Bu səhifədə iş davam etməkdədir. |
4-cü Quba Piyada Alayı — Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti Silahlı Qüvvələrinin əsas hərbi hissələrindən biri olmuşdur. Alay 1919-cu ildə yaradılmış və 2-ci piyada diviziyasının tərkibində fəaliyyət göstərmişdir. 1920-ci ilin yazında Qarabağ istiqamətində aparılan hərbi əməliyyatlarda mühüm rol oynamışdır.
| 4-cü Quba Piyada Alayı | |
|---|---|
 Quba Hərbi Dəstəsinin üzvü olan iki Azərbaycan əsgəri (1919) | |
| Ölkə | |
| Döyüşlər | |
1919-cu ilin yayına doğru Azərbaycan Xalq Cümhuriyyəti ordusunun strukturunda 2-ci piyada diviziyasının təşkilinə hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarovun 14 iyul 1919-cu il tarixli əmri ilə başlanmışdır. Bu islahat nəticəsində, 4-cü Quba piyada alayı 2-ci piyada diviziyasının tərkibinə verilmişdir.[1][2][3]
4-cü Quba piyada alayına müxtəlif dövrlərdə bir sıra zabitlər rəhbərlik etmişdir. Alayın komandirlərindən biri polkovnik Hüseyn bəy Kuquşev olmuşdur.[4]
1920-ci ilin Novruz bayramı münasibətilə keçirilmiş hərbi paradda alayın bir batalyonu iştirak etmişdir.[5]
1920-ci ilin aprel ayına aid məlumatlara görə, Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin şimal sərhədlərinin qorunması üçün 4-cü Quba piyada alayının hissələri yerləşdirilmişdi. Polkovnik knyaz Tumanovun rəhbərliyi altında 4 piyada bölüyü, bir dağ artilleriya batareyası və bir zirehli qatar şimal sərhədləri boyunca yerləşdirilmişdi. Bu qüvvələrin dislokasiyası belə idi: bir bölük Yalamada, bir bölük Şirvanda, iki bölük və bir batareya Xudatda, qərargah və zirehli qatar isə Xaçmazda yerləşirdi. Bu dəstə həmin dövrdə Azərbaycanın şimal sərhədinin müdafiəsinə cavabdeh idi.[1][5][6]
1920-ci ilin mart–aprel aylarında Qarabağ bölgəsində baş vermiş hərbi əməliyyatlarda 4-cü Quba piyada alayının bölmələri fəal iştirak etmişdir.
1920-ci ilin mart ayında hərbi nazir Səməd bəy Mehmandarovun əmri ilə Qarabağ istiqamətinə göndərilən qüvvələr arasında 4-cü Quba piyada alayının iki topa malik bir taboru da var idi.[7] Bu birləşməyə podpolkovnik Qasımbəyov komandanlıq edirdi. Qarabağ əməliyyatları zamanı cəbhənin mərkəzində əsasən 4-cü Quba piyada alayının bölmələri fəaliyyət göstərirdi.[8]
1920-ci il 3 aprel tarixində Əsgəran qalası uğrunda həlledici hücum həyata keçirilmişdir. Hücum zamanı 4-cü Quba piyada alayının bir batalyonu əməliyyatda iştirak edən əsas qüvvələrdən biri olmuşdur. Döyüş nəticəsində qala Azərbaycan ordusunun nəzarətinə keçmiş və bununla da Qarabağın dağlıq hissəsi istiqamətində hərbi əməliyyatların davam etdirilməsi üçün şərait yaranmışdır.[9]
Əsgəran əməliyyatından sonra Azərbaycan ordusu Şuşa istiqamətində irəliləmişdir. Bu əməliyyat zamanı 4-cü Quba piyada alayının bölmələri cəbhənin mərkəzində yerləşdirilmişdi. Döyüşlər zamanı alayın əsgərləri Daşkənd yüksəkliyini ələ keçirərək düşmənin müdafiə xəttinin yarılmasında mühüm rol oynamışdır. Bundan sonra düşmən qüvvələri geri çəkilmiş və Azərbaycan ordusu Şuşaya daxil olmuşdur.[9][7]
Əməliyyat barədə hərbi rəhbərliyin hesabatlarında Quba piyada alayının piyadaları döyüşlərdə göstərdikləri rəşadətə görə xüsusi qeyd edilmişdir.[9]
1920-ci ilin aprelində həyata keçirilmiş Keşişkənd əməliyyatı zamanı 4-cü Quba piyada alayının 400 nəfərlik taboru da döyüşlərdə iştirak etmişdir.[10] Əməliyyat zamanı alaya Keşişkənd ətrafındakı strateji yüksəkliklərdən birini ələ keçirmək tapşırılmışdır. Quba alayının taboru sürətli hücumla yüksəkliklərdən birini ələ keçirsə də, sonrakı döyüşlərdə güclü müqavimətlə qarşılaşmış və itkilər vermişdir. Bununla belə, digər hərbi hissələrin dəstəyi ilə hücum davam etdirilmiş və nəticədə Keşişkənd ətrafında yerləşən mövqelər Azərbaycan ordusunun nəzarətinə keçmişdir.[9]
Bu əməliyyatlar nəticəsində Azərbaycan ordusu Qarabağ bölgəsində strateji əhəmiyyətə malik bir sıra mövqeləri nəzarətə götürmüşdür.[9]
1920-ci il 28 aprel tarixində Samurçay üzərindəki sərhəd xəttini keçərək Azərbaycana daxil olan XI Qırmızı Ordunun zirehli qatarlar və piyada desantla dəstəklənən qüvvələri ilə Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin Milli Ordusunun Quba alayının Yalama qarnizonu arasında baş vermiş, sayca üstün düşmən qüvvələrinə qarşı təxminən iki saat davam edən və qarnizonun ağır itkilər verərək qəhrəmancasına müqavimət göstərdiyi döyüşdür.[11]
- Hüseyn bəy Kuquşev — piyada qoşunlarının polkovniki; 1919-cu ildən 6 dekabr 1919-cu ilədək alay komandirinin vəzifəsini icra edən; 7 dekabr 1919-cu ildən alayın komandiri.[12]
- Nikolay Tumanov — knyaz, polkovnik, alayın təsərrüfat hissəsinin rəisi.
- Mixail Vladimiroviç Gedevanov — kapitan, batalyon komandiri.
- İrakli Avaliani — kapitan, batalyon komandiri.
- Əli bəy Bəylərbəyov — poruçik, batalyon komandiri.
- Baxış bəy Rüstəmbəyov — podporuçik, alay adyutantı.
- 1 2 Süleymanov, Mehman. Azərbaycan Xalq Cümhuriyyətinin ordu quruculuğu (PDF) (az.). Bakı. 2018. 343, 348.
- ↑ ბოგვერაძე, გრიგოლ. საქართველო-აზერბაიჯანის სამხედრო-პოლიტიკური ურთიერთობის ისტორია 1918-1920 წლებში [1918-1920-ci illərdə Gürcüstan-Azərbaycan hərbi-siyasi münasibətlərinin tarixi] (PDF) (gürcü). ქუთაისი: ქუთაისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი. 2005. 153–154. ISBN 99928-53-7. İstifadə tarixi: 10 mart 2026.
- ↑ Səfərov, Rafiq. "Ordu vətənin dirəyidir". "AZƏRBAYCAN" qəzeti (az.). 26 iyun 2023. İstifadə tarixi: 11 mart 2026.
- ↑ Səfərov, Rafiq. "Əməkdaşlarımızın arxiv araşdırmaları". Azərbaycan Respublikasının Milli Arxiv İdarəsi (az.). İstifadə tarixi: 10 mart 2026.
- 1 2 Süleymanov, Mehman. "Polkovnik İsrafil bəyin "Azərbaycan ordusu haqda xatirələr"inə sözardı". 525-ci qəzet (az.). 7 mart 2018. İstifadə tarixi: 10 mart 2026.
- ↑ Süleymanov, Mehman. 1920-ci ilin Aprel İşğalı Dövründə Azərbaycanın və Sovet Rusiyasının Hərbi Gücünün Nisbəti (az.). 2023. 627.
- 1 2 İsmayıl, Xaqani. "Dağlıq Qarabağ məsələsi: Keçmişdən günümüzədək". Mədəniyyət qəzeti (az.). 27 yanvar 2010. (#archive_missing_date) tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 10 mart 2026.
- ↑ Turan, Anar. "Milli Ordumuzun ilk "Qarabağ əməliyyatı"". "Xalq qəzeti" (az.). 10 fevral 2024. İstifadə tarixi: 10 mart 2026.
- 1 2 3 4 5 Əliyev, Arif. "Yüz ilin müharibəsi: I Qarabağ müharibəsi nə vaxt olub?". yenixeber.org. 22 mart 2021. İstifadə tarixi: 10 mart 2026.
- ↑ Çingizoğlu, Ənvər. "Şəmil bəy Əsgərxanоv: AXC zabiti". xudaferin.eu (az.). 26 iyun 2020. İstifadə tarixi: 11 mart 2026.
- ↑ Sadıqov, Tacir. "Cümhuriyyətin son iki gülləsi: Yalama və Sarvan döyüşləri" (PDF). "Respublika" qəzeti, № 86 (az.). 28 aprel 2024. 7. İstifadə tarixi: 11 mart 2026.
- ↑ ria1914.info. "Вооруженные силы Азербайджанской Республики на 1920 г." (rus). İstifadə tarixi: 10 mart 2026.
4‑й пехотный Кубинский полк
- Əliyev, Arif. Yalama (PDF) (az.). Bakı: "Altun kitab". 2017. 160. İstifadə tarixi: 11 mart 2026.