Əbül-Muin ən-Nəsəfi
Əbül-Muin Meymun ibn Məhəmməd ibn Məhəmməd ibn Mötəmid ən-Nəsəfi (ərəb. أبو المعين النسفي; 1027[1], Mavəraünnəhr – 1115[1], Qarşi) — Əbu Mənsur əl-Maturidinin qurmuş olduğu sünni kəlam məktəbini inkişaf etdirmiş Hənəfi alim.
| Əbül-Muin ən-Nəsəfi | |
|---|---|
| ərəb. ميمون بن محمد بن محمد بن معبد بن مكحول[1] | |
 | |
| Doğum tarixi | 1027[1] |
| Doğum yeri | |
| Vəfat tarixi | 1115[1] (87–88 yaşında) |
| Vəfat yeri | |
| Tanınmış yetirməsi | əl-Kəsani |
 Vikianbarda əlaqəli mediafayllar | |
Hicri 438-ci (1047) ildə anadan olmuşdur. Künyəsi bəzi mənbələrdə Əbül-Main şəklində oxunsa da, doğrusu Əbül-Muindir.[2] İkinci babası Mötəmidin də künyəsi Əbül-Muin olduğundan ən-Nəsəfi babası ilə səhv salınmışdır. Müəllimləri haqqında heç bir məlumat yoxdur. Səmərqəndə və Buxaradakı Maturidi-Hənəfi alimlərindən təhsil aldığı güman edilir. Mənbələrdə atası ilə babasının Hənəfiliyə xidmət edən alimlər olduğu qeyd edilmişdir. Əbül-Muin ən-Nəsəfiyə tələbəlik etmiş alimlər isə bunlardır: Əbu Həfs ən-Nəsəfi, Ələddin əs-Səmərqəndi, Əhməd əl-Pəzdəvi, İsmayıl ibn Ədi ət-Tələqani, Əhməd ibn Fərəh əs-Suğdi və Əbül-Həsən əl-Bəlxi. Tələbəsi Əbu Həfs ən-Nəsəfinin bildirdiyinə görə, o, Zilhiccə ayının 25-i hicri 508-ci (22 Mayıs 1115) ildə, (çox güman ki,) Buxarada vəfat etmişdir.
Ələddin əs-Səmərqəndiyə görə o, kəlam elmində Sünniliyə, fiqhdə isə Hənəfiliyə böyük xidmətlər göstərmiş bir alimdir. Əbu Həfs ən-Nəsəfinin "əl-Əqaid" əsərinin "Təbsirətül-ədillə"nin bir xülasəsi mahiyyətində olması, Əbül-Muin ən-Nəsəfinin etiqadi-görüşlərinin nə dərəcə təsirli olduğunun əyani sübutudur. Ələddin əs-Səmərqəndi bildirir ki, Əbu Mənsur əl-Maturidinin "Təvilətül-Quran" əsərinə yazdığı şərh əslində onun müəllimi Əbül-Muinin dərslərdə verdiyi izahlardan ibarətdir. O, bu izahların itib-batmasının qarşısını almaq məqsədilə onları "Şərhu Təvilətil-Quran" adlı bir kitabda cəmləyərək öz adına nisbət etmişdir. Əbül-Muin ən-Nəsəfi, Maturidiyyənin ikinci banisidir və Maturidiyyəyə mənsub alimlər onun "Təbsirətül-ədillə" əsərini mühüm bir mənbə hesab edirlər. Bu da onun Sünni kəlamçısı olduğunu sübut edir.[3]
Müəllifi olduğu bəzi əsərlər bunlardır:
- Təbsirətül-ədillə.
- Bəhrül-kəlam.
- ət-Təmhid. "Təbsirətül-ədillə"nin xülasəsi.
- əl-İfsəd li-xudəi-əhlil-ilhəd. Batinilərin qarşı tərəfi təsir altına almaq məqsədilə istifadə etdikləri üsulları tənqid edən əsər.[4]
- İzahul-məhəccə fi kəvnil-əqli hüccə.[5]
- Mənəhicül-əimmə. Fiqh və üsulu sahələrinə aid əsər.[6]
- Şərhül-Cəmiil-Kəbir. Məhəmməd ibn Həsən əş-Şeybaninin əsərinin şərhdir.[7]
- Şərhu Təvilətil-Quran. Əsər Əbül-Muin ən-Nəsəfinin tələbəsi Ələddin əs-Səmərqəndiyə nisbət edilməklə yanaşı, Əbül-Muin ən-Nəsəfinin izahlarından ibarətdir. Əsərin "ət-Təmhid"in bir nüsxəsi olduğu məlumdur.[8]
- 1 2 3 4 5 الزركلي خ. ا. الأعلام (ərəb.): قاموس تراجم لأشهر الرجال والنساء من العرب والمستعربين والمستشرقين. 15 بيروت: دار العلم للملايين, 2002. C. 7. S. 341.
- ↑ Zəhəbi. Müştəbih fir-rical əsmaühum və ənsabuhüm (ərəb). II. Qahirə. 1962. 607.
- ↑ ər-Razi, Fəxrəddin. Münazərət (ərəb). Beyrut. 1984. 23.
- ↑ ən-Nəsəfi, Əbül-Muin. Təbsirətül-ədillə (ərəb). II. Ankara. 2004. 837.
- ↑ ən-Nəsəfi, Əbül-Muin. ət-Təmhid (ərəb). Qahirə. 1987. 52.
- ↑ Bağdadlı, İsmayıl paşa. Hədiyyətül-Arifin (ərəb). II. İstanbul. 1951–1955. 487.
- ↑ Çələbi, Katib. Kəşfüz-Zünun (ərəb). I. İstanbul. 1941–1943. 570.
- ↑ Yavuz, Yusuf Ş. "en-Nesefî, Ebü'l-Muîn". TDV İslâm Ansiklopedisi. 2006. 13 yanvar 2026 tarixində arxivləşdirilib. İstifadə tarixi: 13 yanvar 2026.