Bəyzavi və ya Qazı Bəyzavi (ərəb. عبد الله البيضاوي; XIII əsr[2], Ərdəkan, Fars ostanı – 1286[3][1], Təbriz[4]) — Azərbaycan türkü, hüquqçu, alim, tarixçi və müfəssir.
| Abdullah Bəyzavi | |
|---|---|
| ərəb. عبد الله بن عمر بن محمد بن علي الشيرازي[1] | |
 | |
| Doğum tarixi | XIII əsr[2] |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 1286[3][1] |
| Vəfat yeri | |
| Elm sahələri | təfsir, teologiya[5], dinşünaslıq[5], hüquq[5], fəlsəfə[5] |
Tam adı Abdullah ibn Ömər ibn Məhəmməd Nəsirəddin əl-Bəyzavidir. Şiraz yaxınlarındakı Bəyza qəsəbəsində doğulmuş və yetişmişdir. Şirazda başqazı ikən müəllimi Məhəmməd ibn Məhəmməd əl-Kühcaninin tövsiyəsiylə qazılığı buraxaraq,[6] İslami elmlər üzərində çalışmağa başlamışdır.
Xacə Nəsirəddin Tusi öz dövründə yaşamış məşhur Quran təfsirçisi Qazı Bəyzavi Şafei ilə dostluq edirdi (qeyd etmək yerinə düşər ki, Qazı Bəyzavi Nəsirəddin Tusinin "Füsuli-Nasiriyyə" kitabını şərh etmişdir). Bir dəfə camaatın gözü qarşısında Tusi Qazı Bəyzavinin atının üzəngisini tutub onun ata minməsinə kömək etmişdi. Xacədən soruşdular ki, Qazıya münasibətdə bu qədər ehtiram va təvazönün səbəbi nədir. Qazı Bəyzavi cavab verdi:
 |
Çoxdan istəyirdim ki, bir nəfərə qarşi belə təvazökarlıq edib qulluğunda durum. Nə qədər axtardımsa, bunun üçün Qazıdan daha layiqli şəxs tapa bilmədim. Ona görə bu ehtiramı ona göstərdim. |  |
Nəzərə almaq lazımdır ki, Xacə Tusi bu zaman vəzifə sahibi va hökmdarın vəziri idi.[7]
Qazi Bəyzavi daha sonra Təbrizə yerləşmiş və 1286-cı ildə burada vəfat etmişdir.
Ən böyük və tanınmış tədqiqatı "Ənvarut-Tənzil və Əsrarut-Təvil" (Tənzilin nurları və təvilin sirləri) adlı Quran təfsiridir. türkcədə və Türkiyədə "Bəyzavi təfsiri" olaraq tanınan bu əsər əsrlərcə mədrəsələrdə oxudulmuşdur. Hətta Osmanlı dövründə seçkin elm adamları tərəfindən bu əsər padişah hüzurunda oxunmuş və çoxsaylı bir dinləyici kütləsi qazanmış, Osmanlıda bu "Bəyzavi təfsiri" oxuma seanslarına "Hüzur dərsləri" adı verilmişdi. Hər dövrdəki İslam alimləri Bəyzavi təfsiri haqqında müsbət fikirlər bildirmişlər.[8]
Azərbaycan Əlyazmalar İnstitutunda əl-Bəyzavinin təfsirinin 50-dən çox nüsxəsi qorunmaqdadır. Bu nüsxələrin bir neçəsinin əl-Bəyzaviyə aid olduğu yeni aşkar edilmişdir.
"Təfsiri-Bəyzavi" əsərinin müəllifidir. Fiqh və şəriət məsələlərinə aid çoxlu şərhləri vardır.[9]
Məşhur alimlərdən olan Qazi Bəyzavi illərlə mədrəsələrdə dərs dedikdən sonra yeddi-səkkiz dəyərli kitab yazır. Bu kitabları özü ilə götürərək hökmdarın hüzuruna çıxmaq üçün yola düşür. Günlərlə yol getdikdən sonra yolda bir qəbilə rəisinin çadırına qonaq olur. Axşam uzun bir elmi söhbət edilir.
Söhbətdən sonra qəbilə rəisinin arvadı ona müraciətlə soruşur:
- Oğlum, sən haradan gəlib hara gedirsən?
Qazi Bəyzavi cavab verir:
- Xorasandan gəlirəm, hökmdarın hüzuruna çıxmaq üçün yoldayam.
Bir qədər sonra o əlavə edir:
- Bu kitabları yazmışam. Onları hökmdara təqdim edib bir qədər kömək və ehsan istəmək niyyətindəyəm.
Qadın diqqətlə qulaq asdıqdan sonra soruşur:
- Oğlum, sən "Fatihə" surəsini bilirsənmi?
Bəyzavi təəccüblə cavab verir:
- Kitab yazan bir alim "Fatihə"ni bilməzmi?
Qadın sakitcə deyir:
- Elə isə oxu.
Bəyzavi "Fatihə" surəsini oxumağa başlayır. Dördüncü ayəyə çatanda qadın onu saxlayıb soruşur:
- Bunun mənası nədir?
Qazi Bəyzavi cavab verir:
- "Yardımı, ibadəti və ehsanı yalnız Səndən istəyirik".
Qadın bir anlıq sükutdan sonra belə deyir:
- Oğlum, sən elmi ağlınla oxumusan, kitabları da elə yazmısan. Uca Kitabımızda "Hər şeyi Allahdan istəyin" buyurulduğu halda, sən necə olur ki, hökmdardan kömək umursan?
Bu sözlər Qazi Bəyzavini dərindən sarsıdır. O, yolunu dəyişərək yenidən Xorasana qayıdır və yoldaşlarına belə deyir:
- İllərlə mədrəsələrdə dərs demişəm, amma çadırda böyüyən bir qadının idrak səviyyəsinə çata bilməmişəm!
Bundan sonra o, elmi-lədünni (ilahi sirlərə dair elmlər) ilə məşğul olmağa başlayır və sonradan onu məşhur edən böyük təfsir əsərini qələmə alır.
- Minhəcül-Vüsul ilə ilmil-Üsul. Fiqh üsuluna aiddir.
- Şərhu Məsabihüs-Sünnə. Bəğavinin "Məsabihus-Sünnə" adlı əsərinin açıklamasıdır.
- Nizamüt-Təvarix. Farsca olan bu əsəri İslamda ilk insan və pəygambər Adəmdən başlayaraq 1275 ilə qədər olan xülasə əsərdir.
- əl-Qayətül-Qusva. Şafei məzhəbinə görə qələmə alınmış bu əsər furul-fiqhə aiddir.
- Təvaliul-Ənvar min Mətaliil əl-Ənzar. Kəlam sahəsinə aiddir.
- Ənvərüt-Tənzil və Əsrarut-Təvil.
- Али-заде, А. А. Байдави Абдулла: Исламский энциклопедический словарь. — М.: Ансар, 2007.
- "Abdullah b. Ömər", İTA, II, 324; TA, VI, 300–301;
- J. Robson, "al-Baydawī", EI² (Fr.), I, 1163;
- Andrew Rippin, "Baydawī, al", ER, II, 85–86;
- E. Kohlberg, "Bayzawī", EIr., IV, 15–17.
- 1 2 3 الزركلي خ. ا. الأعلام (ərəb.): قاموس تراجم لأشهر الرجال والنساء من العرب والمستعربين والمستشرقين. 15 بيروت: دار العلم للملايين, 2002. C. 4. S. 110.
- 1 2 Bibliothèque nationale de France BnF identifikatoru (fr.): açıq məlumat platforması. 2011.
- 1 2 Али-заде А. Байдави Абдуллах (rus.). // Исламский энциклопедический словарь Москва: Ансар, 2007. С. 143.
- 1 2 Баидави (rus.). // Энциклопедический словарь / под ред. И. Е. Андреевский СПб: Брокгауз — Ефрон, 1891. Т. IIа. С. 707.
- 1 2 3 4 Çex Milli Hakimiyyət Məlumat bazası.
- ↑ Bilmən, Ö. Nasuhi. Büyük Təfsir Tarihi (türk). II. Ankara. 1960. 350.
- ↑ Rezavi, M. T. Müdərris. Əhval və asare-Tusi (ir). 275–276.
- ↑ Kitapyurdu
- ↑ "Azərbaycan klassik ədəbiyyatında işlədilən adların və terminlərin şərhi". Tərtib edəni A. M. Babayev, Bakı, "Maarif", 1993, səhifə 28.