Adaptiv davranış — fərdin və ya orqanizmin yaşadığı mühitə uyğunlaşmasını təmin edən, onun gündəlik həyat fəaliyyətini effektiv şəkildə həyata keçirməsinə kömək edən davranış və bacarıqların məcmusudur. Bu anlayış xüsusilə psixologiya, təhsil elmləri, sosiologiya və biologiya sahələrində istifadə olunur və fərdin sosial, praktik və ünsiyyət bacarıqlarını əhatə edir.[1]
Adaptiv davranış insanın sosial mühitdə müstəqil yaşaması, gündəlik problemləri həll etməsi və digər insanlarla qarşılıqlı əlaqə qurması üçün zəruri olan bacarıqları əhatə edir. Bu davranış forması fərdin yaşına, mədəniyyətinə və sosial mühitinə uyğun şəkildə formalaşır.[2]
Adaptiv davranış termini əsasən fərdin real həyat vəziyyətlərində necə davrandığını və mühitin tələblərinə necə uyğunlaşdığını təsvir etmək üçün istifadə olunur. Bu davranışlar insanın gündəlik fəaliyyətlərini – məsələn, ünsiyyət qurma, özünə qulluq etmə, sosial münasibətlər yaratma və problemləri həll etmə bacarıqlarını əhatə edir.[3]
Psixologiya və pedaqogika sahələrində adaptiv davranış fərdin funksional müstəqilliyini qiymətləndirmək üçün mühüm göstərici hesab edilir. Xüsusilə inkişaf pozuntuları və ya əqli inkişaf geriliyi olan şəxslərin qiymətləndirilməsində bu anlayış geniş istifadə olunur.[4]
İnkişaf psixologiyası və klinik psixologiya sahələrində adaptiv davranış fərdin sosial və funksional müstəqilliyini qiymətləndirmək üçün istifadə olunur. Bu anlayış xüsusilə uşaqların inkişaf səviyyəsinin müəyyənləşdirilməsində mühüm rol oynayır.
Psixoloqlar adaptiv davranışı qiymətləndirmək üçün müxtəlif standartlaşdırılmış testlərdən istifadə edirlər. Bu testlər fərdin sosial, konseptual və praktik bacarıqlarını ölçməyə imkan verir.
Adaptiv davranışın aşağı səviyyəsi bəzi inkişaf pozuntularının göstəricisi ola bilər. Məsələn, autizm spektr pozuntusu və ya əqli inkişaf geriliyi olan şəxslərdə adaptiv davranış bacarıqları daha zəif inkişaf edə bilər.
Biologiya və etologiya sahəsində adaptiv davranış orqanizmin yaşaması və çoxalması üçün faydalı olan davranış formalarını ifadə edir. Bu davranışlar təbii seçmə nəticəsində formalaşır və növün mühitə uyğunlaşmasına kömək edir.[12]
Məsələn:
- heyvanların miqrasiyası
- qida axtarma strategiyaları
- yırtıcılardan qorunma davranışları
- sosial qruplarda yaşama
Bu davranışlar orqanizmin yaşama şansını artırdığı üçün adaptiv hesab olunur.[13][14]
Xüsusi təhsil və inklüziv təhsil sahələrində adaptiv davranış bacarıqlarının inkişafı xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müəllimlər və mütəxəssislər şagirdlərin gündəlik həyat bacarıqlarını inkişaf etdirmək üçün müxtəlif təlim strategiyalarından istifadə edirlər.[15]
Adaptiv davranışın inkişafı şagirdlərin müstəqil yaşamasına , sosial inteqrasiyasına, əmək fəaliyyətində iştirakına kömək edir.
- ↑ Psychometrics and Psychological Assessment, Carina Coulacoglou, Donald Saklofske, published 20 June 2017
- ↑ Neef, A.N.; Iwata, B.A.; Page T.J. et al. (1978). Public Transportation Skills. In vivo versus classroom instruction. Journal of Applied Behavior Analysis, 11, 331–4.
- ↑ Gruber, B.; Reeser R.; Reid, D.H. (1979). Providing a less restrictive environment to retarded persons by teaching independent walking skills. Journal of Applied Behavior Analysis, 12, 285–97.
- ↑ Haring, Thomas G.; Kennedy, Craig H.; Adams, Mary J.; Pitts-Conway, Valerie. "Teaching Generalization of Purchasing Skills Across Community Settings to Autistic Youth Using Videotape Modeling". Journal of Applied Behavior Analysis. 20 (1). 1987: 89–96. doi:10.1901/jaba.1987.20-89. ISSN 0021-8855. PMC 1285955. PMID 3583966.
- ↑ Sprague, J. R.; Horner, R. H. "The effects of single instance, multiple instance, and general case training on generalized vending machine use by moderately and severely handicapped students". Journal of Applied Behavior Analysis. 17 (2). 1984: 273–278. doi:10.1901/jaba.1984.17-273. ISSN 0021-8855. PMC 1307940. PMID 6735957.
- ↑ Page, T. J.; Iwata, B. A.; Neef, N. A. "Teaching pedestrian skills to retarded persons: generalization from the classroom to the natural environment". Journal of Applied Behavior Analysis. 9 (4). 1976: 433–444. doi:10.1901/jaba.1976.9-433. ISSN 0021-8855. PMC 1312038. PMID 1002631.
- ↑ McGrath, A.; Bosch, S.; Sullivan, C.; Fuqua, R.W. (2003). Teaching reciprocal social interactions between preschoolers and a child diagnosed with autism. Journal of Positive Behavioral Interventions, 5, 47–54.
- ↑ O'Brien, F.; Bugle, C. & Azrin N.H. (1972). Training and maintaining a retarded child's proper eating. JABA, 5, 67–72.
- ↑ Wilson, P.G.; Reid, D.H.; Phillips, J.F. & Burgio, L.D. (1984). Normalization of institutional mealtimes for profoundly retarded persons. Effects and non-effects of teaching family-style dining. JABA, 17, 189–201.
- ↑ Haring, T.G. (1985). Teaching between class generalization of toy play behavior to handicapped children. JABA, 18, 127–139.
- ↑ Lifter, K.; Sulzer-Azaroff, B.; Anderson, S.R. & Cowdery, G.E. (1993) Teaching Play Activities to Preschool Children with Disabilities: The Importance of Developmental Considerations. Journal of Early Intervention, 17, 139–159.
- ↑ "Psychology: Adaptive Behavior". 2 fevral 2011 tarixində orijinalından arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 2 oktyabr 2011.
- ↑ Kholenberg (1970). Punishment of persitent vomiting: A case study. Journal of Applied Behavior Analysis, 3, 241–245.
- ↑ Rast, J.; Johnston, J.M.; Drum, C. & Corin, J. (1981). The relation of food quantity to rumination behavior. Journal of Applied Behavior Analysis, 14, 121–130.
- ↑ Mace, F C; Knight, D. "Functional analysis and treatment of severe pica". Journal of Applied Behavior Analysis. 19 (4). 1986: 411–416. doi:10.1901/jaba.1986.19-411. ISSN 0021-8855. PMC 1308091. PMID 3804874.