndində yerləşir; Saxa Respublikası (Yakutiya) Hökumətinin 12 may 2005-ci il tarixli № 270 qərarı);

Yazıçının 19-cu əsrin sonlarına aid yaşayış binası (memar M.S.Alekseyevanın tədqiqat təsvirlərinə əsasən bərpa edilmişdir; Yakutskın Köhnə şəhər məhəlləsində yerləşir; Saxa Respublikası (Yakutiya) Hökumətinin 12 may 2005-ci il tarixli 270 nömrəli qərarı).

Yakut dilində

• Дьадаҥы Дьаакып — Якутск:Книжное издательство, 1924. — 54 с.
• Манчаары: Драма. — М.:Центриздат народов СССР, 1926. — 88 с.
• Оонньуулар: Пьесы. — М.1926. — 72 с.
• Бүдүрүйбүт көммөт: Пьеса. — М.:ЦИН СССР, 1927. — 55 с.
• Олох дьэбэрэтэ:Пьеса. — М.,1927. — 56 с.
• Таптал: Пьеса. — М.1927. — 42 с.
• Талыллыбыт айымньылар (Избранное) — Якутск:Якутское книжное издательство, 1959. — 443 с.
• Талыллыбыт айымньылар (Избранные произведения) — Якутск: Книжное издательство, 1964—65, 2 тома, Т.1 — 420 с., — Т.2 — 444 с.
• Төрөөбүт дойду: Стихотворения. Якутск, 1966
• Туллук-туллук доҕоттор: Стихи для детей. — Якутск: Книжное издательство, 1974. — 24 с.
• Хоһооннор, поэмалар. Стихи и поэмы. — Якутск: Книжное издательство, 1976. — 328 с.
• Куоратчыт. Рассказы — Якутск: Книжное издательство, 1978. — 20 с.
• Драмалар. Драмы — Якутск: Книжное издательство, 1986. — 392 с.
• Хоһооннор, кэпсээннэр. Стихи и рассказы. — Якутск: Книжное издательство, 1987. — 78 с.
• Ырыа быстыыта хоһоон. Стихи. ИГИ АН РС(Я), Якутск: Сахаполиграфиздат, 1996. — 399 с.

• Пестерев В. И. История Якутии в лицах. — Якутск: Бичик, 2001. — С. 177—179. — 464 с. — ISBN 5-7696-1606-7.
• Билюкина А. А. Национальное и общечеловеческое в якутской драме 20-х годов: Человек и мир в драмах А. И. Софронова. — Якутск, 1997. — С. 12—58.